Г.Ням-Очир нь Жамьянгаравын нэрэмжит Дорно дахины утга зохиолын дээд сургууль төгссөн. МҮНС, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Төвд судлалын тасагт ЭША, UBS TV-ийн редактор зэрэг ажил хийж байсан. Төвд судлалын цуврал, Богд архив, Урлаг судлалын цувралуудаар 60 гаруй номын редактороор ажилласан. БНХАУ, ХБНГУ, ОХУ-д архив, номын сангуудад урт богино хугацаагаар судалгаа хийж байсан, манай үеийн бас нэгэн сонирхолтой ертөнцтэй эрхмийн нэг юм.

-Бяцхан хошигноход одоо та Ням-Очир гэх нэр ч үгүй болж дээ. Гэхдээ би бол Танхай бандийн постууд, жиргээнүүдийг унших дуртай. Оюутан цагаас бие биенээ мэддэг болоод 30 гаруй жил болжээ. Богдын тухай ярилцаж, манай “Интервю” сэтгүүлд нийтлэгдсэнээс хойш гурван жил өнгөрчихлөө. Тэр үед асууж амжаагүй асуултуудаасаа яриагаа эхэлчихвэл болох уу? 

-Нээрээ л бид бие биенээ 30 гаруй жил мэдэх юм даа. Хэчнээн ч удаа ярилцлага хийв. Та өөрөө намайг мэдэх хойно. Би бол гуравхан л сэдвээр ажилладаг. Чингис хааны шүтээн хөрөг, Богдууд, үхэл оршуулга. Энэ гурвынхаа тухай л ярина. 

-Гал морин жил гарч байна. Та бид хоёрын ярилцлага Цагаан сарын үеэр л нийтлэгдэх болов уу. Шинэ оны өмнө уг нь гаргана гэж бодож байсан ч. Богдоосоо эхлээд явчих уу. Богдтой болсноос хойш ямар өөрчлөлт гарав. Буддын ертөнцөөр сонин сайхан юу байна?

-Танигдахын аргагүй өөрчлөгдөж байна. Дүйнхорын ван байна. Жил бүр Ганжуурын лүн тавьж байна. Лам нараа маш их анхаарч, байнга сургаж байна. Гандангийн удирдлага шинэчлэгдсэнээр, Батцагаан дуган нээгдснээр их зүйл өөрчлөгдөж байна. Энэ өөрчлөлтүүд бол аль эрт хийгдэх ёстой байсан өөрчлөлтүүд. Өөрийн зөнгөөрөө ямар нэгэн төсөв төлөвлөгөөгүй хийгдэж байна. Шүүмжлэлтэй зүйл гэвэл бид ирээдүйд хаачих юм. Яаж өөрчлөгдөх юм. Ирээдүйн тухай төсөөлөл л маш бүрхэг байна даа. 

-Арай их зүйл буддын шашнаас хүлээгээд байгаа юм биш үү. Би таныг ШУА-ийн судлаач байсан хүн. Л.Хүрэлбаатар докторын гарын шавь. Мөн судлаач хүний нүдээр бодитой дүн шинжилгээ ярина л гэж бодож хандаж байгаа хэрэг. Жишээ, дүгнэлттэй ярих хэрэгтэй л дээ. Бодит мэдээлэл, шалтгаан л хэрэгтэй. 

-Дэлхий ертөнцийн байдал маш хурдан өөрчлөгдөж байна. Д.Нацагдоржийн зохиолд гардаг шиг. ”Цагийн байдал шалдар булдир, улирлын байдал ороо бусгаа...” байна шүү дээ. Эргэн тойрон дайн, өвчин тахал. Монголчуудад нэгдмэл үнэт зүйл хэрэгтэй байдаг. Энэ бол Чингис хаан. БНХАУ Ордосын “Чингисийн онгон”-той. ОХУ-д саяхнаас Чингис хааныг маш хүчтэй ярьж эхэлж байна. Дайны пропоганда болгож ашиглана. Хөөрхий манай ерөнхийлөгч алтаар Чингис хаан цутгаад, музейдээ тавьчихсан. Энэ нь яг урлагийн бүтээл үү. Эсвэл шүтээн үү гэдэгтээ хариулж чадахгүй сууж байна. Зүй нь эхлээд урлагийн хосгүй бүтээл болж, тэр нь он цагийн шалгарлаар шүтээн болох ёстой юм. Giant буюу ийм том хэмжээний бүтээлд нүдний мэлмий хаашаа хэн рүү яаж харж байна. Гоо зүйн ховсдолт гэж юм байх ёстой. Нэлийсэн л алт. За, тэр нь ч дүүрч. Ноднин байх аа, Цагаан сараар гэв гэнэт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн зарлигаар Алтан Чингисийг танка болгон зураад, Гандан хийдийн Батцагаан дуганд заллаа. Дээл нь жадайсан хонины хүүхэд шиг их хаан. Ингэж монгол үндэстний нэгдмэл үнэт зүйл бүтээхгүй ээ. Төрийн ёслол хүндлэлийн өргөөнд байгаа Бурханч лам Г.Пүрэвбатын зурсан Чингис хаан одоохондоо шинэ үед бүтээгдсэн төрийн шүтээн гэж явна байх. Энэ танкаг нь ядаж бүтээсэн зураачийг нь хайгаад олоогүй. Тэгсэн манай ерөнхийлөгчийн нутгийн нэг будагчин юм гэнэ. Ерөнхийлөгч бүр л нутгаасаахамба лам тодруулаад, зураач нь Чингис хаан бүтээгээд, Батцагаандаа жил бүр залаад байвал ямар ирээдүй харагдаж байна вэ. Ийм тачаалтай байж болохгүй. Чингис хааны тахилга сэргээх гэж ядрах хэрэггүй шүү дээ. Д.Нацагдорж бол алтан ургийн тайж хүн байсан учраас Чингис хааны хамгийн гол тахилга болох ”Гүүний үрсү гаргах ерөөл”-ийг орчин үеийн болгоод, ”Миний нутаг” шүлэг болгоод биччихсэн. Чингис хааны тахилга энэ шүлэгнээс л эхэлнэ. Энэ жил 120 жилийн ойг нь тэмдэглэж байна. Энэ шүлгээр бүр өвчлүүлчих. Тэгээд л урагшилна. Ингэж нэгдмэл үнэт зүйлийг бий болгоно гэж харж байна.

-Уучлаарай, яриаг тань таслахаас өөр арга алга. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард байх аа. Таны таймлайн дээр Дорнодын Халх голын Их бурхантын тухай нэг богино видео тавьсан байхыг харсан. Чингис хаан, Лигдэн хаан хаан ширээнд суусантай холбоотой газар юм байна гэж ойлгосон. Хүмүүсийг шүүмжлэх ч яах вэ, гоё юм ярья. Өөрийнхөө судалгааны талаар яриач...

-Зургаан жилийн өмнөөс анзаарч судалж эхэлсэн. Ковидийн үеэр очсон. Миний бага дүү археологч Г.Батболд хүүхдийн овоог малтсан. Тэгээд л зүүн хил дээр ийм сонин байгууламж байна. То ван гээд байгаа хүн бол одоогийн сумын засаг даргаас ч муу чадамжтай, ганц трактор ч байхгүй. Ийм том хэмжээний бурхан барих боломжгүй. Урлал талаас нь, шашин талаас нь, түүх талаас нь бүх талаас нь судалсан. 2022 онд зураач Н.Санчир асантай очсон. Ах хэлж байна аа, ”Миний үзсэн ийм том бурхад хүн рүү дээрээс доош харсан байдаг. Энэ бурхан яг тэнгэр рүү харсан. Хөх тэнгэр рүү харсан бурхан юм. Мөнх тэнгэрийн хүчин дор... гээд байдаг. Арай энэ юм биш байгаа” гэж. Ах бол Репин төгссөн хүн. Тасархай амьтан л даа. Урлаг судлаач хүн шүү дээ. Их урам зориг өгсөн. Одоогоор тодорхой болоод байгаа хэд хэдэн юм байна. Халх гэдэг үг бна. Kalki гээд google-дчихэд л гараад ирнэ. Цагаан морь унасан дайны тэнгэр. Энэтхэг үг. Төвдөөр Да лха гэнэ. Нөгөө Далх бурханы санскрит нэр нь юм бна. 1204 онд  Чингис хаан Дай сэцэн хадмынхаа хаяанд Халх голд ирж, цэрэг армиаа аравтын системд шилжүүлсэн дээ. Өндийсөн цэг нь Халх юм байна. Хүүхдийн овоо гээд халх голын эрэг дээр эргэн тойрон голоос ус салааж арал болгосон 17 овоо бүхий байгууламж байна. Энэ бол хоёр цагирагтай, найман хигээстэй хүрд. Хаан ширээнд залах ёслол хийдэг Бонгийн шашны байгууламж. Olmo Lunring гэдэг. Их бурхант Жигважаджав Жанрайсиг бол Лигдэн хааныг хаан ширээнд суухад байгуулагдсан байх боломжтой. Лигдэн хаан бурханы том хөрөг байгуулсан байдаг. Ганжуурыг монгол хэл рүү орчуулсан. Очирт цагаан хот байгуулсан. Өөрийгөө ”Лигдэн хутагт суут Чингис Дай Мин сэцэн зүгүүдийг тийн бөгөөд ялгуугч Бала загарвади Дай Тайсун Тэнгэрийн тэнгэр Дэлхий дахины хурмаст Алтан хүрдэн орчуулагч хаан” гэж зарласан. Ноднин жилээс өвөр монгол, барууны судлаачид Их бурхантын Жанрайсигийн судалгаа руу орж байна. Их бурхант буюу Халх голын сав газар Цахарын нутаг байжээ. Хүүхдийн овоо бол Чакра (хүрд). Мин улсаас ”Манжаас хамгаалах” зориулалтаар авч байсан мөнгөөрөө энэ хөшөөг бүтээсэн. Чулуун хийцлэлийг чулуун урлалаараа алдартай хуучин Киданы нийслэл байсан Баарин нутгаас 500 км орчим зөөж, 12-15 жил зарцуулж бүтээсэн. Зүймэл чулуун хийцлэлтэй урлагийн хосгүй бүтээл юм даа. Зүүн хойд Хятадад ийм том бурхан байхгүй. Зүүн урагшаа 1200 км-т Халуун голын Хубилайн 32 м өндөр Жанрайсиг байна. Баруун тийш 1100 км-т Гандантэгчинлин хийдийн Мигжэд Жанрайсиг байна. Хосгүй урлагийн бүтээл. Бас хосгүй шүтээн. 

-Яг энэ видеог би Канадад байхдаа үзлээ. Тэгээд л чамтай ер нь ахин ярих ёстой юм байна. Ер зүгээр суудаггүй нэг ийм хүн. Дандаа шинэ сонин юм хийдэг хүн. Ядаж өөрийнхөө үүргийн дагуу үгийг нь хүмүүст хүргэе гэж л боддог юм. Бид тэгээд ийм бурханаа яах юм бэ. Энэ л зун очиж үзнэ гэж бодож байна. Манайхан өнөөг хүртэл огт судлаагүй юм уу гэмээр л зүйлстэй тулгарч байна шүү дээ?

-Нутгийн хүмүүс То ван гэж хүнтэй холбосон. Палам гээд нэг хүн намайг МҮНС-нд ажилладаг байхад их явдаг байсан. То ван л гээд яриад бна. Яг түүхэндээ Богдыг залахаар Төвд явсан. Тугийн сүмээ барьсан нь үнэн байх. Ойрын үед Дорнод аймгийнхан Тугийн сүмээ сэргээх нь шиг байна. Яруу найрагч Д.Ган-очир энэ ажилд оройлон оролцох байх. Их бурхантын хувьд нөгөө газрын тос гаргадаг Өвдөг- баянхошуу боомтоос 35 км. Буйр нууртай холбогдоод, Халх гол сум бас 30 гаруй км. Ялалт музей үзүүлээд хил орчмын аялал жуулчлал хөгжихөд асар боломжтой. Энэ зун баримтат кино хийгдэнэ. Хятадаас судлаачдын баг ирнэ. Урьд нь би Хэнтийн Батноровт “Тэнгэр андгай” цогцолбор дээр эвент хийдэг хүүхдүүд бэлдэж байсан туршлага бий. Одоо тэр бүрэн нутагшаад хүүхдүүд маань өөрсдөө аваад явах болсон. Яг энэ загвараар Халхгол сумын хүүхдүүд зуны дэлгэр цагт Их бурхант дээр тайлбар хийдэг, эвент хийдэг. Эзэнтэй л болгоно доо. Жилдээ Сүмбэрийн боомт, Өвдөг- баянхошуу хоёр боомтоор хэдхээн жуулчин авчихад л босчихно. Рашаан хот жилдээ хоёр сая жуулчин авдаг. Би зүгээр эдийн засгийн ашиг, үр өгөөжийг нь л ярьж байна шүү. Чингис хаан хаан ширээнд суусан, Лигдэн хаан байгуулсан энэ бурхныг үзэх хүсэлтэй жуулчин хэд байхыг таашгүй. 

-За энэ яриаг түр завсарлая. Одоо Богд руу орьё оо. Гурван жилийн өмнө чамтай ярилцлага хийгээд надад үлдсэн ганцхан л зүйл бна. Өндөр гэгээн бол Чингис хааны хойт дүр. Өндөр гэгээний 10 дахь хувилгаан нь Х Богд гэж. Энэ хугацаанд Богдын тухай чихэнд чимэгтэй сонин сайхан юм юу шинээр нэмэгдэв. Бид чинь Булганыхан. Чи бол Сайхан сумын хүн. Богд маань ч ээж талаасаа Орхоных, аав талаасаа Бугатынх гэж ойлгосон. Танай элэнц Богд, Эх дагинийн бөх байсан. Танайд л их нарийн нандин юм байдаг. Эмээгийн чинь авдаранд гээд Булганы учир мэдэх улс ярьдаг байсан... 

-Эмээ дээрээ өссөн минь намайг ийм болгосон л доо. Бурханы шашинтан болгосон. Хамгийн гол нь Богддоо үнэн сүжигтэй болгосон. Эмээ бол Халхын ах дүү хоёр аваргын бэр. Богдын хишгийг хадгалж байгаад өвөө нас бараад, жилийн дараа намайг төрөхөөр ээж ааваас аваад, 18 нас хүртэл өсгөхдөө Богд гэж хүнээр вакцинжуулчихгүй юу. Нэг ёсондоо. Холоос залбираад л явдаг. Бусдын л адил мэдээлэлтэй. Өнгөрсөн жил BBC радио Кембрижийн Дэвид Снит эрдэмтнийг авчирч, Х Богдын тухай нэвтрүүлэг хийж цацсан. Дэлхийд нэлээн цэгцтэй ойлголт өгсөн. Энэ ажил нь өргөжөөд баримтат кино хийгдэх байх. Зохиол дээр хамтарч ажиллах санал ирсэн байгаа. Х Богд тодорсноос хойш манай лам хуврагууд их зоригтой золбоотой болсон санагддаг. ”Эзэнгүй улсын ард иргэн, эзэнтэй улсын нохойноос дорд үзэгддэг” гэж үг шиг л. Бид чинь их шоовдор. Нохойноос хямдхан явсан. Их удаан. Одоо бол шал өөр болсон. Богд бол дөрвөн жил болоод хугацаа нь дуусах улстөрч биш. Хар цагаан хэл амнаас холуур байж, нас биед хүрээд, шашны эзний ширээнд суугаасай л гэж залбирдаг даа. 

-Ах дүү хоёр аваргын тухай кино хийхгүй юм уу?

-Ёстой санаж байгаагүй юм байна. Кино зохиолч Дү.Мягмарсүрэн ах, Мөөеө аварга, П.Дагвасүрэн арслан, Монгол адуу нийгэмлэгийн Д.Даваа гээд хүмүүс аль 90-ээд оны эхээр кино хийнэ гэж их явсан. Юу болсныг бүү мэд. Ш.Сүрэнжав гуайн ”Гарьд магнай” кинонд жаахан сөрөг үзүүлсэн гээд нутгийн буурлууд дургүй байдаг байсан. Ш.Намхай аварга их дөлгөөхөн, уур уцааргүй хүн байсан юм билээ. Би эмээгийнхээ гар дээр өссөн. Эмээ бол ах аваргынх нь толгойг түшсэн ганц бэр нь байсан л даа. Эмээ үнэхээр маш их юм мэддэг хүн байсан. Их ч юм ярьж өгсөн. Их энгийн хүмүүс байсан. Хүмүүс л их хөөсрүүлсэн гэж би эмээгийнхээ ярьж үлдээснээс ойлгодог. Бөх барилдах нь зугаа цэнгэл, нэр алдар биш шашны ёслол байсан юм байна гэж ойлгосон. Би залуу хүн. Эмээ намайг үеийнхэн, ах дүүсээс ч, ээж ааваас ч тэс өөр хүн болгож хүмүүжүүлсэн учраас л Богдод ийм сүжигтэй хүн болсон байх. Бас судлаач болсон байх

-Хоёр аваргын эд юмсаас танайд бий биз дээ. Бидэнд бол жинхэнэ түүх нь хэрэгтэй байна?

-Бий бий. Эмээ бид хоёр хөмөрсөн шаазан шиг дөрвөн ханатай гэрт 18 жил хамт амьдарсан. Зургаан авдар байлаа. Хөрөнгө хураасан хүмүүс ч манайд нэг их гар хүрээгүй юм гэнэ лээ. Бөхчүүддээ хайртай байж. Ядуу ард гээд өнгөрөөдөг байсан юм билээ. Тэр нь Богдоос бөхийн байнд өгсөн авдарнууд байжээ. Цагаан сар болохоор л юмнуудаа дэлгэнэ. Булган аймгийн музейд эмээгийн өгсөн нэг хөөрөг, ”Загаст” гээд том шаазан хул нь бий. Үлдсэн нь нэг хөөрөг бий. Лам дээлнийх нь захнууд, дэр, бурхан тахил, ном судар нь байна. Богдын өөрийн өмсөж байсан цамц бий. Богд, Эх дагинийн фото. Тэр үедээ их ховор нандин бэлэг. Хэдэн баадан хадаг байна. Энэ бол гэр бүлийн нууц учраас хамаагүй дэлгэдэггүй. Цагаан сараар нэг гаргаж салхи оруулчихаад л буцаагаад далд хийчихдэг. Манай ураг удмын баатад овгийн 200 шахам хүн бий. Жинхэнэ түүх нь байлгүй яахав, байгаа. Цаг нь болохоор л гаргана даа. 

-Яагаад ч юм, 50 нас гарахаар олон юм бодох болдог юм байна. Эргээд амьдралаа харах, гишгэсэн мөрөө эргэж харах гээд...Трамп нэг гоё үг хэллээдээ. ”Ардчилал гэж байхгүй ээ. Та нар байгаа байгаа газраа л өөрсдийнхөөрөө сайхан амьдарцгаа” гэсэн утгатай үг. Монголчууд яваад л байна. Сургууль төгсөж байгаа хүүхдүүд яавал Монгол Улсаас явах вэ л гэж байна. Энэ монгол нутагт үлдэх, эзэн нь болоод үлдэх ирээдүйн төлөө Х Богд их зүйл хийх байх. Би чиний өгсөн бүх Богдуудын намтар, Далай лам, Банчин богдын тухай номуудыг уншсан. Одоо гоё юм хийж байна уу. Гоё ном гаргаач?

-Олон жил ноцолдож байгаа ном бий. Наймдугаар Богдын нууцын намтар. Одоо ч ном болгож боох дөхөж л байна. Залуучуудаас л гоё юм гарна. Одоо зөндөө сайхан залуучууд гарч ирж байна. Сүүлийн үед Гандангийн залуу лам нараас Эрдэм соёлын хүрээлэнгийн Н.Амгалан байна. Даваадорж гээд нэг сайн орчуулагч гарч ирж байна. Энэтхэгт сурч байгаа Э.Гүндсампил байна. Монгол хэл нь ямар гоё лам нар гарч ирж байна гэж санана. Хамгийн чухал нэг зүйл орхигдож байна. Соён гэгээрэл. Бид нийтээрээ грек ромын боловсролын тогтолцоог оросоос авч нутагшуулсан. 100 хувь христ суурь боловсролтой гэсэн үг. 1990 оноос хойш дахин сэргэсэн манай бурханы шашин бол ой дурсамжаараа мухар сохор шүтэж байгаа 80-аас дээш настнууд дээр л тогтож ирсэн. Хүн амын 10 хувь. Цаашид улам буурна. Залуучууд христийн шашин ихээр шүтэх болжээ. Манайхан чинь одоо яг ид насныхан Итали, Грек, Туркээр христийн аялал жуулчлал хийдэг. Настайчууд нь Дармасала явдаг. Өөрийгөө ямар ч шашингүй гэж үздэг масс руу чиглэсэн соён гэгээрэл зогсчихлоо. С.Гантөмөр гавьж, Д.Нямсамбуу гавьж гээд хамгийн их контент үйлдвэрлэж байсан инфлүзерүүдээ дэвшүүлээд дарга болгоод явуулчихсан. 

-Эрдэмтэй лам гэж яг хэнийг хэлэх юм. Манай лам нараас урагшаа гүйж очоод Банчин богдод мөргөөд, элдэв хэрэг төвөгт орооцолдоод явдаг хүн олон бий. Том бизнестэй том лам нар олон. Эднээс жинхэнэ ёсыг сахидаг, эрдэм төгс, ёс суртахуун төгс лам нарыг олон нийт ялгаж салгахад маш хэцүү?

-Бидний боловсролтой хүн гэж хэн бэ. Эрдэмтэй хүн гэж хэн бэ гэдэг нүдний ялгаа одоо л арилж байна. Харвард, Оксфорд гээд бидний очих мөрөөсөл болсон сургуулиуд анхнаасаа христийн шашны л сургуулиуд. Тэнд сурсан хүн бүр хүний дээд биш. Бид хамаг мөнгөө зарцуулж, далай давж, тив алгасаж сурч байна. Энэтхэгийн Гоман, Сэра ч мөн адил шашны л сургууль. Боловсролын суурь нь өөрөө итгэл үнэмшил. Энэтхэгт монголчууд ямар ч төлбөргүй сурдаг. Сэтгэл судлалаар л ихэвчлэн суралцдаг гэсэн үг. 

Эрдэмтэй лам нараас хамгийн түрүүнд монгол хэл төгс байхыг л шаардана. Ард түмний өглөг хандиваар боссон сүм хийдийн өмчлөлийн асуудал, гэрээслэлийн асуудал одоо босч бна. Гандан маш сайн ажиллаж байна. Лам нараа дахин сургаж байна. Манай лам нар ер уншихгүй байна л даа. Лам хүн мэргэ төлөг хийх нь чухал биш. Банчинд мөргөх нь ч чухал биш. Нөгөө Санжаа гуайг асууж байх шиг байна. Тэр хүн бол лам биш, зүгээр л нэг мэргэч төлгөч. Луйварчин л байсан. Үйлийн үрээ л эдэлсэн байх. Бусдад нь ч бас сануулга болно. Зам мөрөө өөрсдөө л сонгоно. 

-Нөгөө талаас буддын тур, шашны тур гэж аялал жуулчлалын том урсгал бий. Тэр усгалын үзүүр наашаа эргэж байгаа. Гэтэл манай гэгээнтнүүд гадагшаа чиглэсэн энэ урсгалыг тэргүүлж байна. Дотогшоо эргүүлэх нь ганцхан Гандантэгчэнлин хийдийн ажил биш байх?

-Манай хутагт хувилгаад их асуудалтай. Ард түмний итгэл үнэмшлийг дагуулж, санал авч, УИХ-д сонгогдох гэсэн нэр дэвшигчдийн хийсэн ажил. Тэгээд нэг ажил хийсэн дүр үзүүлээд, хэдэн хүүхдийн нэр сугалж, Далай ламаар батламжлуулаад орхичихсон. Номоо үзэж байна уу. Тэр нутгийн ард иргэдийнхээ итгэл сүжгийн орон болж байна уу. Ер сайн үлгэртэй хутагт хувилгаан алга. Зүгээр л нэг хамгийн ядруу айлд очоод хонож, өнжөөд, энгийн даруу хувцаслаад нутаг орноороо явж байгаа хүн алга. Нутаг орондоо тогтож суурьшиж байгаа хувилгаан алга. Нэг л их  баян хүмүүсийг, дарга дорго нарыг дагаж давхисан л улс байна. Намайг ингэж хэллээ гээд гомдоод яахав. Ард түмэн тэнэг биш хараад л байгаа. Лам хүн гэдэг лам хүний ёс зүйг амьдралаараа үлгэрлээд, үхэхдээ л хамгийн том шалгалтаа өгдөг. Тэгж л шашин оршин тогтнодог. Дэлхий бол монголчуудад нэг л зүйл зөвлөдөг. Нэг л зүйлд хөнгөлттэй зээл өгдөг. Та нар нэг их юм хийх гээд яахав дээ. Чингис хааны аялал жуулчлалаа л хөгжүүл гээд хэд хэдэн удаа мөнгө өгсөн. Ерөөсөө зориулалтаар нь ашиглаагүй. Тийм сонирхол ч байгаагүй. Нөгөө Харвардын курс төгссөн хүмүүс тэндээ ам өчгөө өгөөд ирдэг юм уу. Бүү мэд. Энэ ард түмэн хүлээгээд тэсэрч байгаа. Өөрөөр хэлбэл хүссэн хүсээгүй гадаад, дотоод хүчин зүйл нөлөөлж, Чингис хааныг шүтэх, өргөх, тахих хэлбэр тэлнэ. Ганцхан Хэнтий ч биш, Монгол орны 1.5 сая хавтгай дөрвөлжин км нутгийн өнцөг булан бүр Чингис хааны агуулгаар тамгалагдаж, энэ их газар нутаг баялагаа авч үлдэнэ. Энэ бол дундад зуунд ч, өнөөдөр ч, ирээдүйд ч монголын улс төрийн гол чиг шугам юм. Энийг л монгол хүн бүр мэдээд байхад, улстөрчид нь ойлгохгүй байгааг ёстой ойлгохгүй байгаа юм. 

-Гандангийн дэнжийг чөлөөх ажил их удаашралтай, бараг зогсчихсон. Энэ онд нэлээн хөдлөх шинжтэй. Энэ ажлыг яаж монголын буддын шашинд ашигтай, илүү зүй ёсны болгож явуулах вэ?

-Юань гүрний үеэс хот байгуулалтын нэг хууль явж ирсэн. Бүх шашны үйл ажиллагааг нэг л гудамжинд зөвшөөрдөг. Жишээ нь: Хөх хот байна. Их зуугийн гудамжинд Буддын, Христийн,Үнэн алдартны, Муслим бүх сүмүүд нь байгаа. Юаны үед ч тэр одоо ч тэр шашин бол итгэл үнэмшлийн үйлчилгээ үзүүлдэг л байгууллага. Гудамжны нэг захаас нөгөө зах хүртэл хүн дурын шашны сүмдээ ордог. Бүгдэд нээлттэй байх тэр боломж нь тухайн шашныг харьцуулан ойлгох боломж олгоно. Тэр утгаараа Гандангийн дэнжид зөвхөн бүх шашин мэргэ төлөг бөө удган л үйл ажиллагаа явуулдаг. Өөр бусад газар үйл ажиллагаа явуулахыг хориглочих ёстой юм байгаан. Танигдахын аргагүй болно. Олон асуудал шийднэ л дээ. Жинхэнэ аялал жуулчлал, жинхэнэ энтертайнмэнт болно шүү дээ. Энэ чинь жинхэнэ эрх чөлөө байхгүй юу. За, яриагаа өндөрлөх үү. Сайхан жил гарч байна. Гал морин жилдээ санаж бодож байгаа зүйлсээ даатгаж нэг сайхан ном уншуулна даа.

Ярилцсан: Сэтгүүлч, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Ганчимэг

www.interview.mn

-Танд оройн мэнд хүргэе. Ярилцлагаа сүүлийн үеийн ажил төрлөөс нь эхэлье гэж бодож байна?

-Ерөнхий сайд байсан хүн, хамаагүй яриад яах вэ, намын даргаа бас өгчхөөд ярья гэж хүлээсэн. Үүнийг зарим нэг журмын нөхдөдөө хэлчих нь зүйтэй байх. Дээрээс нь одоо бол би УИХ-ын гишүүн, ярих эрхтэй хүн. Улсын, эсвэл намын өмнө хариуцлага хүлээсэн ажилд байсан хүн байсан, одоо биш. Тийм учраас хангалттай хүлээсэн энэ зүйлийг зөвөөр ойлгоорой гэж хэлье.

-Та сүүлийн үед ямар ажил дээр төвлөрч байна вэ. Ерөнхий сайдын их ажлаас есөн сар гарч байгаад ирлээ. Энэ хугацаанд яг ямар ажил дээр төвлөрч байна вэ. Хуулийн төсөл байна уу. Эсвэл бол алдаа оноогоо бодож байна уу. Үгүй бол сайхан амраад байна уу?

-Ажиглаж байна. Улс төрийн үйл явдлууд юу болж байгааг л анхааралтай ажиглаж байна. Тэр чинь бас дүгнэлтэд их хэрэгтэй.

-Манай Ерөнхий сайд байсан хүмүүс ном бичээд л яваад байдаг. Ном бичиж байна уу. Та бас ном гаргах тухай ярьчихсан байсан?

-45-тай байхад нэг их дурсамж ч яаж байх вэ дээ.

-За гол асуудал руугаа оръё. МАН-ынхаа Бага хурал, ойн хуралд та яагаад оролцсонгүй вэ. Таныг уриагүй юу, эсвэл өөрөө очсонгүй юу?

-Гадаадад байж таарсан.

-Тэр Бага хурлыг яагаад ярьж эхэлж байна вэ гэхээр энэ хаврын гэлтгүй ер нь энэ улс төрийн гол ньюансууд энэ дээр эхэлчихлээ. УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан, дэд дарга асан Х.Булгантуяа, мөн Н.Тавинбэх гээд сайдаар ажиллаж байсан, төрийн нарийн бичгээр ажиллаж байсан, та их сайн мэдэх байх А.Амундра нарын дөрвөн хүнийг МАН-аас хөөх санаачилга гарсан байна. Энэ үйл явцыг та юу гэж дүгнэж харав?

-Мэдээж, цочирдсон. Яг ийм үйл явдал болно гэж төсөөлөөгүй. Тийм учраас хүмүүс рүү ярьж юу болсон бэ гэдгийг лавлахыг хичээсэн. Нөгөө талдаа онгоцныхоо хуваарийг өөрчлөөд наашаа ирье гэж бодсон. Гуравдугаар сарын 1-нд чинь хуулийн төсөл өргөн барих санаачилга...

-Та Ерөнхийлөгчийн хуулийг ярьж байна уу?

-Тийм, Ерөнхийлөгчийн хуулийг ярьж байна. Ингээд дүгнээд, өөрийнхөө байр суурийг илэрхийлэх цаг нь болж дээ гэж бодсон. Өмнө нь яагаад яриагүй вэ гэхээр дундуур нь орж асуудал болоод яах вэ, намын Их Хуралтай холбоотой, хаврын улс төртэй холбоотой асуудал уг нь Н.Учрал намын дарга болсноор дууссан гэж итгэж байсан. Их эв нэгдэлтэй гоё хурал болсон өглөөг хүртэл.Намын шинэ даргатайгаа хамт олон ирээдүйн талаар сайхан ярилцсан. Гэхдээ энэ бол Н.Учралын өөрийнх нь шийдвэр биш гэж би бодож байгаа юм. Н.Учралд улс төрийн дарамт ирсэн байна. Миний бодлоор Д.Амарбаясгалан болон бусад нөхдийг шахах гэж байгаа, Ерөнхийлөгчийн ойр хавийн хүмүүсийн шахалт болов уу, магадгүй Я.Содбаатарын ч юм уу.Тэр нь юу вэ гэхээр энэ чинь Ерөнхийлөгч сунгагдах тухай, эсвэл Ерөнхийлөгч буугаад буцаж намын дарга болох тухай л яриа болоод л ингээд маргаан болоод үргэлжлээд байгаа шүү дээ. Их өрнөлтэй. Сүүлийн хавар ч яригдсан юм биш. Бараг 3-4 жил л ийм юм болж байгаа юм. Үүнээс улбаатай л маргаан явж байгаад нам дотор байгаа залуучуудаа л бүтэн шахах ийм бодлого барьж байгаа юм байна гэж одоо би ойлгосон.Үүнийг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй гэж үзсэн. Тийм учраас олон нийтэд хандаж ярих нь бол зүйтэй юм, яагаад гэвэл энэ бол парламентын ардчиллын, ардчилсан тогтолцоог үгүйсгэж байна гэж би хувьдаа үзэж байгаа. Д.Амарбаясгалан дээр алдаа гарсан байж, гэхдээ би нэг зүйл дээр гайхаж байгаа. Бор тээгийг яагаад Д.Амарбаясгалан заавал намын даргад өрсөлдсөнийх нь дараа ярьж байна вэ. Тийм асуудал байсан юм бол яагаад УИХ-ын дарга болгочхож байгаа юм бэ. УИХ-ын дарга байхад нь яагаад яриагүй юм бэ. Тэгэхээр энэ бол объектив биш, субьектив улс төрийн зорилготой байна гэж би үзэх гээд байна. Х.Булгантуяа ч гэсэн, Х.Булгантуяа ер нь яг яасан юм бэ. Засгийн газрыг огцрох хурлыг удирдаад гэмт хэрэгтэн болчихвол цаашаагаа парламентын ардчилал гэж байх хэрэгтэй юм уу.Х.Булгантуяа тэр шөнө хурал удирдаад хүнд таалагдаагүй байж болно. Гэхдээ таалагдахгүй байна гэдэг бол гэмт хэрэг биш. Ялгаатай асуудал. Ийм асуудлууд бол хэр хэмжээ хэтэрч байна. Уг нь Ерөнхийлөгч Үндсэн хуулиараа нам бус. Гэтэл одоо ЕТГ-аар манай намын Удирдах зөвлөл бүтэн бараг дүүрчих шиг боллоо. Үүнийг хүнд тохируулаад, зөв өө гэж яваад байж болох байх. Тэгвэл Үндсэн хуульдаа Ерөнхийлөгч яагаад нам бус байх ёстой гэж үзсэн юм бэ. Ерөнхийлөгч нам бус юм бол ЕТГ-ын дарга, эсвэл Ерөнхийлөгчийн одоо эргэн тойронд байгаа нөхдүүд намын гишүүн байна гэдэг чинь юу гэсэн үг юм бэ. Тэгэхээр би субьектив харахгүй байгаа юм. Эхлээд дуугарч хязгаарлахгүй бол болохгүй нь ээ гэж би хэлж байгаа юм. Гуравдугаар сарын 1-нд Н.Учрал С.Данзан даргын талаар илтгэл тавьсан байна лээ. С.Данзан дарга хэлмэгдсэн учраас манай МАН одоо цагаатгаж байгаа тухай идеологи зарлаж байна гэж би ойлгоод байгаа, намын даргыг. Яг тэр өдрөө Д.Амарбаясгаланг намын даргад дэвшсэнийх нь төлөө намаас хөөх нь цагаатгал уу.

-Өнгөрсөн есдүгээр сарын сүүлээр УИХ-ын даргын хийсэн мэдээлэлд яг таныхтай төстэй байсан. Ерөнхийлөгчийг тойрсон хүмүүс гээд Я.Содбаатар, Ж.Энхбаяр гээд 3-4 хүний нэр хэлчихдэг. Үнэхээр тэр хүмүүс нь юм уу, эсвэл Ерөнхийлөгч нь тэгээд байгаа юм уу. Гол юмаа ярихгүй юм уу. Тойроод л зугтаад байх юм уу?

-Саяны Д.Амарбаясгаланг хөөсөн шийдвэрийг би бол Ерөнхийлөгч л гэж харж байгаа юм.

-За ойлголоо. Та бид хоёрын ярилцлага цаашаа үргэлжлэхийн тулд манай үзэгчдийн хамгийн их хүсэн хүлээж байгаа орлого нотлох талаар ярья. Та орлогоо нотолж чадсан уу?

-Чадсан. Би жагсаал хийсэн залуучууд, жагсаал дээр ирсэн хүмүүст талархалтай хандаж байгаа юм. Би ч өөрөө жагсаж явсан.Жагсаалынхантай бас нүүр тулаад гарч ирээд учраа хоёр, гурван ч удаа тайлбарлаж байсан. Бас тэгээд жагсаалаар огцорсон Ерөнхий сайд. Тийм учраас энэ бол зөв зүйтэй зүйл. Гэхдээ талбай дээр, ордон дотор давхар зүйл заавал өрнөж байдаг юм. Энэ давхар байгаа зүйлийн ордон дотор байгаа хэсэг ерөөсөө харагдахгүй үлдчихдэг. Тэгэхээр ордон дотор юу өрнөж байв аа гэдгийг би өнөөдөр өөртэй чинь ярилцахдаа мэдэж байгаа хүрээндээ ярихад бол бэлэн байгаа. Мэдээж тэр үеийн үйл явц бол одоо манайд өрнөж байгаа бүх үйл явц.

-Хоёулаа эхлээд орлоготой холбоотой зүйлсээ ярьчхаад дараа нь агуулгыг нь ярья?

-Тэгье ээ.

-Олон нийтэд гарсан мэдээллээр бараг нийтдээ нэг тэрбум орчим төгрөгийн бэлэг сэлтийн асуудал яригдсан. Гэхдээ би энэ дээр нэг зүйлийг танд болон үзэгчдэдээ сануулж хэлмээр байна. Монгол Улсын Ерөнхий сайд гэдэг хүн бол энэ улсыг төлөөлж байгаа хүн. Улстөрч гэдэг утгаараа заавал иргэддээ ил тод байх ёстой. Тодорхой хуулиудаар ч заасан. Энэ дээр хоёр хүний хайр сэтгэл, тэр эмэгтэй эсвэл тэр хүүхдийн хувийн орон зай руу орохгүй, гэхдээ тэнд зарлагадаж байгаа мөнгөн дүн тэр юмнууд хуулийн дагуу байсан уу үгүй юу гэдгийг л асууна. Тэр нэг тэрбум орчим гэдэг төгрөг яригдаад байсан. Нийтдээ ер нь хэдэн төгрөгийн бэлэг сэлтийн асуудал явсан байна вэ. Та дараа нь мэдээж нягталж үзсэн байх, 294 мянган ам.долларын бенц гээд л эхэлж байгаа шүү дээ?

-Бенц бол огт худлаа зүйл. Яг бодитой нь бөгж авчихсан. Цүнхний асуудал,амралтын газар очсон, тэгээд бенц болон бусад асуудлуудтай холбоотой мэдээнүүд постлогдсон юм билээ. Би тэр бүх мэдээллүүдийг аваад, болж өгвөл нөгөө чуулганаар итгэл үзүүлэх эсэхийг оруулчихсан. Тэр чуулганы санал хураалтаас өмнө АТГ-аас бичиг авах гээд. Ялаа энэ тэр гэж мэдэгдэл хийж хүмүүсийн уурыг хүргэдэг өдрөө л өгсөн юм. Ирсэн хариунаас харахад бараг 14 хоног байсан. Тэр 14 хоногийн дотор бол хангалттай ирүүлж болох байсан. Яагаад гэвэл бүх материалуудыг аваад хавсаргаад явуулсан. Харамсалтай нь ирээгүй л дээ. Тэгээд Засгийн газар огцорсон. Ингээд долдугаар сарын 23-нд АТГ-аас шалгаад, энэ бүх зүйл бол хууль ёсны ийм орлого байна, энэ зүйл нь худлаа, энэ зүйл нь үнэн байна аа гэдгийг байцаагаад, тэгээд энэ бичиг бол ирсэн. Гэхдээ би дэмжиж байгаа. Би хариуцлага хүлээчихлээ. Нэг үгээр хэлбэл, ёс зүйн асуудал гээд би өөрөө итгэл үзүүлэх санал хураалт оруулсан. УИХ-ын гишүүд маань надад итгэл үзүүлсэнгүй. Ингээд би огцорчихлоо. Үндсэндээ би олон нийтийн тавьсан саналд хүндэтгэлтэй хандлаа. Бусад асуудал дээр бид цаашдаа яах вэ гэдэг асуудал үүснэ ээ дээ. Засгийн газрын өргөн барьсан, хэрвээ орлогоо нотолж чадахгүй бол улсын орлого болох нь зүйтэй гэдэг хуулийг батлах нь хамгийн зөв гарц юм байна гэж бодсон. Цаашид ч ийм асуудлууд болно.

-АТГ-ын бичгийг яагаад удаасан юм бэ.Үүний цаана юу байна вэ?

-Хуулийн байгууллага төд хоногийн дотор ирүүлэх ёстой, үгүй гэдгийг би хэлж мэдэхгүй.

-Тэгэхдээ танд бодол байгаа шүү дээ?

-Тийм. Уг нь 14 хоногийн дотор одоо АТГ-аас энэ бичиг бол ирэх хангалттай хугацаа байсан гэж бодсон. Тэгж ч хүлээж, тэр чуулган удсан.Ерөөсөө дөрвөн баримт дээр тийм үгүй гэдэг хариулт л хэрэгтэй байсан. Очиж уулзаад л, тэр чинь дэлгүүр, за тэгээд хоёр хүний байцаалт, миний мэдүүлэг, манай хүүгийн мэдүүлэг, тэр охины мэдүүлэг, тэгээд яг юу болсон, аль нь худлаа юм гэдгийг...

-Шанелын 18 саяын цүнх үнэн байна. 17 саяын хувцас, дээрээс нь 20 сая төгрөгийн алмаазан бөгж зэргийг үнэн гэж хэлж байна уу?

-Бөгж нь бол үнэн. Цүнхийг манай хүү авч өгөөгүй нь тогтоогдсон. Тэр хоёр үерхсэн. Хүүхэдтэй болсон.Тэр баяраа тэмдэглэж сүй тавьсан. Болсон процесс нь яг ийм. Энэ үйл явдал дөрөвдүгээр сарын 22-нд болсон юм байна лээ. Тавдугаар сарын 9-ний өдөр энэ асуудал гарсан. Би хоёр хүүхэдтэй ажлаа өгчихсөний дараа 2-3 удаа уулзсан. Юу болсон бэ, яагаад жишээлбэл тэр мөнгөн дүнтэй пост хийчихдэг юм бэ гээд би асуусан.Найзуудынхаа групп чат дотор хоорондоо ярилцаж байсан яриа. Тэр постыг өөрчлөөд хийсэн нэлээн бэлтгэлтэй зүйл болсон юм байна лээ. Тэр яах вэ ингээд цаг хугацаагаар нотлогдоно. АТГ бол тэр дансаар нь шалгаад, дэлгүүр дээр нь очоод бүх зүйлүүдийг шалгасан. Долдугаар сарын 23-ны өдөр ирсэн.60 хоногийн дотор тогтоох ёстой юм байна лээ, 30 хоног тэгээд 30 хоногоор сунгадаг. Тэгээд тогтоогдоод бас ирүүлсэн.Гэхдээ тийм хугацаа хэрэгтэй л байсан юм байлгүй гэж би бодсон.

-Ийм хэмжээний бэлэг өгөхөд төрийн өндөр албан тушаалтны хүүхдүүд энэ мөнгийг хаанаас гаргасан бэ гэдгийг асуух ёстой. Хардах ёстой.Ийм хэмжээний зүйлийг та ингээд хүүхдэдээ өгөөд байх хэмжээний санхүүгийн хувьд боломжтой хүн мөн үү. Таны бүх ХОМ болон бүх юм ил байгаа л даа. Та өөрөөсөө гаргасан уу?

-Мэдээж манай хүү өөрөө багаасаа л студи гээд явдаг хүн. Та нар яг ингээд уулзвал бараг таних ч улсууд байгаа байх. Тэгээд би гэр бүлээ нэг их ил зарлаад байя гэж бас боддоггүй байсан. Тэр нь магадгүй алдаа ч байж магадгүй л юм шиг байгаа юм, сүүлд бодоход. Одоо манай хүү 25-тай залуу шүү дээ. Бэлэг сэлтдээ надаас мөнгө авч байсан зүйл байхгүй.

-Өөрөө олсон гэсэн үг үү?

-Тийм, өөрөө олсон.

-Уучлаарай, таны хариулт АТГ-ын шалгалтын хариу хоёр зөрөөд байх юм. Та албан бичгээ хар даа, өөрөө олсон гээд та сая хэлчихлээ шүү дээ?

-АТГ-т мэдүүлэг өгсөн. Манай хүүтэй холбоотой энэ асуудал бол эрх зүйн хувьд тусдаа л асуудал юм байна лээ. “Херо энтертайнмент” студийн одоо 50 хувийг би эзэмшдэг. Тэрний өдөр тутмынх нь үйл ажиллагааг манай хүү хариуцдаг. Зураг аваад, стори хийгээд, сошиал эвентүүд хийгээд, ингээд явдаг. Би студийн үйл ажиллагаанд өдөр тутам оролцоод байхгүй шүү дээ. Ер нь бол хүү багаасаа л тийм байсан.Тэгээд л тэр студиэс 300 сая төгрөгийг 150 сая, 80 сая, 70 сая гэдэг үнийн дүнгүүдтэйгээр олсон.Тэгээд бөгжний мөнгийг өөрөө шилжүүлсэн байна. Тийм учраас, энэ хууль ёсны болох нь тогтоогдлоо гэдэг мэдээлэгдсэн.

-“Хүлэг контент” ХХК,“Херо энтертайнмент групп” болон захирал Б.Б, иргэн А.А нарт холбогдох асуудалд Мөрдөн шалгах хэлтсээс хэрэг бүртгэлийн хэрэг нээн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байна гэж байгаа юм. Бат-Өлзийн Баатар гээд таны төрсөн ах, Амартүвшиний Амундара, би буруу санаагүй бол. Энэ хоёр хүн дээр хэрэг нээсэн.Одоо хэргүүд нь шалгагдаад явж байгаа гэж ойлгож байна. Өөрөөр хэлбэл, АТГ-аас гаргасан мэдээний төгсгөл дээр “Тэр студиэс мөнгө авчээ, гэхдээ тэр студийнхамаарал бүхий хүмүүс эзэдтэй холбоотой асуудлыг шалгажээ” гэж. Үүнийг та юу гэж харсан бэ. Өөрөөр хэлбэл, тэр мөнгө орж ирсэн эх үүсвэр нь хуулийн дагуу биш байх магадлалтай гэж үзээд шалгалтыг эхлүүлсэн байна, тийм үү?

-Энэ бол одоо шалгагдаад л явж байгаа. Сураг сонсоход олон удаа байцаалт аваад, олон ч удаа татвар тайлан, бичиг баримт бүх зүйлийг нь аваад л, үзээд л явж байгаа юм байна лээ. Ингээд хуулийн дагуу шалгагдах л ёстой. Жишээлбэл, нөгөө нэг яриад байгаа, хэрвээ ОТ-гоос мөнгө авчихсан бол энэ асуудал мөн үү, мөн. Биш, тэр нь бизнесийн орлого байвал энэ бол шударга бизнесийн орлого гээд л ялгачих ёстой. Энэ дээр хуулийн дагуу тайлбарууд нь тодорхой гараад явах байх.

-За, улс төрийн дараагийн сэдэв УИХ-ын гишүүнийг хариуцлага тооцоод эргүүлж татдаг байх ёс зүйн хариуцлага гэдэг зүйлийн хүрээнд хуулийн төслийг өргөн барих санаачилгаа илэрхийлээд, араас нь хуулийн төслөө өргөн барьчихлаа. Хуулийн төслийг нь харж амжсан уу та. Энэ хуулийн төслийг ер нь юу гэж харж байна вэ. Тэгээд бас та намын дарга байсан хүн шүү дээ?

-126 гишүүнтэй болгоход УИХ-д оруулсан Ерөнхий сайдын хувьд миний байр суурьБаялгийн сан, парламент хоёр дээр дандаа л тодорхой байсан. Өөрчлөгдөөгүй. УИХ-ын нэг ийм хэдэн хүний цуглуулга гэж харж болохгүй л дээ. Парламент бол ард түмэн түр хугацаанд төр барих эрхээ сонгуулиар өгчхөж байна гэсэн үг. Тэгэхлээр парламент өөрөө тусгаар тогтнол, ардчиллын суурь, бидний сонгож байгуулсан төр. Тэгэхээр сонгож байгуулсан төр маань геополитикийн, газар нутгийн, засаглалын, үзэл бодлын сорилтуудтай тулж магадгүй. Энэ агуулгаараа парламентын гишүүний эрх, парламентын бүрэн эрх гэдэг сонгогчдын эрхийг хамгаалж байгаа ойлголт. Сонгогчдын өгсөн саналд яаж хүндэтгэлтэй хандах вэ л гэдэг асуудал. Наанаа 1-2 гишүүн дээр гарсан асуудал дээр гишүүдийг татаад байя. Цэцэд шийдвэр гаргаад, тэртэй тэргүй прокурор татдаг, за дээрээс нь Дээд шүүх татдаг болох гэж байна шүү дээ. Дээрээс нь ёс зүйгээр Ёс зүйн хороо татдаг болох гэж байна.Гэтэл ёс зүйг жишээлбэл даргад таалагдсанаар ёс зүйтэй гэх юм уу таалагдахгүй байхаар ёс зүйтэй гэх юм уу энэ чинь өргөн ойлголт шүү дээ.Ингээд явах юм бол парламент амьгүй болно. Чив чимээгүй, үг дуугардаггүй, орж ирсэн хууль бүхнийг ёсчилж баталдаг.Ийм байхгүй л гэж бид таван намтай болсон. Одоо парламент өөрийгөө, дархлаагаа харуулах ёстой. Би бол хувь хүнийхээ хувьд хуулийн төслийг дэмжихгүй. Ер нь парламентад хавраас хойш халдаж байгаа хэд хэдэн үйлдэлд би туйлын шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Жишээлбэл, яахаараа Цэц парламентын ирцийн асуудал дээр дүгнэлт гаргадаг юм бэ. Яахлаараа Цэц Засгийн газар огцрохтой холбоотой асуудлыг удирдсан хурлыг шүүдэг юм бэ.

-Процедурыг?

-Тийм. Цэц бол тусдаа институци. Цэц бол парламентын гаргасан шийдвэр Үндсэн хуульд нийцэж байна уу үгүй юу гэдэгт л дүгнэлт хийх ёстой. Тэрнээс биш парламентын дотоод үйл ажиллагаанд Цэц орох эрх мэдэлтэй байгууллага биш. Энэ одоо юу болж байгаа юм бэ. Үүнийг бүгд харчхаад ингээд чив чимээгүй яваад байх уу.Би бол Г.Баясгалан даргыг их олон жилийн өмнөөс мэднэ. Бид хоёр ЗГХЭГ-т хамт ажиллаж байсан.Үүнийг мэдэхийн дээдээр мэдэх хүн. Тэгэхлээр Цэц хараат бус байдлаа бүтэн улс төрийн нөлөөнд алджээ гэж би дүгнэж байгаа юм.

-Хэн яаж нөлөөлсөн юм?

-Улстөрчид.

-Улстөрчид гэж хэн юм бэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. Засгийн газрыг огцруулсан. С.Бямбацогт нарын гишүүд очсон. Х.Булгантуяа дээр гурав хоногийн дотор дайн бүхий онц байдал зарласан гэдэг асуудлаар хэрэг үүсгэчихсэн. Х.Булгантуяа дээр өмгөөлөгч байхгүй хэрэг үүсгэчихсэн. Үүнийг ер нь хэвлэлийнхэн та нар ч юм уу, эсвэл манай сэхээтнүүд, ардчилсан үзэлтнүүдэд маань юу гэж харж байдаг юм бол.Эсвэл Х.Булгантуяа хурал удирдахдаа таалагдаагүй учраас уу. Энэ шударга ёс уу. Шударга ёс хоёр үзүүртэй зүү шиг байж болохгүй. Засгийн газар огцрох хурлыг удирдсан хүн эрүүгийн ялтан болчихдог юм бэ. Яагаад тэрийг Засгийн газрын харьяа байгууллага, тагнуул ньпарламентын дэд даргыг шалгадаг юм бэ.Х.Булгантуяа гишүүнийхээ хувьд алдаа гаргаагүй. Их хурлын даргын үүргийг гүйцэтгэж байсныхаа төлөө алдаа гаргасан. Цаашдаа парламент гэж байх юм уу.Ийм байдлаар явбал тусгаар тогтнолд маань нөлөөлөхгүй юу.Ардчилалд маань нөлөөлөхгүй юу. Ийм зүйл дээр чимээгүй яваад байгааг л би ярих цаг нь болжээ л гэж бодож байгаа юм.

-Ерөнхийлөгчөөс өргөн баригдчихсан энэ хуулийг Засгийн газар дэмжсэн гэдэг мэдээлэл гарсан. Засгийн газрын тэргүүн чинь ардчиллыг хамгаалаад л, та нар бүгдээрээ нийлж байгаад энэ тогтолцооны өөрчлөлтийг хийж байсан. УИХ-ын дарга Н.Учрал энэ хуулийн төслийг хэлэлцүүлнэ, манлайлж ажиллана гэчихсэн байна лээ. Ийм байдалтай цаашаа явж болох юм уу. Таны хэлж байгаагаар ардчиллаа аюулд оруулах гээд байгаа юм биш үү, энэ хоёр хүн?

-Үндсэн хуулиар гүйцэтгэх засаглал бол тусдаа, хууль тогтоох засаглал бол өөрөө тусдаа,Ерөнхийлөгч тусдаа, шүүх бол тусдаа, шал өөр байгууллагууд. Эрх мэдлийн салангид байдал, эрх мэдлийн харилцан хяналт тэнцэлтэй байдаг. Одоо бол парламент ч, Засгийн газар ч, бүр сүүлдээ улс төрийн намууд өөрсдийнхөөрөө шийдвэр гаргаж чадахгүй байдал руу явж байна. Хавраас хойш шүү. Би бас гайхаж байгаа юм. Л.Гантөмөр дарга, Т.Доржханд дарга бид 126-тай парламентыг бүрдүүлэхийн төлөө хичээнгүйлэн хамтдаа зүтгэсэн нөхдүүд. 126-тай энэ парламент бол иргэдийн төлөөллийг нэмэгдүүлэх том зарчим байсан. Парламентыг олон намын төлөөлөлтэй болох нь зүйтэй гэж үзсэн. Одоо тэгээд Засгийн газар дотор ороод сүнсээ худалдчихаж байгаа юм болов уу, аль эсвэл Т.Доржханд гэдэг хүн тэнд үг хэлээд үг нь огт гарахгүй дарагдаад өнгөрчихсөн юм болов уу. Эсвэл засаглалаа өөрчлөх нь зүйтэй юм аа гэдэг философи руу шилжчихсэн юм болов уу. Би уулзаад асууя гэж бодож байгаа юм. Дээрээс нь сөрөг хүчин байна уу үгүй юу. Намайг хамт засаглаж байхад ч АН-ынхан бол ер нь бол самардаг байсан шүү дээ. Би юу ч хэлдэггүй байсан. Шүүмжилж байгаа зүйлийг нь засах, зарим нэг зүйл дээр мэтгэлцээд л явдаг байсан. Гэхдээ хамтарсан засаг байсан үе шүү дээ. Одоо дан засаг дээр сөрөг хүчин ямар бодолтой байгаа юм, бүү мэд. Яах вэ, ирэх хоногт чуулган дөхөөд ирэхлээр бодвол тодорхой болох байлгүй дээ. Би сүүлийн үед нэг юм бодоод байгаа юм. Зөндөө л дуугарчихаар юмнууд болоод байхад манай хэвлэлийнхэн ч, парламентын гишүүд ч таг. Эсвэл манайд нөгөө дарангуйлал нь аль эрт тогтчихоод, бид үүнийгээ хэлж чадахгүй байдалд бүгдээрээ орчихсон юм уу. Энэ хоёрын л аль нэг байх. Тэгээд яах вэ дээ, парламентын гишүүд яах нь вэ, харж л байя. Парламент өөрөө шийдвэр гаргана, яахыг нь харъя даа.

-Энэ хуулийн төслийг санаачилсан тодорхой институт байгаа. Хуулийн төслийг санаачлаад орж ирсэн шалтгаанаа УИХ-ын гишүүд ёс зүйгүй байна, гишүүдэд хариуцлага тооцдог механизм нь Үндсэн хууль дээр байгаа хэрнээ үүнийгээ амилуулж чадахгүй байна гэсэн тайлбар хэлсэн. Таны харж байгаа өнцөг арай өөр байна?

-Үндсэн хуулийнхаа асуудлыг бол арай больчихоо байлгүй дээ гэж би найдаж байна.

-Үндсэн хуулийн асуудал гэж юу билээ?

-Яах вэ, нөгөө сунгагдах асуудал орж ирээд Ерөнхийлөгч өөрөө орж ирээд тэгэхгүй ээ гэчихсэн шүү дээ. Тэрэнд итгэж байна. Цэц дээр гэхдээ нэг асуудал байгаа.

-За, тэрийг хоёулаа сүүлдээ ярьчхаж болох байх. Тэгэхээр энэ бол парламентыг илүү одоо дуугүй болгох, улмаар 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль руу хандсан ийм асуудал руу орж байгаа юм уу?

-Сүүлийн үед болж байгаа зүйлүүдтэй холбож хардаж бодох эрх надад бас байна. Сүүлд болж байгаа зүйлүүд гэвэл энэ хууль өргөн баригдлаа. Шүүх дээр зарим нэр дэвшихээ зарласан хүмүүсийн нэр дэвших эрхүүд цуцлагдаж байх шиг байна.Зарим нэг улстөрчид буцаж орон зайгаа эзэлж байх шиг байна. За энэ ч яах вэ, байдаг зүйл. Тэгээд энэ бүх зүйлүүдийн өрнөлийг харахад 2027 онд ардчилсан сонгууль болох уу үгүй юу гэдэг их эргэлзээтэй байж магадгүй. Тэрний эхлэл энэ хууль байж магадгүй гэж би хувьдаа бол хардаж байгаа. Тэгээд цаг хугацаа харуулах ёстой. Ер нь бол улс төрийн үйл явдлуудыг, ийм зүйлүүдийг улстөрчид, улс төрийн лидерүүд бодож, ярьж байх ёстой. Тэгэхээр энэ бол 27 оны сонгуулиас эхэлж байгаа юм уу гэж би бол зүгээр хувьдаа бодож байгаа. Тэгээд парламент хэлэлцэнэ. Мэдээж ёс зүй ярья, зөв. Яагаад парламент өөрөө заавал тэрийг хийж болохгүй гэж... Тэгвэл Ерөнхийлөгчийн ёс зүйг ярья л даа. Алийг нь яах юм бэ гэдэг асуудлуудаа институци бүгдээрээ л хоорондоо л ярьцгаая. Тэгэхгүй заавал хаврын чуулган эхлэхэд л ийм асуудлууд орж ирээд, бас гишүүдийг оруулж ирнэ гэх мэтийн гэдэг мэдээнүүд тавиад л, парламентаа айлгах гээд байгаа юм уу яах гээд байгаа юм бэ. Тэр чинь ард түмний төлөөлөл шүү дээ. Парламент ер нь хэнээс ч айдаг байж болохгүй. Тэгэхээр ийм асуудлаа наанатай цаанатай харж энэ мэтгэлцээн өрнөх болов уу гэж би бодож байгаа юм. Чуулган дээр би өөрийнхөө байр суурийг бас илүү тодорхой хэлнэ. Өнөөдөр бол би хангалттай өөрийнхөө үзэл санааг илэрхийлчихлээ л гэж бодож байна. Тэгээд бусад улс төрийн намууд байр сууриа хэрхэн илэрхийлэх юм байгаа юм. Энэ чинь парламентын гишүүд өөрсдөө чөлөөтэй саналаа ө өгөх ёстой асуудал. Дээрээс нь Цэцийн гишүүдийг нам шууд шийднэ гэдэг байдлаар хуульчлагдах гэж байгаа юм байна гэж ойлгосон. Энэ бол парламентын 40 хувь нь амьгүй болно гэсэн үг. Жагсаалтын гишүүдийг нам шууд одоо татаад л чуулган дээр нэг үг хэлээд л орой нь татаад л байдаг болчихвол парламентын нөгөө 40 хувь байхгүй болно.

-Таныг Ерөнхий сайд байхад бодлогыг чинь шүүмжилж хэлэхээр тэр гишүүн рүүгээ юм хэлмээр юм гардаг уу?

-Жишээлбэл, манай Д.Энхтүвшин гишүүн байна. Намайг их шүүмжилдэг байсан. Би нэг удаа нам дээр уулзаад Энхтүвшин маань намайг шүүмжлэх яах вэ, би бол ойлгоно. Наад жагсаалтын асуудлаа та нар маань яг энэ эрч хүчээрээ хамгаалаарай л гэж би хэлж байсан юм. Өөр юу ч хэлээгүй. Одоо би жагсаалтын гишүүддээ хандаж хэлэхэд, жагсаалтын гишүүд одоо өөрсдийгөө биш дараагийн жагсаалтад орох гишүүдийг хамгаалж дуугарах ёстой цаг шүү. Тэрнээс биш нэг ийм намд ажилладаг байсан хүмүүсээр хэрвээ жагсаалтыг дүүргэхээр соёл руу орвол, нийгмийн төлөөллийг хангах гэж пропорционал тогтолцоо руу орсон ямар ялгаа байгаа юм бэ. Энэ чинь төлөөллийг илүү өргөн болгоё л гэдэг л тогтолцоо. Тийм учраас энэ дээр жагсаалтын гишүүд маань, би л гишүүн болчихсон юм чинь одоо яах вэ, яаж ийж байгаад нэг тойрог олоод, тэгээд нэг сонгогдчихъё, тэгээд ард талын гишүүд татагдана уу яана уу хамаагүй гэж болохгүй. Энэ бол эс үйлдэл.Таны өөрийн чинь орон зай. Ер нь энэ парламент бол гайхалтай шинэчлэгдчихсэн парламент шүү дээ. Бараг 80 хувь нь цоо шинэ, бараг 25 хувь нь бүсгүйчүүдийн төлөөлөл, таван улс төрийн намтай. Ийм төлөөлөл үгээ хэлж чадахгүй, парламентаа хамгаалж чадахгүй, парламентын засаглал дээрээ хатуу байж чадахгүй бол, иймхэн сорилтыг давж чадахгүй бол Украин шиг ч юм уу, геополитикийн том сорилтуудыг яах юм бэ. Ингээд чив чимээгүй байж байгаад тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө алдах юм уу. Тэгэхээр би, залуучууд аа над дээр шүүмжлэлтэй байж чадсан шигээ парламентын ардчилал дээрээ хатуу байр суурьтай байгаарай. Зөвхөн өөрийгөө бодох биш, дараа дараагийн хүмүүст энэ нээлттэй хаалгыг үлдээхийн төлөө хариуцлага хүлээгээрэй гэж байгаа юм. Үйлдвэрчин, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, ШУА-ийн төлөөлөл битгий алдагдаасай. Ингэж байж парламент төлөөллийн төв байгууллага болно. Хэрвээ тэгэхгүй бол парламент чинь иргэдээсээ холдчихно.Ер нь парламентыг тараана гээд хүмүүс их ярьдаг юм. Энэ юу вэ гэхлээр парламент төв талбай дээр болж байгаа шууд жагсаалыг гүйцэтгэх засаглалаас хамгаалж байгаа цорын ганц ардчиллын механизм. Төрийн тогтвортой байдал гэдэг бол манай улсын хувьд парламентын тогтвортой байдал. Засаг унаж болно, яагаад гэвэл ард түмнээс сонгогдсон парламент засагтаа хариуцлага тооцчихож байгаа юм. Дахиад засаг байгуулж болно. Харин парламент тардаг болбол гэдэгт би сүүлийн үед санаа зовж байгаа. Төрийн бус байгууллагуудаас, парламент л муухай гэдэг суртал ухуулга их явж байх шиг байна. 76-г ингэсэн. 76 хулгайч гэсээр байгаад л парламентынхаа нэр хүндийг хүнд байдалд оруулсан. Одоо 126, жагсаалт муухай, олон намтай байх нь муухай, жендер зөв ч юм уу буруу ч юм у.Үүний цаана дандаа улс төрийн зорилгууд байгаа. Үүнийгээ олж харж наанатай цаанатай явахгүй бол ардчилал, парламентыг тэмцэж л хадгалахгүй бол тэнгэрээс унаж ирдэг зүйл биш. Тийм учраас энэ зүйлүүд дээрээ чуулган бас парламентын сорилттой болохоор байх шиг байна. Олон нийтдээ хандаж хэлэхэд парламент тараана гэж байгаа жагсаал бүхний цаана явцуу эрх ашиг байгаа шүү. Би энийг л хэлчихье.

-Ямар зорилго?

-Парламентыг тараана гэдэг чинь ардчиллыг устгаж засаглалыг өөрчилнө л гэдэг санаа шүү дээ.

-Засаглалыг өөрчлөх санаа энэ ер нь одоо угаасаа л юу байдаг юм бэ. Та юм хэлэх гэж байна уу?

-Өнөөдөр манайд байгаа энэ асуудал бол хувь хүмүүсийн асуудал бол огт биш. Нэг үгээр хэлбэл, У.Хүрэлсүх, Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хоёр хувь хүн хоорондоо асуудалтай болчхоод байна гэдэг өнцгөөс битгий хараарай. Би П.Очирбат гуай Д.Бямбасүрэн гуай хоёрыг бол сайн мэдэхгүй байна. Тэрнээс хойш дандаа Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёрын зөрчил дандаа асуудал болсон. Н.Багабанди дарга Н.Энхбаяр дарга хоёрын дунд ч начигнасан зөрчил болж байсан. Тэр үеийг би гадарлана л даа. Их хүнд төвөгтэй асуудлууд болдог байсан. Энэ чинь намынхаа л эрх мэдлийг цаагуураа булаацалдаад байгаа шүү дээ. Хэн нь нам дээрээ илүү байх вэ гэдгээ л үзээд байгаа байхгүй юу. Дараа нь Н.Энхбаяр дарга маань Ерөнхийлөгч болоод М.Энхболд дарга, С.Баяр дарга гээд айхтар сүрхий зөрчил болсон. Одоо хүртэл Н.Энхбаяр дарга С.Баяр дарга хоёр маань хоорондоо гомдолтой. Энэ тогтолцооны л асуудал. Долдугаар сарын 1-нд хэн нь цэрэг хөдөлгөсөн, үгүй гээд л бөөн маргаан болдог. МАН-ынхан л ерөөсөө болдоггүй нөхдүүд юм уу гэсэн чинь Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болоод Н.Алтанхуяг дарга тэр хоёрын дунд хүргэн бэрийг нь хорьдог дээрээ тултлаа зөрчил. Ингээд өөрийнхөө Ерөнхийлөгчийг тавихлаар спикер нь нөгөө талдаа гарчхаад байдаг. Гурвууланг нь барьчихлаар нийгэм нь нөгөө талдаа гарчхаад байдаг.Энэ Үндсэн хуулийн механизмыг бодох л ёстой зүйл. Энэ бүх зүйл явж байгаад У.Хүрэлсүх дарга бид хоёр дээр ирсэн. Манайх ард түмнээс сонгогддог Ерөнхийлөгчтэй, парламентын засаглалтай гээд яриад байдаг. Төрийн эрх барих дээд байгууллага бол УИХ нь мөн гэчихсэн. Аль нь гүйцэтгэх засаглал юм бэ. Хоёр мөрийн хөтөлбөртэй, Ерөнхийлөгч мөрийн хөтөлбөртэй, Засгийн газар мөрийн хөтөлбөртэй байгаад байдаг. Хэнийхээ мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх юм бэ. Тэр их санхүү мөнгө хаана байна, тэгээд тэр нь хэрүүл болно. За бүр кабинетыг таллачихна. Ерөнхийлөгчийн сайд нар Ерөнхий сайдын үгийг сонсохгүй. Өөр намаас бол бүр баларсан юм болно. ҮАБЗ дээр төслүүд татаад шийдэл гаргаад яваад байдаг. Хамаг хулгай тэндээс үүдчихсэнийг нь бид нар олж харсан. Үндэсний аюулгүй байдал гэдэг том нэрийг хэвлэлийнхэн шүүмжилж чадахгүй. Нийгэм яриад байхгүй. Тэгэнгүүт хамгийн том төслүүдийг аваачаад ҮАБЗ дээр Ерөнхийлөгч өөрөө хуралдаад өөрийнхөө кабинетаар шийдчихэж байгаа юм. Ерөнхийлөгчийн кабинет гэж нэрлэдэг юм шүү дээ, ҮАБЗ-ийг. Хэрэг эрхлэх газрын дарга нь ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга гээд нөхөр байдаг юм. Ерөнхий сайд болохлоор өөрийн кабинеттай. Ингээд үзээд байдаг. Мэдээж санал зөрнө. Нөгөө хоёр хүн нь хоорондоо санал зөрөхгүй байсан ч аяндаа нөгөө нэг институци нь очоод хоорондоо зөрчилдчихнө. Ингээд 34 жил боллоо. Бид одоо бол нэг хувь хүн ингэсэн тэгсэн гэдэг жижиг зүйлээ орхиод бүх Ерөнхий сайд эс үйлдэл хийхгүйгээр юу болсон бэ гэдгээ над шиг яриасай. Ч.Сайханбилэг даргатай өөрийг чинь ярилцлага хийчхэнгүүт дараагийнх нь хүн байя гэж бодсон. Одоо ингээд бусад Ерөнхийлөгч нараас, Ерөнхий сайдуудаас яг тэр цаг хугацаандаа юу болсон бэ гэдгийг яг над шиг үнэнээр нь л яриулчих. Тэгвэл 2027 оны сонгуулийг Монголын ард түмэн маш зөв хийнэ. Тэр хүн нь өөрөө энэ тогтолцоогоо аль нэг талд нь гаргах л ёстой. Тэгэхгүй бол ингээд дахиад л хоёр хүнийг хооронд нь асуудалтай болгох гэж байгаа юм шиг орхичхож байна л гэсэн үг.

-Энэ ерөөсөө хэн ч байсан асуудал үүсэх тогтолцоо байх. Энэ дээр би дахиад нэг танаас нэг юм асууя. Таны яриан дундаас сая Ерөнхийлөгч нар ч гэсэн ёс зүй ярья л даа гэж байна. Хууль санаачлах тухай ч ярьж байх шиг байна. Импичмент ч гэдэг ч юм уу, Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуультай нь холбоотой, үгүй бол ер нь энэ парламентын тогтолцоо руу орж ирээд байгаа зүйлтэй нь холбоотой хуулийг та санаачлах гээд байна уу үгүй юу?

-Ерөнхийлөгчийг импичмент хийж байсан тохиолдол бол манай улсад байхгүй, гэхдээ хуулийн гарц байгаа. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч эрх мэдлээ хэтрүүлээд эрх зүйт төр дээгүүр субьектив байдлаар давбал, тэр нь нийгэмд тодорхой болоод Цэцийн дүгнэлт гарвал импичмент хийх ёстой. Тэр хувь хүн хамаатай чухал зүйл биш. Ерөнхийлөгчөө хязгаарлаж чадахгүй парламент геополитикийг яаж хязгаарлах юм бэ. Урьд нь хил хил дотроо, бүс бүс дотроо байдаг байсан бол одоо асуудал болж байна. Бид нарын магтаж итгэн үнэмшдэг байсан АНУ ч хажууд байгаа Канадаа нэг мужаа болгоё гээд яриад байна. Ийм асуудал ирвэл яах вэ. Дэлхийн дэг журам өөрчлөгдсөн.Дэг журам биш дураараа авирлалтын бас нэг том асуудал. Ийм асуудал манайд ирвэл яах юм бэ. Тэгэхээр парламентын халдашгүй байдлыг одоо байгаагаас илүү нэмэгдүүлэх ёстой болж байгаа биз. Ер нь бол парламентын гишүүн санал өгөхдөө хэнээс ч үл хамааран айхгүйгээр саналаа өгөх ёстой. Юун Ерөнхийлөгч, хоёр хөршөөсөө айхгүйгээр, зэвсэгт халдлагаас айхгүйгээр, жагсаалаас айхгүйгээр Монгол Улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө халдашгүй байж саналаа өгөх ёстой.

-Тийм учраас парламентыг хамгаалах ёстой?

-Нэг гишүүнийг хамгаалаад байгаа юм биш. Энэ дээр хүмүүс тоглоод парламентыг нимгэхэн болгох гээд байгааг олж харахгүй байна. Цэцийнхэнд хандаж хэлэхэд, парламент руугаа халдсан Цэц ер нь дэлхийн түүхэнд байхгүй. Монгол Улсын ард түмний байгуулсан парламент руу яахлаараа парламентаас томилогдсон Үндсэн хуулийн шүүх халддаг юм бэ. Энэ харин жинхнээсээ том асуудал болж магадгүй шүү, цаашдаа. Цагийн аясыг дагаж дарцаглаж байгаад цаг эргэх үед... Төрийн ажил цаасан дээр үлддэг. Өнөөдөр яах вэ, Х.Булгантуяаг няц дараад, сошиалд шүүчхэж байгаа юм чинь нүдээ аньж байгаад кнопдож байна. Гэхдээ энэ бол субьектив тал. Объектив талаасаа харвал Монгол Улсын парламентын бүрэн эрхтэй дэд дарга Монгол Улсын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, эдийн засагтай холбоотой аль ч сэдвээр ямар ч сорилттой шийдвэр гарч ирсэн, хэнээс ч хараат бус удирдах дархлаа нь тэгвэл хаачих юм бэ. Дараа нь дэд дарга нар хурлаа удирдаж чадахгүй болох нь байна шүү дээ. Спикер ч гэсэн. Энэ чинь объектив зүйл биш байхгүй юу. Субьектив зүйлийг яаж ч гуйвуулж болно. Тэгэхээр үүнийг наанатай цаанатай харах цаг ирчхээд байна.Үндсэн хуулийн зөрчил байсан уу үгүй юу гэдгийг дахиад ярина.

-Таны хэлж байгаагаар шаардлагатай бол энэ парламент дээгүүр давах юм бол Монгол Улсын ардчилсан байдлыг үгүй хийх алхам хийх юм бол импичментийг ярина гэлээ. Энэ хууль тийм хэмжээний хууль мөн үү?

-Мөн, аль нэг институци нөгөө институцийнхээ бүрэн эрхт байдалд халдах ёсгүй. Тэр дундаа Ерөнхийлөгч парламентад ажлаа тайлагнадаг байх ёстой. Тэрнээс биш парламентад зааж сургаад байдаг хүн бол Ерөнхийлөгч биш. Парламентад зааж сургадаг ганц хүч байна. Энэ бол ард түмний шударга сонгууль. Ард түмний шударга сонгуулиас өөрөөр парламентад хариуцлага тооцох субьект байхгүй. Парламент зөвхөн өөрөө өөртөө л хариуцлага тооцож болно. Өөрөө өөрийгөө тарааж болно, эсвэл сонгуулиар. Тэрнээс биш парламент дотроос гарсан Ерөнхий сайд, парламентад тангараг өргөдөг Ерөнхийлөгч парламентад ажлаа тайлагнах ёстой субьектүүд парламентдаа хариуцлага тооцно, парламентаа жижгэрүүлнэ гэж юу яриад байгаа юм бэ. Тэр нэг ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга А.Бямбажаргал гээд нэг нөхөр байна. Өмнө нь би А.Гансүхтэй ч гэсэн муудалцаж л байсан. Тэр одоо парламентыг загнаад байж байдаг хэн бэ. Хоолойгоо шахчихсан, за парламентын гишүүд ээ, ер нь одоо та нар институттэй байх ёстой шүү гээд. ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга гэж гурван институцийн хурал зохион байгуулдаг л газар шүү дээ. Сүүлийн үед үг хэлдэггүй, бие биедээ пялдагадсаар байгаад Ерөнхийлөгчөө эвдчихдэг. Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн үед А.Гансүх гэж нэг нөхөр бас ийм болчихсон байсан юм. Засгийн газрын хуралдаанд хуралдаанд орж ирж сууна гээд болдоггүй. Би тухайн үед чинь Хэрэг эрхлэхийн сайд байсан. Чамайг суулгахгүй гэсэн чинь, тэгвэл чамайг Ерөнхийлөгчид хэлнэ гэж байна. Үгүй ээ, чи хэл хэл гээд. Тэгээд бид хоёр барьцалдаж авч байсан юм. Дээрээс нь нөгөө нэг хонгил гээд асуудал байна. Тэр чинь ҮАБЗ-ийн нэр дээр Засгийн газар мэдээгүй байхад хууль хяналтын байгууллагад Үндэсний аюулгүй байдлын асуудал, Ерөнхийлөгч ингэлээ, тэглээ гээд нэрийг нь бариад утасдчихдаг асуудлыг хонгил гээд байгаа юм. Тэрийг Н.Алтанхуяг дарга эд нар яриад байгаа мөртөө тодруулж хэлж чадахгүй байгаад байгаа юм. Тэгээд шүүгч нарт нөлөөлдөг. Шүүхийн хуулиар хараат бус байдалд нь хэн ч нөлөөлөх эрхгүй. Тэгэнгүүт яасан гэхлээр шүүгч ч тэр нэг ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргаасаа заавал шийдвэр авч байж хөдөлдөг болчихдог.

-Хараат бус шүүх шүү дээ?

-Яахлаараа зарим нэг юмнуудын цаг хугацаа нь давхцаад байна, энэ зүгээр энгийн тохиолдол уу. Одоо нэг хүн жишээлбэл Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшлээ гэхээр шүүх гэнэт ажиллаад л яг тэр бүрэлдэхүүн нь өөрөө урьд нь цагаатгачхангуутаа одоо больчхож байгаа юм бэ. Үүнийг шүүх хараат бус байна гэх үү. Зарим хэрэг нь яахлаар 10 жил, зарим хэрэг нь ингээд гэрлийн хурдаар явчихдаг юм бэ. Ингээд нотлогдоод байгаа байхгүй юу. Үүнийг чинь хонгил гээд байгаа юм. Нэг үгээр хэлбэл, эрх мэдлийн салангид байдал байхгүйгээр шүүх засаглал, хянадаг прокурор, мөрддөг хууль хяналтын байгууллагыг нэг хүн удирдана гэсэн үг. Үүнийг л хонгил гээд байгаа. Ойлгож ядаад байх юм байхгүй. Одоо энэ Ерөнхий шүүгч чинь сонгуулиар гарч ирсэн хүн шүү дээ. Тэгээд бас л нэмэргүй. Тийм учраас өнөөдөр хонгилын түлхүүр барьж байна гэж андуурч байгаа залуучууддаа хандаж хэлэхэд, хуулиа л дагах нь чухал шүү. Тэрнээс биш гарч ирж парламентыг загнах гээд л. ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга хэвлэлийн бага хурал хийгээд байж байдаг албан тушаалтан юм уу.Ингээд байж болохгүй учраас л би яриад байгаа юм. Тэрнээс надад А.Гансүх нь байна уу, А.Бямбажаргал нь байна уу хамаагүй, энийг хэн нэгэн хүн хэлэх ёстой. Ийм асуудлуудыг парламентын гишүүд маань тэгээд цаашдаа шүүмжлээд явах нь л одоо зүйтэй болов уу. Уг нь манай нийгэм чинь зөндөө шүүмжлэлтэй байдаг байсан. Одоо чимээгүй томоотой болчхоод, манай сэтгүүлчид маань ч айдас хүйдэстэй болчхоод байгаа юм уу. Заригийн Өнөрөөгөөс хойш иймэрхүү болчхов уу яав. Би тиймэрхүү юм бодоод л байгаа.

-Та нэр хэлсэн дээр нь би асуучих уу. Монгол Улсын хууль шүүхийн байгууллагын талаар та их ноцтой юмнууд ярьж дээ. Бие даасан байдлаар ажиллаж чаддаг уу гэдэг өнцгийг ярьчихлаа. Д.Амарбаясгалан дарга мэдээлэл хийгээд Л.Оюун-Эрдэнэ, Я.Содбаатар, Ж.Энхбаяр нарын зургаан хүн нийлж суугаад сэтгүүлчийг хорих юм уу үгүй юу гэдэг зүйлийг ярьсан. Тэгээд тэндээсээ “Хорьё” гэдэг дээр шийдэл нь гарсан юм уу даа.Тийм юм болсон юм уу. Та тэнд, ингэх юм бол бид бүгдээрээ ажлаа өгөөд зайлцгаавал яасан юм бэ гэж хэлсэн гэсэн. Тийм үйл явдал болсон юм уу?

-Болсон болсон. Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан хүний хариуцлагатай үг

-Б.Энхбаяр гишүүн бол болоогүй, энэ бол худлаа гэсэн. Б.Энхбаяр гишүүн байгаагүй юм уу?

-Б.Энхбаяр байгаагүй. За яах вэ, Б.Энхбаярын талаар би жаахан юм ярина аа, ярина. За энэ яах вэ, бас л нөгөө хонгилын нэг жишээ. Энэ нөгөө Үндэсний аюулгүй байдал гэдэг нэрийн доор гүйцэтгэх засаглал дотор байдаг хууль хяналтын байгууллагуудад яаж одоо нөгөө нэг шууд нөлөөлдөг вэ гэдэг нэг жишээ бол Өнөрөөгийн кэйс мөн. Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд хоёр нь мэдээгүй байдаг. Тэгээд асуудал яваад Үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлыг задруулсан асуудал үүслээ гээд явчихдаг. Ороод ингээд ярихлаар, үгүй ээ энэ чинь тэг гэсэн чиглэл ҮАБЗ-өөс өгсөн шүү дээ гээд явчихдаг. Хорь гэдэг чиглэл өгсөн гэж байгаа юм уу, тийм. Энэ чинь ийм чиглэлтэй, ийм юм болсон шүү дээ гэдэг. Энэ зөвхөн өнөөгийн кейс биш. Энэ олон кейс үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын үед болж байсан асуудал. Би үүнийг байнга л хөндөж ярьдаг юм. Ер нь ярих нь зүйтэй гэж боддог. Цаг үе нөхцөл байдалд бол зарчим савлаж болохгүй гэж би хувьдаа боддог юм.

-Хууль хяналтын байгууллага ингэж асуудлыг шийдэж болдог юм уу?

-Болоод байгаа биз дээ. 3.5 сая хүн юунд итгэх юм бэ. Тэр дээр манай Д.Тогтохсүрэн дарга байсан. Эрх баригч намын нөлөө бүхий удирдлагууд цуглаад зогсоох гээд дийлэхгүй л байна гэсэн үг.

-Хэнийг дийлэхгүй байгаа юм бэ. Ерөнхийлөгчид хонгилын түлхүүр байгаа юм уу?

-Үе үеийн Ерөнхийлөгчид л байсан шүү дээ. Дахиад ганцхан юм хэлье. Үүнийг хувь хүн гэж ерөөсөө битгий хараарай. Тэгвэл бид дахиад төөрчихнө. Би үзэгчдэд, бас намынхандаа ч гэсэн хандаж хэлэхэд, энэ хоёр хүний дунд зөрчил болоод, аль нь зөв, аль нь буруу гэдэг дээр битгий хуваагдаарай.Би Ерөнхийлөгчтэйгөө айхтар зөрчилдөөд л асуудал болоод байя гэж Ерөнхий сайд байхдаа ерөөсөө боддоггүй байсан. Яагаад гэхлээр Ерөнхий сайд хэзээ ч Ерөнхийлөгчтэйгөө зөрчилдөж чадахгүй, бууж өгнө. Яагаад гэвэл Ерөнхий сайд чинь улс орны өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг хүн. Одоо ингээд манай Г.Занданшатар дарга маань их л тийм өөдрөг, бас их нээлттэй явж байна. Гэхдээ яваандаа удаад ирэхлээр мань хүн аяндаа өөрөө ажилдаа илүү төвлөрч үг нь багасахаас өөр сонголтгүй болно. Ерөнхий сайд нэг мэдэгдэл хийнэ олон улсын мэдээ болчихдог. Сайд нэг байр суурь илэрхийлнэ, долларын ханшинд нөлөөлчихдөг. Ерөнхий сайд нэг мэдэгдэл хийнэ, шатахуунд нөлөөлж байна, хоёр хөршид нөлөөлнө. Миний үед ч Орос Украины дайн болж байсан, алийг нь сонгох вэ гэдэг л ийм л сонголтод тулгачихсан. Бас үг хэлэх маш хүнд.Элчин сайдуудтай уулзаад байр сууриа илэрхийлэх туйлын сорилттой. Экспорт байдаг, ардчилсан парламентын засаглалын үзэл санаа байдаг, дундуур нь яаж гарах вэ. Ийм сорилтууд манай улсад бий.

-Та сая тайлбарлаж хэлээд байна. Энэ бол хүн хоорондын зөрчил гэхээсээ тогтолцоо гэж хар гээд.Тэгвэл нөгөө 2027 хэн ч гарсан зөрчилдөнө гэсэн үг үү?

-Тийм, хэн ч байсан зөрчилдөнө.Ингээд асуудлууд үүсээд ингээд явлаа. Таны хэлдэг шиг үе үеийн Ерөнхий сайдууд жаргал зовлонгоо яриад өөрчлөгдчихвөл энэ улс оронд маань л хэрэгтэй байхгүй юу. Ерөнхий сайдууд тухайн үед хүнд байсан зүйлээ хоорондоо зөндөө л ярилцдаг. Ерөнхий сайдууд зовлон нэгтэй.Манай У.Хүрэлсүх дарга ч гэсэн Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй зөндөө л асуудлууд болж байсан. Одоо үүнийг яриад дараагийнхаа Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад ийм тогтолцооны юмыг хувь хүний ч юм шиг болчихсон зүйлийг үлдээхгүй байж эс үйлдэл хийхгүй байх нь Монгол Улсад хэрэгтэй. Бид ярих үүрэгтэй. Тийм учраас би өнөөдөр энэ үүргийнхээ л дагуу ярьж байна. Гэхдээ энэ хуулийг өргөн бариагүй бол би чамд ярилцлага өгөхгүй байсан.Үнэнээ хэлье. Яагаад гэхлээр би зургадугаар сарын 2-ныг хүртэл өөртөө амлачихсан байсан. Адаглаад нэг жил ярихгүй гэж. Урьд нь Н.Алтанхуяг дарга парламентаар орж ирээд янз бүрийн юм яриад, би хэрэлддэг байсан. Та байх үедээ тэгээд хийж байхгүй яасан юм бэ. Одоо энд орж ирээд л учир зүггүй одоо янз бүрийн юм яриад гээд. Тэгдэг байсан юм. Тэрийг би бас бодчихгүй юу. Одоо тэгээд нэг юм яриад л гээд.Гэхдээ яг ийм зарчимд тулсан асуудлууд байна. Ийм асуудлууд дээр мэдсээр байж хэлэхгүй өнгөрнө гэдэг бол өөрөө дараа нь харамсаад ч барахгүй үр дагаварт аваачиж бас магадгүй. Хэлэлцүүлгээ өрнүүлэх хэрэгтэй.

-За, язгуур асуудал руугаа оръё. Засгийн газар огцорсон шалтгааныг юу гэж хардаг вэ. Алдаа нь юу байсан бэ?

-Мэдээж Засгийн газар огцорно гэдэг бол алдааны тухайд олон зүйл байгаа байх.Гадаад, дотоод олон хүчин зүйл байгаа. Яах вэ, яг үндсэндээ бүх л Засгийн газар ер нь нэг л юмнаас болж огцордог. Ерөнхийлөгчтэйгөө таарахаа болихоос болж огцордог шүү дээ. Тэр өдөр, Засгийн газрын төгсгөл бүгд адилхан. Мэдээж, сонгууль байгаа. Өөр нэг их Засгийн газар огцорч байсан тохиолдол бараг үгүй. Бусад нь шалтаг.

-Та хоёр хэзээ ер нь таарахаа больсон бэ?

-Би хэлсэн шүү дээ, 2027 оны сонгуулиас л болж ер нь таарахаа байсан асуудал. 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө ийм зүйл болно гэдгийг би ер нь маш сайн ойлгож байсан. Яагаад гэвэл өмнөх бүх кейс яг адилхан байхгүй юу. Би Ерөнхий сайд болчхоод У.Хүрэлсүх даргыг Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх болоод, за ингээд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдчихлоо. Бид хоёр намын байран дээр хоёулхнаа уулзаж өглөө хүртэл суусан юм.

-Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа юу?

-Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон өглөө нь. Сонгуулийн үр дүн гараад, өглөө үүр цайгаад тэгээд хоёулхнаа үлдэхгүй юу. Тэгэхэд, У.Хүрэлсүх дарга, за одоо ингээд ах нь Ерөнхийлөгч боллоо, чи нэг хундаганы үг хэл гээд. Би бодож байгаад ганцхан л үг хэлсэн. Тэр нь юу вэ гэхлээр, за өмнөх бүх Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд нар энэ тогтолцооноос болж хоорондоо муудалцаж байсан. Би тантай муудалцмааргүй байна. Хоёулаа сая Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн үед нэг нь Ерөнхий сайд, нэг нь Хэрэг эрхлэхийн сайд байсан. Юу болов. Бас л асуудалтай юм болсон. Ер нь бол одоо энэ зовлонг цэглэвэл яадаг юм бэ. Яагаад гэвэл та бид хоёр шиг ойлголцдог Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр дахиж Монголын түүхэнд гараа ч уу, үгүй ч үү. Нэг тойрог, нэг аймаг, нэг нам, нэг фракц, Ерөнхий сайд, ЗГХЭГ-ын дарга хоёр, тэгээд хоорондоо бас насны хувьд харьцангуй зөрүүтэй. Тэгээд ер нь таны энэ ажлыг авсан хүн. Мань хүн, хэн нэгэн хүний зургийн өмнө хэдүүлээ зогсоод яах вэ дээ, тэгэхээр энэ асуудлыг шийднэ ээ, хоёулаа хамтдаа гээд. Ийм яриа Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өглөө болж байлаа. Би маш их ойроос Ерөнхийлөгчийг анх удаа харж байгаа байхгүй юу, тэр чинь. Ерөнхийлөгч болсон хүнтэй ингэж нөгөө хамтарч ажиллах.Урьд нь яах вэ, зарим нь домог. Өөр намын ерөнхийлөгч бол нэг их уулзаад байж чадахгүй. Ингээд л яг нүдэн дээр л үнэхээр юу яадаг юм байна лээ. Яалт ч үгүй Ерөнхийлөгч болоод тангараг өргөсний дараа хүн тэгээд л Ерөнхийлөгч л болчихдог. Гэхдээ би нэг зүйлийг бас хэлдэг юм. Одоо манай найзууд ч гэсэн, та хоёр юу болоод байгаа юм бэ, яагаад байгаа юм бэ гээд бид хоёрын дунд зовж байгаа хүмүүс их байна шүү дээ. Одоо ч гэсэн би, энэ бол зөв зүйтэй зүйл гэж итгэдэг юм. Тэр нь юу вэ гэхлээр би Ерөнхийлөгч байж үзээгүй. Ерөнхийлөгч байсан хүмүүс л энэ сэтгэл зүйг ойлгоно. Тэгэхээр бидний хувьд бол дандаа үзээгүй талаас, өнцгөөс шүүмжлээд байдаг. Яг Ерөнхийлөгч болоод, одоо тэр л нэг бие даасан том том уулзалтууд болно, гадаад айлчлалаар Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс орнуудын эрх мэдэлтэй Ерөнхийлөгч нартай уулзана. ҮАБЗ-ийн тэргүүн, Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч гээд наадам нээнэ. Бүх юм нь протокол. Ерөнхий сайд чинь хөөрхий бүх юм нь аж ахуйн ажил. Ер нь чих ялгаатай л даа.Улс оронд айлчлал болно. Ерөнхийлөгч бол нэгдүгээр дипломат, Ерөнхий сайд гуравдугаар протокол.01,02,03 гэдэг чинь тийм шүү дээ. Уул нь парламентын засаглалтай, тэгсэн мөртөө ийм байдалтай байдаг. 1992 оноос хойш ингээд явчихсан л хэм хэмжээ. Зөв ч байж магадгүй. За ингээд нүдэн дээр л яалт ч үгүй ингээд л хоёр салдаг юм билээ. Би ч одоо маш их хичээсэн. Маш их үнэн байхыг хичээсэн, чин сэтгэлээсээ. Томилгоо болон бусад асуудал дээр өөрийн дур мэдсэн ч юм уу, бие даасан тоглолт аль болохоор хийхгүйгээр маш их хичээсэн. Үүнийхээ ч үр дүнд удсан байж магадгүй. Гэхдээ нэмэргүй юм байна гэдгийг би ойлгочхоод байгаа. Ялгаа байхгүй яг адилхан түүх давтагдаж байна. Тэгэхээр дараа дараа нь яг ийм зүйл ингээд давтагдана, ийм эрсдэл өндөр байна гэдгийг би харж байгаа. Үүнийг өөрчлөх гэж, зовлонг нь харж байсан болохлоор зургаан жилээр нэг удаа болгосон. Яагаад гэхлээр энэ чинь хоёр удаа сонгогдохоос бас болоод байдаг байсан юм. Ерөнхийлөгч нь дахиж сонгогдох гэж нөгөө кампани явуулаад байдаг. Тэгэхээр ийм хоёр кампани зэрэгцээд яваад байхлаар илүү хэцүү, тогтворгүй болгоод. Тэгэхээр нэг удаа сонгодог, нас нь 50-иас дээш болгосон. Ерөнхийлөгч болсон хүн маш гоёор, маш хүндэтгэлтэйгээр зургаан жил нийгмийн хүндтэй, улс төрийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн лидер байх боломжийг эрх зүйн хувьд нь хийж өгөх нь зүйтэй гэдэг байдлаар тухайн үед ярьсан. 2019 он шүү дээ, энэ чинь. Гэтэл 2019 он онд болсон, одоо зургаан жилийн анхны кейс дээр дахиад л хүндрэл гарч байна л даа. Яг тэр Үндсэн хууль хийгдэж байхад би АН-ыхантай уулзаад Ерөнхийлөгч байсан хүн буцаж УИХ-д нэр дэвшихийг хуульчилж хаах нь зүйтэй гэдэг саналыг удаа дараа л оруулж байсан. Л.Гантөмөр дарга, өөр хэн байдаг юм, О.Цогтгэрэл дарга ч гэсэн тухайн үед бүлгийн дарга байл уу даа, манайхаас Д.Тогтохсүрэн дарга, Д.Амарбаясгалан, за Т.Доржханд, за С.Баярцогт дарга ч байсан. Би энэ байр суурийг туйлын хатуу хэлдэг байсан. Нэг л буруу жишиг тогтвол тэр буруу жишиг дагаад халдварладаг. Манайх чинь ийм буруу халдвар авахдаа их сайн шүү дээ. Ингээд нэгдүгээрт Ерөнхийлөгч сунгагдах боломжтой юу, үгүй юу гэдэг дээр зөрчил үүссэн. Бид хоёрын дунд хүмүүс болохлоор, чамайг Ерөнхий сайд болгоо биз дээ, та нар чинь зөндөө л ах дүү нар, найз нөхдүүд яваа биз дээ. Чамайг сонгогдъё гэхлээр танай тэр Л.Оюун-Эрдэнэ чинь л үгүй гээд байна шүү дээ, Д.Амарбаясгалан тэр хоёр чинь.Бүх юм боломжтой, би АН-ынхантай яриад тохирчихсон гээд хүмүүс ороод хэлээд байдаг. За, хэд хэдэн удаа бид уулзаад тэр асуудлуудыг яриад байдаг, нөгөө хоёр нь эс үйлдэл хийгээд байгаа ч юм шиг, нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэ уулзуулсан хүмүүст нь үгүй гээд байдаг. Хоёр дахь нь, хэрвээ сунгагдахгүй бол би буцаж намын дарга болно гэдэг асуудал яригдсан. Энэ бас л зарчмын хувьд их төвөгтэй зүйл. У.Хүрэлсүх дарга сайн лидер байг, манай намын энэ чинь дахиад АН-д халдварлах байхгүй юу. Ингээд Ерөнхийлөгч зургаан жил гэдэг, ер нь статистикаар бол найман жилээр нэг хүн ажиллах боломжтой нь зургаан жил болохлоор хоёр жил бага байна гэсэн үг. Олон Ерөнхийлөгч гарч ирэх боломжтой болчхож байна. Гарч ирсэн Ерөнхийлөгч бүхэн буцаж улс төрд орохыг санаархана. Буцаж намын дарга болох зүйлээ Ерөнхийлөгч байгаа хугацаандаа хийнэ. Өрсөлдөгчдөө холдуулна. Хүчтэй өрсөлдөгчөө нухчихна. Тэр их мэдээлэлтэй, тэр их багтайгаар буцаж намын дарга болно. Энэ юу вэ гэхлээр, явж байгаад иргэний дайн руу аваачна. Картелын систем гэдэг шиг юм болно. Эрх ашгуудаа ардчилсан зарчмаар шийдэж чадахаа болино. Ингээд буудалцаан болно. Улс төрийн аллагууд болж эхэлнэ. Ийм л зүйл рүү орох эрсдэл байна гэж би хараад байгаа юм. Бусад улсын жишээг ч гэсэн бид 2019, 2023 онд парламент дээр судалж байсан. Тэгэхээр энэ зүйлд би зогсоод байгаа нь хүн чанарын хувьд муудаа ч юм уу ерөөсөө биш. Магадгүй би ингэж зогсож байгаа нь өнөөдөр үзэн ядагдахаар харагдаж болох ч гэсэн би тэр хүнд тус болж ч байж магадгүй, бодитой үнэнийг нь хэлснээр, болохгүй гэдгийг нь хэлснээр. Харин өнөөдөр хажууд нь тойрон хүрээлээд, та л байхгүй бол... гээд явж байгаа хүмүүс жинхнээсээ алж байхыг үгүйсгэхгүй. Олон л хүмүүс орж ирж хэлж байсан. Тэр хэлж байсан хүмүүсийг харахлаар одоо бүгд албан тушаалд очиж байгаа юм. Тэгэхээр тэр надад орж ирж хэлээд, Ерөнхийлөгчид очоод юу гэж хэлж байсан бэ гэдэг одоо ингээд уншигдчихаж байна, томилгоогоор уншигдана. Улстөрч бол улс төрийн үйл явдлаар уншигддаг, эсвэл улс төрийн томилгоогоор уншигддаг. Ер нь түүхч ч гэсэн энэ хоёроос дүн шинжилгээ хийдэг. Тэрнээс биш яриа бол яах вэ, үгүй гээд хэлчхэж болно. Би парламентын засаглалын төлөө байгаа гээд хэлчхэж болно.Би шуналгүй ээ гээд хэлчхэж болно. Гэхдээ тэр хүн яаж хийв гэдэг чинь сонин. Дээрээс нь хүн эрх мэдэлгүй байхдаа танигдахгүй, эрх мэдэлд очих хүртэл ер нь танигдахгүй. Яг эрх мэдлийн оргил дээр очоод л хүн тэр хэвлэл юу гэсэн, яах гэсэн, эд нар энэ тэр бол алга болчихно. Яг цаг хугацааны дарааллаар яг цагаан дээр хараар төрийн ажил яаж явсан бэ гэдгээр л түүх хэмжигддэг. Тийм учраас би энэ хуулийг одоо өргөн барьсан дээр бол нэгдүгээрт би зөвшөөрөхгүй, хоёрдугаарт харамсаж байгаа зүйл нь хэн очиж ийм зүйлд зөвлөөд байна гэдэг байгаа юм.

-За, асуулт асууя. Тэр анх хүлээн зөвшөөрсөн юм байна шүү дээ. Парламентаас явъя гэдгийг дуусгавар болгоё гэдгийг. Дараа нь өөрчлөгдсөн байна. Тэр хэзээ өөрчлөгдөж та хоёрын хооронд энэ яриа өрнөсөн юм бэ. Хэзээ, хэдэн онд?

-Нэг их удаагүй, жил орчмын дараа л 2027 оныг яах вэ гэдэг асуудал, за тэгээд нөгөө талаас хүн байхгүй байна гэж ойлгуулдаг байхгүй юу. Танай намаас нэр дэвших үү, үгүй ээ үгүй, харин тийм. Ер нь наадах чинь Ц.Элбэгдорж даргад ч гэсэн тэгж байсан,Н.Энхбаяр даргад ч гэсэн л одоо тэгж байсан. Танаас өөр хүн байхгүй шүү дээ, манай нам дотор, нөгөө нам дотор асуудал болж байна. За, хоёр удаа болгочихъё. Асуудлыг миний хувьд тухайн үед за тэгье тэгье, одоо хоёулаа яаж ийж байгаад зохион байгуулаад үзье, би хамтарсан засаг барьж байгаа юм чинь нөгөө хэдтэйгээ нэг яриад үзье, ингээд хийчихье гэж бодъё. 12 жилийн Ерөнхийлөгч. Магадгүй, У.Хүрэлсүх дарга сайн хүн байя, маш зөв удирдъя гэж бодъё. 12 жилийн дараа гурав дахь бүрэн эрх хэрэгтэй гэвэл яах вэ. 12 жил Ерөнхийлөгч байгаа хүнтэй ер нь хүн өрсөлдөх үү. Манайх шиг хууль өргөн барихад юм ярьж чадахгүй байгаа улсууд өөдөөс нь халз өрсөлдье гэх үү. Ингэж л ардчилсан систем ухарчихдаг.Маш энгийн жижигхэн жишээнүүд дээр 24 цаг, 48 цагийн дотор л ардчилал байхгүй болчихдог. Энэ станы улсууд байна. Нэг ийм нийгмийн давлагаа, асуудлыг наад талд нь харуулж байгаад л цаад талд нь улс төрийн зорилго их огт өөр явчихдаг. Ийм зүйлүүд болдог. Тийм учраас энэ 2027 онд ардчилсан сонгууль болоод, бие биедээ асуудал үүсгэчихгүйхэн шиг, бие биеэ хэвлэлээрээ шүүмжилдгээр шүүмжлээд, хоорондоо зад мэтгэлцээд, тийм сонгууль болчхоосой л гэж бодож байна.

-Ерөнхийлөгч байр сууриа илэрхийлсэн. Өөрийнхөө цахим хуудсаар илэрхийлсэн. Арваннэгдүгээр сарын 26-нд илэрхийлж байсан санагдаж байна. Таныг огцордог тэр өдөр орж ирээд дахиж сунгах тухай би нэг ч удаа яриагүй, хэн миний өмнөөс яриад байгаа юм бэ гэсэн. Би дахиж сунгагдахгүй ээ, миний үед энэ Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах, Үндсэн хуулийг өөрчлөх зүйл болохгүй ээ гэдгийг удаа дараалан хэлсэн. Харин танд ямар баримт байгаа юм бэ. Яг одоо таныг өөрийгөө хамгаалахын тулд Засгийн газрынхаа 1588 хоногийн алдаа оноог тогтолцоо руу, нэг хүн рүү явуулчхаж байгаа юм биш үү?

-Би Ванга шиг хэлье. Манайх чинь нөгөө хүн албан тушаал дээр байх үед нь юм ярьдаггүй.Буунгуут нь л бүгд ярина. Тэгээд энэ маш олон хүний дунд яригдсан яриа. Үүнийг харин би албан тушаал дээр байхад нь ингээд нүүрэн дээр нь хэлчхэж байгаа нь өөрийгөө хамгаалах өмгөөлөх ер нь ямар шалтгаан байгаа юм бэ. Тухайн үед, хавар би нэг ярьсан шүү дээ. Хэн ч надад итгээгүй. Худлаа яриад бай, өөрийгөө хамгаалах гээд байгаа юм гээд.Би намын даргад өрсөлдөхгүй, цаг хугацаа харуулах байх, тэгэхгүй бол сайн л биз гээд. Одоо ингээд олон зүйл болоод байгаа. Нам дээр юу болж байна вэ. Үйл явдлууд нь нотлоод байгаа биз дээ.Дээрээс нь энэ төрийн бус байгууллагууд Ард нийтийн санал асуулга гэж эхлээд Цэц дээр асуудал явна гээд. Цэцийн Эрдэнэбулган бил үү нэг гишүүн дээр “Зургаан жилээр нэг удаа гэдэг бол Үндсэн хуулийг дордуулсан ийм заалт байна” гээд Цэц дээр маргаан үүсчихсэн байж байгаа.

-С.Номынбаясгалан тэргүүтэй хүмүүсийн өгсөн гомдлыг хэлээд байна уу та?

-Тийм. Энэ факт мөн үү, мөн шүү дээ.Бодох л ёстой асуудал. Цэц их суудлаараа шийдвэл УИХ хүлээж авахаас өөр гарц байхгүй.Сая тэгчхэж байгаа биз дээ, Засгийн газар огцорлоо, тэгэнгүүт Цэц үгүй ээ, огцроогүй гэчхэж болж байгаа биз дээ. Түүн шиг Ерөнхийлөгч хоёр удаа гэдгийг яах вэ. Цэц Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг бол хянахгүй гэдэг хууль бол байгаа. Гэхдээ энэ хууль маань дагаж мөрдөгдөж чадах нь уу үгүй юу.Магадгүй энэ хуулиар Цэц дээр шийдвэр гарчихвал манай парламентын гишүүд маань ер нь үг хэлж чадах нь уу үгүй юу.Яг энэ байдлаараа бол чадахгүй байж магадгүй гэж бодож байна. Дээрээс нь Ард нийтийн санал асуулгыг энэ аравдугаар сарын 20-нд хийнэ гэж ер нь ярьж байсан.

-2025 оны?

-Тийм. Гурван санал асуулгатай. Энэ чинь хавар болдог бас нэг асуудал шүү дээ. Би гэхдээ өөрийгөө өмөөрөөд байгаа зүйл биш шүү. Бодитой л болсон объектив зүйлийг ярьж байна. Энэ бүгд түүх болоод бичигдээд үлдэнэ. Ер нь улс төрийн ийм зүйл чинь цаг хугацаа явахлаар аяндаа тодорхой л болдог зүйл шүү дээ. Ард нийтийн санал асуулга Засгийн газраас оруулж ирэх ёстой болчихдог.

-Хэдэн сарын үйл явдлыг хэлээд байна та?

-2025 оны хаврын асуудал.Хоёрдугаар сар. Яагаад гэхлээр 2005 оны аравдугаар сарын 20 чинь тусгаар тогтнолын төлөө Ард нийтийн санал асуулга болсны 80 жилийн маань ойн тэмдэглэлт өдөр таарсан. Тэгээд гурван асуулттай. Нэг нь төрийн сүлдийг асуучихъя, соёмбо байх юм уу хуучин сүлдээ сэргээх юм уу. Хоёр дахь нь Ерөнхийлөгчийн тэр нэг байх уу, хоёр удаа байх уу, асуучихъя. Олон улсын жишиг бол хоёр удаа, манайд бол нэг удаа байна гээд. Олон улсын жишиг гээд орчихоор чинь олон улс нээрээ ийм байдаг ч байж магадгүй гээд. Гэтэл олон улс чинь дөрвөн жилээр, манайхан яагаад нэг болгосон гэхээр зургаан жил. Тэр санал асуулга явчихвал манайхан нэг их анхаарах уу үгүй юу. Одоо ингээд сайхан шагнал гардуулаад л л явчихад бол манайхан тэрийг нэг их мэдэхгүй. Юу болох байсан юм бол. Гурав дахь нь бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалаар нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлт ер нь хийх үү, яагаад гэвэл УИХ-ын гишүүдийг бүсчилчихлээ.Ингээд ард нийтийн санал асуулга болоод 50 дээр нэмэх нь нэг санал авбал шууд батлагдсанд тооцно. Парламентын гишүүд зөвхөн ёсчилно. Ийм зүйл бодитой яригдсан бодитой. За, Д.Амарбаясгалан даргын өрөөнд бид нар нэг уулздаг юм аа. Ерөнхийлөгч, Амараа дарга, Л.Гантөмөр дарга, Т.Доржханд, Шадар сайд С.Амарсайхан нар. Тавдугаар сарын 9-нд ялалтын баярын ойд явах гээд, Ө.Энхтүвшин дарга ирээд Оросын төслүүдтэй холбоотой асуудлыг бөөнөөрөө ярьсан юм. Дараа нь УИХ-ын даргын өрөөнд ороод одоо асуудал ярья, яах вэ гээд. Мэдээж улс орны тухай, геополитик гээд олон юм ярьсан. Тэр дээр Ерөнхийлөгчийн ярьсан багц сэдэв нь, тэр дээр нарийвчилсан деталь асуудлууд яриад яах вэ, за Засгийн газрын тогтвортой байдлыг бол Ерөнхийлөгч хангадаг. Та нар үүнийг бүгдээрээ мэднэ. Та хэд маань 2028 он хүртлээ тогтвортой сайхан ажилла. Том төслүүд чинь явж байна. Ер нь зөв. Хамтраад ингээд явах нь сайн байна. Харин төрийн тогтвортой байдлыг бол улс төрийн намууд хангах боломжтой. Энэ дээр та нар маань бодолцоно биз дээ гэсэн.

-Төрийн тогтвортой байдал гэж юуг хэлчихэв?

-Төрийн тогтвортой байдал бол Ерөнхийлөгчийн тогтвортой байдлыг хэлээд байхгүй юу. Уулзалтаар зөндөө юм яригдаж байгаа шүү дээ.Нэлээн удаан уулзалт болсон. За ингээд тойроод нэг нэгээрээ үг хэллээ. Тэрэн дээр доозоо хэтрүүлж хэлсэн хүн бол Т.Доржханд.

-Дэмжиж үү, эсэргүүцэж үү?

-Эсэргүүцэж.Нэг үгээр хэлбэл, бүх Ерөнхийлөгч нэг ийм албан тушаалтайгаа зууралдсанаас болоод дараа нь асуудал болсон юм биш үү. Та бол ингээд л маш гоё үлгэр жишээ үзүүлэх ёстой шүү дээ, Ерөнхийлөгч өө, энэ тэр гээд юм ярьсан. Л.Гантөмөр дарга ч яах вэ, дипломат хүн, тойруулаад л. Би болохлоор, энэ чинь Бага хурлуудаар бас асуудлууд яригдах ёстой гэдэг өнцөгтэйгөөр хамтарсан Засгийн газар шууд алх цохиод явчих боломжгүй ээ, Ерөнхий сайд гээд. Д.Амарбаясгалан дарга болохлоор, таван намтай, 126-тай энэ парламент ч бас асуудлыг шууд кнопдож шийдэх нэлээн сорилттой байна шүү гээд. Тэр уулзалт болсон. Тэр уулзалтын ард юу болсон бэ гэхлээр хоёр хоногийн дараа Х.Тэмүүжин гишүүн бланк дээрээ АН аливаа Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг дэмжихгүй гээд гарын үсэг цуглуулсан, бүлгийнхээ гишүүдээс. Х.Тэмүүжин гишүүнтэй намайг бол их хардсан.Тухайн үед би Х.Тэмүүжин гишүүнтэй энэ асуудлаар нэг ч удаа яриагүй.Энэ бодитой юм, бодитойгоороо л байх ёстой. Миний үзэл бодол бол тийм байсан, гэхдээ Х.Тэмүүжин гишүүнд би ямар нэгэн байдлаар үүнийг хэлсэн ч юм уу, тэгсэн зүйл байхгүй. Х.Тэмүүжин гишүүн өөрөө тэгээд бодчихсон юм уу, эсвэл Л.Гантөмөр дарга тэр хоёрын хооронд яриа байсан юм уу мэдэхгүй. За ингээд энэ Засгийн газрын огцрох асуудлыг маш их хурцатгасан. Ер нь бол Х.Тэмүүжин гишүүнийг гарын үсэг зуруулж байгаагийн маргааш манай Б.Энхбаяр, Г.Дамдинням тэргүүтэй гишүүд, ялангуяа манай Б.Энхбаяр энэ Х.Тэмүүжин хамтарсан засаг байж Тусгай хяналтын хороог салгах гээд байна. Тусгай хяналтын хороог ХЗБХ-нд авах гээд байна. Хамтарсан Засгийн газар дээр одоо хариуцлага ярихгүй бол болохгүй байна. Ер нь яахлаараа олонх болчхоод өөрөө засаглахгүй цөөнхтэй хамтардаг юм бэ. Энэ бол Б.Чимид багшийн үндсэн зарчмыг зөрчөөд байна гэдэг. Тэр бол бүлгийн протокол дээр байж байгаа зүйл. Ингээд акцууд болоод эхэлсэн, манай нам дотор. Орон нутгийнхан акц хийлээ. Над руу бичиг өглөө. Манай Б.Амарсанаа тэргүүтэй нөхдүүд, ер нь АН-ыг гарга гээд, за манай Намбарын Энхбаяр дарга АН-ыг гарга гээд. Үгүй ээ, энэ чинь төслүүд явж байгаа гэсэн. Одоо ихэнх төслүүдээ та нар чинь бараг шийдчихэж байгаа юм биш үү гээд. АН-д гол сайдууд нь байгаа шүү дээ. Эдийн засгийн хөгжлийн сайд, Хууль зүйн сайд гээд. Ингээд, энэ АН-ынхан чинь хамаг мэдээлэлтэй болоод, ер нь ингэх гээд байна тэгэх гээд байна гээд. Ийм маргаан үүсээд эхэлчихсэн. Тэгээд л байж байгаад манай хүүгийн асуудал гарч ирсэн. Тэр чинь тавдугаар сарын 9, Гашуунсухайт руу би яваад хамтарсан Засгийн газрынхаа 14 мега төслийн хил холболтын нээлт хийх 4 дэх төслийг хөдөлгөөд, нээлт хийгээд, амьхандаа бас их баяр хөөртэй байсан. Замын-Үүдээс хойш хоёр улсын Засгийн газрын хооронд хил холболт тохирсон хоёр дахь л кейс юм чинь. Тэгээд экспорт, өмнөх бүх юмнуудыг шийдчихсэн.Бид их баяр хөөртэй.Тэгээд л асуудал эхэлсэн дээ, тэнд байхад. Намайг ирэхэд асуудал аль эрт улс төрийн өрнөлөө авчихсан, ийм болчихсон, акцууд хийгээд явсан. За тэгээд яах вэ, мэдээж би ер нь ойлгосон.

-Огцорчихлоо гэдгээ юу?

-Тийм тийм.Нам дээр асуудлууд шахагдчихсан. Ерөнхийлөгч дууддаг юм. Бүлгийн хурал руу би орлоо гэсэн. Тамгын газрын дарга Г.Занданшатар дарга орж ирээд хэлдэг юм, Ерөнхийлөгч намын бүлгийн хурал дээр орж ирж байр сууриа илэрхийлмээр байна гээд байна” гээд. Би, үгүй ээ, Ерөнхийлөгч намын бүлгийн хуралд орох нь зохимжгүй шүү дээ. Би оръё доо гээд.Тэгээд орсон чинь Ерөнхийлөгч, за би одоо гарч мэдэгдэл хийх гэж байна, өргөдлөө өг. Одоо наад талбай чинь ер нь бол асуудал болчихлоо. Нам дээр бослого гарч байна, наад АН-тай хамтарсан энэ тэр асуудал чинь Б.Чимид багшийн хэлдгээр бол ер нь болохгүй юм байна лээ гэсэн. Надтай хамт Д.Амарбаясгалан дарга эд нар бүгд байсан. Би болно оо, болно. Гэхдээ би дангаараа шийдэж байгуулаагүй шүү дээ. Сонгуулиар ард түмэн намайг Ерөнхий сайд байх нь зүйтэй гээд сонгочихсон. МАН ялсан.Сонгуульд хэдэн суудал илүү авчихсан байж магадгүй.Үүнээсээ болоод дангаараа засаглах боломжтой болсноос болж хамтарсан засаг унах болж байж магадгүй. Тэгээд ч би аав хүний хувьд одоо хүүгийнхээ энэ асуудлыг улс төрийн асуудал гэдгийг мэдсээр байж бууж өгч өргөдлөө өгөхгүй ээ гэдэг юм. Харин би хамтарсан Засгийн газрын асуудлыг нам дээр очиж, өөрийнхөө асуудлыг парламент дээр шийдүүлнэ ээ, тэгээд буянаараа болно биз. Би парламентын гишүүд рүү ингээд тэгээд өгчих энэ тэр гэхгүй ээ. Та нийгэмд гарч мэдэгдэл хийгээд хэрэггүй дээ.Бас дахиад л Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайд хоёр ингэж тэгж гээд ийм юм болно. Одоохондоо зөв байж магадгүй, цаашдаа яагаа ч билээ гэсэн. Ингээд асуудлууд өрнөөд, нөгөө санал хураалт болсон, АН гараад явчихсан. Тэр ч ойлгомжтой байсан. Намуудын их хурлаас өмнө амжихгүй бол болохгүй байсан юм шиг байгаа юм.Намын Их хурлаар намын дарга болчихвол 2027, 2028 он зурагдах гээд байна шүү дээ. Тэгэхээр би намынхандаа, Ерөнхийлөгчид тухайн үед нэг байр суурь илэрхийлж байсан. Би намын Их хурлаараа ажлаа өгчихье гэсэн. Үнэхээр Засгийн газарт улс төр хийгээд орон зай байхгүй, одоо тэгэхээр яах вэ. Улс орны цаг хугацаа бол их төвөгтэй. Тийм учраас би үүнийг ойлгож байна. Тэгвэл намынхаа Их Хурлаар ажлаа өгчихье гэсэн. Тэр дээр бүгд дургүйцсэн. Намын их хурал ч намраас наашгүй ажил байсан л даа. Гэхдээ хурлаа шууд одоо хийчихье ээ, би өнөөдөр зарлачихъя. Тэрийг Л.Оюун-Эрдэнэ албан тушаалд дуртай үгүй, сунгах үгүй гэж битгий хараарай гэсэн. Хэрвээ би албан тушаалдаа үлдэх гэсэн бол магадгүй Цэц рүү огцрохгүй гээд үлдэх лоббигоо хийчхэж болохоор байсан. Ингээд харвал тийм байгаа биз дээ.Үүнийг хэлж байгаа нь би ёс зүйтэй хандсан л гэж байгаа юм. Яагаад гэвэл Ерөнхий сайд хэрвээ ажлаа хийх боломжгүй болоод ирвэл итгэл үзүүлэх санал асуулгаар 65 кноп цуглуулахгүй бол хоцорчхож байгаа. Энэ бол хуулийн дагуу хийгдэх ёстой зүйл. Би үзэл санааны хувьд өөрийгөө буруутай гэж үзээгүй. Тэр дээр мэдээж бодитой хэд хэдэн үйл явдал болсон. Тэр нь юу вэ гэхлээр Ухаа худагийн номыг аваачаад гишүүдэд тараачихсан юм. Баялгийн сангийн хууль хэрэгжээд компани бүхэнтэй л 34 хувьтай холбоотой асуудлыг ярилцаж байсан юм. Яагаад гэхлээр Оюу толгой дээр нөгөө 2.3 тэрбум тэглэгдчихэнгүүт 34 хувь шууд Баялгийн сангийнх байх эрх зүй нэгдчихсэн. Өртэй байгаад байхад болохгүй байсан. Мэдээж “Эрдэнэт” бол болчихсон.Таватолгой болчхож байгаа юм. За тэгэнгүүт нөгөө уул уурхайн хэдэн компанитайгаа ярих хэрэгтэй болсон. Энэ асуудал дээр нэлээн зөрчлүүд үүссэн. Төрийн хайгуулаар хийгдсэн орд УИХ-аар асуудлыг ер нь УИХ дээр ярья аа гээд. Тэгээд УИХ-ын гишүүн бүхэнд Засгийн газраас шуудангаар ном явуулчихсан. Би дээжийг нь Ерөнхийлөгчид оруулаад өгчихсөн.

-Улаан цэнхэр номыг хэлж байна уу?

-Тийм. Ерөнхийлөгч тэр байр суурь их тодорхой л байсан юм. Өө, би дэмжиж байгаа. Энэ бол миний бас философи. Намайг Шадар сайдаас буусны ард энэ асуудлууд явсан байна лээ гээд. Энэ нэг суурь нөхцөл болсон. Гашуунсухайт бас их төвөгтэй. Нөгөө нэг хүмүүс хил холболт, Харбины гэрээ муу гээд байгаа учраас жаахан дэлгэрэнгүй би ярина, тайлбарлаад өгчихье.Дээрээс нь мэдээж, хаврын 2027 оны сонгууль угтсан асуудал, дээрээс нь нөгөө намын Их хурлууд дөхчихсөн ийм суурь асуудлууд байсан. За мэдээж дээрээс нь энэ дээр миний гэр бүлийн хувьд ёс зүйн алдаа гаргасан. Энэ дээр би аав хүний хувьд одоо хүүтэйгээ илэн далангүй яриагүйтэй холбоотой байх, уг нь чадлаараа л ярилцдаг байсан. Би хоёр хүүтэй, насанд хүрсэн залуу. Гэхдээ би илүү анхааруулах ёстой байсан байх. Ийм юунууд байна гээд. Би хүүгээсээ уучлалт гуйсан, аав хүний хувьд. Аав нь чамтай цаг гаргаад улс төрийн ийм нөхцөл байдлуудаас болгоомжтой байгаарай гээд тайлбарлаж чадсангүй дээ гээд. Ийм асуудлууд болсон. Би бас тэр залуучуудын зөв өө л гэж бодсон. Яагаад гэхлээр тэд ордон дотор байгаа энэ том далд өрнөлүүдийг харах албатай биш.

-Та Ерөнхий сайдынхаа хувиар маш олон ажлуудыг хийнэ гэж олон нийтэд амласан. Огцорсон шалтгаанаа улс төртэй холбоотойгоор тайлбарлаж байна. Гэхдээ танай гэр бүлтэй холбоотой, тантай холбоотой, таны хамгийн их ярьдаг ёс зүйн өндөрлөгтэй холбоотой зүйлийг ярьж байхад яагаад ингээд намын аппарат руугаа үүнийгээ авч очиж тавьж, намынхныхаа зовлон болгож, дараа нь УИХ руу оруулсан юм бэ. Ёс зүйн хариуцлагаа хүлээгээд л гараад явах ёстой байсан юм биш үү. Хувийн зовлонгоо яагаад нам, дараа нь төрийн зовлон болгосон юм бэ?

-Би хэлсэн шүү дээ, зөвхөн цүнхтэй холбоотой асуудал байсан бол би очоод залуучуудтай уулзчих байсан. Яриад тайлбарлаад, энэ бол өөрөө шалтаг, шалтгаан нь тусдаа байсан зүйл гээд. Тийм учраас миний хувьд зайлшгүй үүнийг УИХ-аар оруулах нь зүйтэй гэж үзсэн. Ер нь бол Ерөнхий сайд тийм амархан огцорчихдог байж болохгүй. Заавал парламент шийддэг байх ёстой.

-Нам руугаа авч очоод та Бага хурлаараа засагт хамтарч байгаа АН-ыг гаргая гэдэг шийдвэр гаргачихсан шүү дээ. Одоо дахиад АН-ыг засагт авч болохоо байчихсан. Өнөөдөр гарын үсэг зураад ороход Д.Амарбаясгалан дарга та хоёрын талд байсан гишүүд зурвал энэ Засгийн газар байх уу үгүй юу гэдэг зүйл яригдана. Үүний цаана эрх барьж байгаа танай намын хувьд хүндхэн цохилт болно. Ийм зүйлийг та хийчхээд гараад явчхаж болох юм уу. Энэ олон жил МАН-ын дарга байсан, энэ намын буянаар одоо өнөөдрийг хүртэл багагүй л явлаа шүү дээ?

-Ийм асуудал ордон дотор болоод байна аа гэдгийг л би нам дээр очиж ярьж хэлсэн юм. Тэгээд энэ асуудлыг яаж шийдэх вэ гэдгийг бөөнөөрөө ярих нь зүйтэй гээд санал хураалт болсон.

-Таны 1588 хоногийн хугацаанд Засгийн газрын эсрэг, Ерөнхий сайдын эсрэг, энэ бодлого болохгүй байна гэж хэлсэн хүн, аж ахуйн нэгж, нам, компани, сэтгүүлч, хэвлэл, бүх зүйлийг л нэг тийм гурван үсэгтэй юм руу чихдэг ч юм уу эсхүл нь нэг дайсан болгож гаргаж ирээд л явсан шүү дээ. “М Си Эс” гээд л тэр жагсаал хийж байгаа залуучуудыг яалаа даа. Түүний өмнө жагсаал хийсэн залууг ямар ч асуудал үүсээгүй байхад нь таны удирдаж байсан цагдаагийн байгууллага яаж очиж шалгалаа даа. Ийм зүйлийг хийчхээд одоо шударга ёсны төлөө талаар яриад сууж байгаа нь ер нь зөв юм уу. Та юу гэж бодож байна вэ?

-Хувийн хэвшилтэй холбоотой асуудал дээр би дандаа л хүндэтгэлтэй хандаж ирсэн. Ер нь нэг зарчмын том зүйл байсан. Энэ бол ерөөсөө стратегийн ордтой холбоотой л асуудал байсан. Би “М Си Эс” гэдэг компанийн “Шангрила” зочид буудал ч юм уу, эсвэл кока коланы үйлдвэр ч юм уу, хэзээ ч ярьж байгаагүй. Ганцхан л Ухаа худагтай холбоотой асуудал, мөн хил холболт болон энэ улс орны аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал дээр хууль дээгүүр давсан лобби орж ирээд байна аа гэдэг л тухай ярьсан. Үүнийг зориуд мушгин гуйвуулах асуудлууд байсан. Ойлгомжтой шүү дээ, тэр компаниуд нь. Ийм олон том эрх ашгууд байна шүү дээ, энийг яах вэ. Тэгээд цаг байвал би Харбины гэрээ энэ тэрийг ярьчхаж болно оо гээд байгаа нь тэр.

-Заавал асууна гэж бодож байгаа?

-Харин тийм. Би зүгээрл “М Си Эс” гээд хоосон яриад байна уу, эсвэл цаана нь үнэхээр асуудлууд байв уу гэдэг л чухал шүү. Дээрээс нь хулгайтай холбоотой асуудлыг ярихаас өөр аргагүй. Энэ дээр хоёрхон асуудлыг ярьчихъя.

-За нэг нь нүүрсний сонсгол гээд нэг асуудал болсон. Намын зовлон болголоо. Д.Амарбаясгалан нэр дэвшээд, ингээд нүүрсний хэрэг гараад гээд ярих гэж байх шиг байна. Яагаад “Бодь” гэдэг компани руу дайраад унав?

-Эд нар тухайн үед бас намайг их шүүмжилж байсан шүү дээ. Ер нь бол яагаад нүүрсний сонсгол гээд байгаа юм бэ гээд “Бодь” гэдэг компани руу дайрсан юм уу. Харин ч дэмжсэн юм шүү.

-Асууна аа, энэ талаар?

-Харин тийм. Нүүрсний сонсгол гээд, манай Б.Энхбаяр удирдаад.

-Энэ сонсголыг хийх даалгаврыг нь та өгөөд тэр хүнийг сайд болгосон биз дээ?

-Харин тийм. Ярих гэж байна шүү дээ, юу болоод өнгөрөв өө гэдгийг. Нүүрсний сонсгол яагаад хийгдэх болов, яагаад би одоо Б.Энхбаярт нүүрсний сонсголыг хариуцах болов оо. Ч.Хүрэлбаатар сайд Эдийн засгийн хөгжлийн сайд болдог юм.Нүүрс гааль дээр гараад байдаг. Мэдүүлэг дээрээ экспорт өсөөд байгаа мөртөө орж ирж байгаа валют ерөөсөө байхгүй болчхоод байсан. Үүнийг Ч.Хүрэлбаатар сайд гаргаж ирээд Засгийн газрын хурал, намын бүлгүүд дээр ороод танилцуулчихсан. Ингээд асуудал болсон. Ерөөсөө манай Тавантолгой компани “Бодь”-йн нүүрсийг л гаргаад байдаг. Бусад компанийг хоёрдугаарт тавьчихсан байж. Тэгээд нөгөө оффтейктэй холбоотой асуудлууд, ер нь яг юу болов. Үүнийг нарийвчлаад олон нийтэд хүргэе гээд Ч.Хүрэлбаатар сайд бид хоёр уулзаад юу Б.Энхбаярыг Хөгжлийн банкны сонсгол сайн удирдчихсан юм чинь удирдуулъя гэж шийдсэн. Мань хүн ч, за тэгье тэгье гээд хүлээгээд авсан. Ингээд нүүрсний сонсгол явсан. Тэр дунд “Бодь”-ийн талаар асуудал ерөөсөө сөхөгдөөгүй. Мэдээж тайлбарууд өгөгдсөн. Гэхдээ яг УИХ дээр танилцуулсан юм нь оффтейк гэрээнүүд л байсан. Бүр төгсгөлд нь нөгөөдөх нь Бортээг болоод хувирчихсан.Бортээг гэдэг нүүрсний хулгай гарлаа гээд л дуусчихсан шүү дээ, нүүрсний сонсгол. Тэгээд би Б.Энхбаярыг дуудаад уулзсан. Нөгөө оффтейк гэрээ, “Бодь”-ийн л нүүрсийг гаргаад байгаа гэдэг асуудлаа чи яагаад ярихгүй байгаа юм бэ гээд. Тэгсэн чинь мань хүн, үгүй ээ одоо ҮАБЗ-өөр орчихсон, тэгээд бас төрийн аюулгүй байдлыг бодож байна гээд. Тэгээд энэ Бортээгтэй холбоотой асуудал юу болчихсон юм гэсэн чинь, харин нүүрсний сонсголтой холбоотой шинжээч томилоод явж байсан чинь ийм маш ноцтой асуудал шинээр олж илрүүллээ. Чи наадхаа сайн нягталсан юм байгаа биз дээ гэхэд, өө нягталсан нягталсан гээд. Одоо зориуд “Бодь”-ийн гэрээг сэдвийг нь Бортээг гэдгээр солиод сенсацийг дарж буюу яг энэ “Бодь”-ийн гэрээний цаана байгаа томоохон авлигалын болзошгүй асуудлыг мань хүн бол зориуд далдалсан гэдэг нь харагдаж байгаа байхгүй юу.

-Хэний захиалгаар вэ. Танд ямар үндэслэл байна вэ?

-Тухайн үед Х.Баттулга Ерөнхийлөгч байсан, Хүрэлсүх дарга Ерөнхий сайд байсан, Г.Занданшатар дарга УИХ-ын дарга байсан. Зөвлөмж бол ингэж гарсан. Ингээд засгаар ороод Тавантолгой руу эрх өгчхөж байгаа юм. Тавантолгой дээр гэрээ хийгдэж байгаа юм. Б.Ганхуяг захирал байсан, тухайн үед. За ингээд явж байгаад би саяхнаас бас их тийм сонин зүйл олж сонссон. Тэр нь юу вэ гэхлээр Б.Энхбаяр яагаад “Бодь”-ийн талаар тухайн үед яриагүй вэ, мань хүн энэ сонсголын өмнө байна уу дараа “Бодь”-оос хандив авсан юм байна.Өмнө юм уу, дараа нь юм уу 500 мянган ам.долларын хандивыг хэд хэдэн удаагийн үйлдлээр мань хүн авсан юм байна,“Бодь”оос.

-ХЗДХ-ийн сайд Б.Энхбаяр?

-Тийм, Б.Энхбаяр. Он, сар, өдрийг нь бол би тодруулаагүй. Гэхдээ үүнийг өгсөн, за тэгээд хамт байлцсан хүмүүс нь надад хэлж байгаа, ийм зүйл болсон гэдгийг.Үүнийг би ирэх долоо хоногт АТГ-т өгье гэж бодож байгаа. Хэрвээ тэгвэл энэ маш ноцтой асуудал болж байгаа юм. Хандив авсныхаа төлөө өмгөөлөл хийсэн үү, эсвэл өмгөөлөл хийчхээд хандив авсан уу, 500 мянган ам.доллараар хэд хэдэн удаагийн үйлдэл гэдэг бол том асуудал. Энэ асуудлыг хууль хяналтын байгууллагууд шалгах ёстой. Хэрвээ ингэвэл албаар Бортээгийн асуудлыг улс төрийн зорилгоор сонсгол дээр гаргаж ирж “Бодь”-ийн оффтейктэй холбоотой асуудлыг хаацайлсан болж таарч байгаа. Манай Б.Энхбаярын хувьд нэг асуудлыг нөгөө асуудлаар ингэж дарж сенсаци дэгдээхдээ их мэргэшиж байгаа хүн юм шиг байгаа юм. Ер нь ингээд хараад байхад одоо ингээд явж байгаа мэдээллүүд ч ихэнх нь тийм. Одоо сенсациуд, жишээлбэл Оюу толгой дээр 20 сая ам.доллар “Херо” руу авчихлаа гэсэн.

-20 сая ам.долларыг “Эрдэнэс Оюу толгой”-гоос гаргуулаад 1.9 сая ам.долларыг нь таны гадаад айлчлал,Ч.Номин сайдын “Википедиа”, за дээрээс нь “Монгол хаан” жүжгийн пиарыг хийсэн юм уу даа.

-Тийм мэдээлэл гарсан.

-Тийм баримт гаргаж үзүүлсэн шүү дээ?

-Тийм үзүүлсэн. Нийгэмд бол ингээд 20 сая ам.доллар Оюу толгойгоос авчихжээ гэдэг л мэдээллийг явуулсан.

-Тухайн үед энэ дотроо ийм ийм задаргаатай байна аа гээд?

-Энэ зүйл дунд үнэн юм ерөөсөө байхгүй. Гэхдээ үүний цаана Оюу толгойтой холбоотой арбитрын маргаан яваад байгаа. Санхүүгийн, хуулийн компаниуд хөлсөлж аваад л ажиллаж байгаа. Ингээд хэд хэдэн компанийн гэрээг нь цуцлаад, тэгээд арбитрын маргааны явж байсан хүрээг бол өөрчилж байгаа юм байна лээ. Есдүгээр сард гэхлээр, он гараад энэ чинь гурав байна уу дөрөвдүгээр сард арбитрын маргаан болно. Одоо хоёулаа өнөөдөр ингээд баримт болгоод үлдээж байна шүү дээ. За, арбитрын маргаан дээр манай Засгийн газар бол их хатуу үзсэн. Оюу толгойтой холбоотой авлигалын асуудлуудыг бид гаргаж тавьсан. 2.3 тэрбумыг тэглэ гэдэг шаардлагыг гаргаж тавьсан. Дээрээс нь огт хамааралгүй буюу одоо хэзээ ч “Рио Тинто”-той ажиллаж байгаагүй ийм байгууллагуудыг авсан. Дээрээс нь шүүмжлэлд өртөөд байгаа тэр шүгэл үлээгчдийг хүртэл авсан. Яагаад гэвэл тэд нар “Рио Тинто”-д ажиллаж байгаад шүгэл үлээгээд гарчихсан тийм хүмүүс байсан. Маш их мэдээлэлтэй. Тэрэнд “Рио Тинто” маш их хямарч, олон хэлцлүүд болох түлхүүр болж байсан.Гэтэл тэр гэрээнүүдээ задлаад асуудал болгочихсон. Ингэнгүүт одоо стратеги өөрчлөгдөж байна. Энэ чинь нөгөө нэг татварын асуудал шүү дээ. Дубайн гэрээн дээр татвар дээр буугаад өгчихсөн. Монгол Улсынхаа хуулиар явах юм уу үгүй юм уу гэдэг ийм маргаан үүсчихсэн. Энэ нь хуримтлагдаад арбитр дээр очсон. Хэрвээ гурав юм уу дөрөвдүгээр сарын арбитр дээр Монгол Улсын Засгийн газар ялагдвал, би бол яг энэ “Бодь”-ийн юутай адилхан төлбөртэй үйлчилгээг Б.Энхбаяр тохирсон байна аа л гэж хардана.

-“Рио Тинто”-д үйлчилсэн гэх гэж байна даа?

-Тийм. Нөгөө нэг явж байсан зүйлээ ингэж сенсацилаад. За энэ 20 сая ам.доллар дээр хэрэг зохиодог л юм биш бол тэнд ямар ч асуудал байхгүйг мэдсээр байж энэ асуудлыг яагаад ингэж гаргаж ирж ийм...

-Баримт гаргаж ирж үзүүлээд байсан шүү дээ. Та дараа нь нэг шүүхэд өгнө гээд байсан өгсөн юм уу?

-Шүүхэд өгсөн. Шүүхэд өгөнгүүт манай Б.Энхбаяр чинь гэрийнх нь хаяг нь олдохоо больчхоод байгаа юм. Би одоо шүүхийнхнээс асуумаар байгаа юм.

-Яагаад?

-ХЗДХ-ийн сайдын маань гэрийн хаяг тодорхойгүй байгаад байна аа гэдэг мэдээлэл өгдөг.Дээрээс нь шүүхэд иргэний журмаар өгөнгүүт заавал тэрийг Эрүүгийн хэрэг үүсгэх ёстой гээд. Эрүүгийн хэрэг үүсгэчихвэл иргэний маргаан хүчин төгөлдөр биш болох гээд байна шүү дээ. Тэгэхээр Хууль зүйн сайд ингэж хамаагүй хуулиар тоглож болохгүй л дээ.

-Энэ чинь их осолтой асуудал шүү дээ. Тэгэхээр 20 сая ам.долларыг гаргуулаад одоо таны хэлсэн нэг үйл ажиллагаанд зарцуулсан гэж байна шүү дээ. Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэгтэй ярилцлага хийж байхад үр дүн гараагүй юм биш үү. Бичилтийг нь манай дээрээс аваад л нөгөө талд биччихсэн. Тэгээд тэр хүмүүс рүү зарцуулсан мөнгө юу болсон юм бэ?

-Хэрвээ 2.3 тэрбум тэглэгдээгүй бол гэж ярина шүү дээ. Нэгдүгээрт, хэрвээ тэр тэглэгдээгүй бол гүний уурхай, ер нь бол улс төр гацаад зогсчихсон байсан. Захиргааны хэргийн шүүх дээр Дубайн гэрээ, хэм хэмжээ тогтоосон актуудыг хүчингүй болгочихсон. Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдын хувьд дутуу л тайлбарлаж байна лээ. Тэр нь юу вэ гэхлээр мань хүн Засгийн газраар оруулаагүй,УИХ-аар оруулаагүйгээр маш том одоо үнийн дүнтэй хэлцлийг хийчихсэн. Энэ бол Ерөнхий сайдад байдаг эрх биш. Ерөнхий сайд бол кабинетаар л заавал шийдвэр гаргадаг. Захирамжаар бол ажлын хэсэг л байгуулдаг. Бие даагаад Сангийн яам, Хэрэг эрхлэх газар, Хууль зүйн яам, бусад яамддаа мэдэгдэхгүй, мэргэжлийн яам нь бэлдээгүй саналыг өөрөө ганцаархнаа шийдсэн. Үүнээсээ болж буруутсан. Тэрнээс биш гүний уурхай зөв, буруу гэж яриагүй. Ер нь яагаад парламентын, Засгийн газрын процедурыг алгасчихсан юм бэ л гэдэг асуудал шүү дээ, энэ. Тэгээд яагаад хугацаа нь хэтэрчихсэн юм бэ л гэдэг асуудал.Дээрээс нь яагаад УИХ-аар оруулахгүйгээр татвар дээр хөнгөлөлт тохирчихсон юм бэ гэдэг асуудал. Энэ их хэцүү. Хуулиа өөрчлөөгүй мөртөө татварын хөнгөлөлт тохирчихсон. Дубайн гэрээний татварыг УИХ-аар оруулаагүй учраас олон улсын гэрээ биш. Олон улсын гэрээ бол яах вэ, хуулиас дээгүүр гэж үздэг. Тэрийг УИХ соёрхон батлах ёстой.

-Гэхдээ Оюу толгойн гэрээн дээр бичгээр хоёр тал тохиролцож гарын үсэг зурсан л бол энэ үндсэн, нөгөө хоёр гэрээ байгаа шүү дээ. Хөрөнгө оруулалтын гэрээн дээр өөрчлөлт орох болзол байгаа учраас бид нүүрийг нь дараад энэ нөхцөл байдал үүснэ, тэрийг нэг дахиад лавлаж үзээрэй гэж асууя. Хоёр дахь асуулт байна. Оюу толгойн лицензийг барьцаалчихсан 15 банк дэлхийн хамгийн том банкнууд шүү дээ. Мөнгө босгосон нь зөв өө, тийм ээ?

-Оюу толгойн лицензийг яг наадхыг чинь тайлбарлаад барьцаалчихсан байхгүй юу. Тэгвэл Хөрөнгө оруулалтын гэрээн дээр байгаа нэг хэсэг Оюу толгойтой л холбоотой юм чинь зарчихвал яах вэ. Ийм асуудлууд ингээд гарч ирээд байгаа. Тэгэхээр яах вэ. Ер нь нэг зүйлийг хэлэхэд, миний байр суурь маш ойлгомжтой байсан. УИХ-аар орсон бол би уул уурхайн бизнесийг дандаа л дэмжиж байсан. УИХ-аар ороогүй тохиолдолд, энэ бол болохгүй ээ л гэдэг байр суурь энэ. Ер нь цаашдаа бид нар энэ дээр тогтчих ёстой. Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдын хувьд “Эрдэнэт”-ийн 49 дээр ч бай, Дубайн гэрээ дээр ч бай, УИХ, Засгийн газраар оруулаад л хандах байсан. Тэгээд кнопдоод унавал тэр л биз, кнопдоод батлагдвал энэ нь УИХ-ын л асуудал байхгүй юу. Яагаад гэхлээр УИХ улсын дотоод гадаад асуудлыг бүтэн төлөөлөх эрхтэй байгууллага. Тэгэхээр парламентын процедурыг алгассан учраас энэ алдаатай болчхож байгаа юм. “Эрдэнэт”-ийн 49 ч гэсэн тийм. Оросоос Монголд авчрах сэдэл нь зөв. Сайханбилэгийн ч сэдэл биш л дээ. Тэр сэдлийг гаргасан хүмүүсийн зөв. Энэ шийдвэрийг гаргахдаа “Эрдэнэт” авах байсан зүйлийг Засгийн газар хойшлуулсан. Тэргүүн эгнээнд “Эрдэнэт” өөрөө хэлцэл хийх ёстой байсан. “Эрдэнэт”-ийн 49 шүү дээ, бас Оросын 49 гэж тайлбарлаад байгаа ч гэсэн эхлээд “Эрдэнэт” компани нь өөрөө авах уу үгүй юу гэдэг хэлцэл хийх ёстой байсан.

Тэрийг хойшлуулаад, тэгээд төрөөс мөнгө босгоод хувийн компанид өгчихсөн дээр л асуудал үүсээд байгаа. Тэгэнгүүт үүнийг, ер нь одоо “Эрдэнэт”-ийн 49 нь Оросоос ирсэн нь буруу юм уу гэж ярих бол учир дутагдалтай. Хэрвээ ингэж яривал наадах чинь парламентаар ерөөсөө асуудлуудыг шийдэхгүйгээр хувь хүн дур зоргоороо аашлах л асуудал. Тэгээд үүнээс болоод Дубайн гэрээн дээр баахан татварын байцаагч нар чинь яллагдсан. Хийсэн Ерөнхий сайд нь байдаггүй.Тэр үедээ тайлбарлачихсан бол илүү үнэ цэнэтэй байсан.

-За одоо тан дээр оногдсон дараагийн нэг гэрээ Харбины гэрээгээр яагаад тавхан хувийн хөнгөлөлт авъя аа гээд долоон удаагийн хэлцэл яваад БНХАУ-ын тал хүлээн зөвшөөрчихсөн байхад тухайн үед 50 хувь хямдруулж өгсөн юм бэ. Яагаад тийм алдагдалтай гэрээ хийсэн юм бэ?

-За, нэгдүгээрт Хятадын тал тэрийг зөвшөөрснийг хэн нотлоод байгаа юм бэ. Энэ чинь сүүлийн бараг арваад жилд 55 удаа саналууд л тавигдаад байсан. Саналууд тавиад эцэслэж шийдэгдэхгүй байгаад байсан. Бид нар биржээр гаргая хөнгөлөлт авъя, дээрээс нь лицензтэй холбоотой маргаан болчихсон, Тавантолгойн лицензийг одоо яах вэ гэдэг асуудал. Яагаад гэвэл өмнө нь Тавантолгойн лицензээ өгнө гээд тохирчихсон байсан.

-2015 оны гэрээ юу?

-2015 онд гэрээ хийх гэж байгаад больдог. Үүнийг би товчхон ярьчихъя. Ер нь юунаас болоод ийм асуудал болчихсон бэ гэхлээр иргэн бүрд 1.5 сая төгрөг өгнө гэж тухайн үеийн манай нам амлаад, АН нэг сая төгрөг өгнө гээд. Ингээд нийтдээ дөрвөн их наяд төгрөг босгож, иргэдэд нэг сая төгрөг өгсөн. Тухайн үед эх орны хишиг хүртээсэн. Гэхдээ популист маягийн шийдвэр, сонгуулийн л нэг авлига. Ингээд “Чалко” гэдэг компаниас 250 сая ам.долларын урьдчилгаа авчихсан. 2017 оныг хүртэл нүүрсээрээ төлж дууссан.За, 250 сая ам.доллараа нийт иргэндээ хуваагаад ингээд иргэн бүрт дор хаяж нэг сая төгрөгийн өмч ногдуулах зорилго тавиад1072 хувьцаатай болсон. Тавантолгойн хувьцаа өгөгдсөн нь тэр. Өнөөдөр ногдол ашиг зөв, буруу гээд л байдаг. Ингээд “Чалко” гэдэг компанитай урт хугацааны гэрээ байгуулсан. “Чалко” гэдэг компани дээр эхний үнэ тогтож байгаа юм. Урт хугацааны үнэ. Энэ чинь ТӨК шүү дээ, Засгийн газрынх нь компани.

-Та 2015 оны зүйлийг ярьж байна уу?

-Тийм 2015 оны зүйл. Гэтэл тухайн үед “Шиньхуа” буюу “Чайна Энержи” чинь Хятадын Ганц мод талд байгаа төмөр замыг эзэмшдэг компани. Тэр төрийн нэгдсэн системийнх нь биш. Гэтэл “Чалко” гээд өөр компанитай хийчихсэн. Эндээс хамаг асуудал болсон. 2014 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн урилгаар Ерөнхийлөгч Си Жиньпин Монголд айлчилсан. Ганц мод талын“Чайна Энержи” компани төмөр зам барих гэрээг Улаанбаатар хотод гарын үсэг зурчихсан, наймдугаар сард.Тэр гэрээ яваад айлын тал төмөр замаа бариад хүрээд ирчихсэн. Түүнээс хойш 10 хэдэн жилийг алдсан.Тэр гэрээ чинь юу вэ гэхлээр Л.Эрдэнэчимэг гишүүн эд нарыг гаргаж ирээд асуудал болдог доо. Гуч, гучин жилээр Тавантолгойн лицензийн 49 хувийг “Чайна Энержи”-д өгөөд, 51 хувийг нь “Эм Эм Си” буюу “М Си Эс” болон орон нутгийн Тавантолгой аваад,Тавантолгой дээрээ 0 хувьтай ийм гэрээ. “Чайна Энержи”-ээс гадна дахиад хоёр компани байсан.Гарын үсэг зурсныхаа дараа маргаан болсон.Өргөн нарийн цариг гээд баахан маргаан болсон. Энэ асуудал нь явж байгаад, сая Харбины гэрээ хийгээд “М Си Эс”-ийг гаргаж чадсан. За, хоёр Засгийн газар хоорондоо тохиръё. Төрийн өмчит компани юм чинь шууд хоорондоо гэрээ байгуулаад УИХ-аараа баталчихъя. Тэдний шаардлага юу вэ гэхлээр, Тавантолгойгоо больё, наад өргөн нарийн царигаа больё, харин 2014 оны үнэтэй адилхан байх ийм л нөхцөл тавьсан. Өөрөөр хэлбэл, “Чалко” дээр хийгдэж байсан тэр үнийг баримталъя аа гэсэн. Одоог хүртэл “Чалко”-гийн үнээр 4-5 компани дээр явж байгаа, бараг 60-70 хувь нь урт хугацаагаар борлуулагдаж байгаа байхгүй.

-Гэхдээ 2014, 2015 оны “Чалко”-гийн үе нүүрсний үнэ дэлхийн зах зээл дээр ямар түвшинд байлаа, одоо ямар боллоо?

-Энэ урт хугацааны хугацааны гэрээ тогтворжоод тохируулга хийгээд л сар бүхэн өгсөөд л явдаг зүйл. Жишээлбэл “Чалко”-гийн үнэ гэж яриад байгаа мөртөө одоо хийгдэж байгаа “Норинко” энэ тэрийн урт хугацааны гэрээ бүхэн яг л адилхан нөхцөлтэй. Тэгэхээр энэ 4-5 компанитай адилхан байхгүй бол бид төмөр замаа холбосноос хойшх энэ 10 жилийн алдагдлыг хэрхэн барагдуулах вэ гэсэн. Үүнийг барагдуулахгүй болохоор бусад боомтууд нь холбогдохгүй, ийм л асуудал. Эндээс “ Эм Эм Си”-г гаргах шийдвэр гаргачхангуут л асуудал болчхож байгаа юм.

-Та төсвийн үеийн тэр хэлэлцүүлэг рүү буцаж очоод асуудлыг ярих гэж байх шиг байна, зөв үү?

-Энэ бол өнгөц асуудал. За одоо ингээд зүгээр одоо нөгөө тал чинь 5 хувийн хөнгөлөлт авъя аа гэдэг дээр ингээд бичиг цаасаараа тохирчихсон байна аа гээд үгүй үгүй тэр бол худлаа.

-Үнэн шүү дээ. Яагаад энэ 50 болсон юм бэ л гэж гайхаад байна. Тэр бол тэр худлаа мэдээлэл гэдгийг та баримтаар яаж нотлох юм бэ. Хуулийн сайд чинь бичиг үзүүлээд Хэрэг эрхлэхийн дарга байсан Д.Амарбаясгаланд бичиг өгөөд ийм шийдэлд хүрлээ гээд явж байсан. Тэрийг хааш нь хийчхэв ээ. Хэн Монгол Улсыг ингээд хохироочхов оо. 250 сая ам доллар шүү дээ, Ерөнхий сайд аа?

-За яах вэ, ингэж ярьж байгаад Тавантолгойг бүтнээр нь алдах ийм эрсдэл рүү буцаагаад оруулах гэж байна гэж би ойлгож байгаа. “Эм Эм Си” буцаж орж ирэх ийм л улс төр явж байна гэж би харж байгаа шүү. Би Г.Занданшатар даргад бол хэлсэн. Үүнээс сайн шийдлээр хийх боломжтой бол тэртэй тэргүй 55 удаагийн хэлцэл болоод 10 жил хүлээж болсон юм, одоо Хятадын компаниудтайгаа яриад Ж.Баярмааг ч юм уу ахлуулаад шинээр хийх л ёстой. Энэ боломж нь байгаа.

-Яагаад энэ асуудлыг хяная, шалгая, Түр хороо байгуулъя гэхээр өрсөөд та Түр хороо байгуулах тогтоолын төсөл рүүгээ бариад явчхаж байгаа юм бэ?

-Тэр бас худлаа шүү. Харин Ухаа худагтай холбоотой энэ асуудлаар Засгийн газар ном тараагаад асуудал болсон. Тэгээд энэ асуудлыг мухарлая гэж бодонгуут ийм зүйл гаргаад ирсэн. Эхлээд манай Засгийн газар унасан биз дээ. Тэр ном хэвлэгдсэн биз дээ. Ер нь цаг хугацааны дарааллаар харах нь зөв шүү. Ийм нөгөө гөлөг төөрүүлэх гэдэг шиг асуудлууд байгаа.

-Гэхдээ хоёрдугаар сарын 14-нд Харбины гэрээ байгуулагдсан. Үүний дараагаар, энэ гэрээгээр ямар асуудал үүсэв, яав ийв гээд хүмүүс ярьж эхэлсэн. Миний санаж байгаагаар хоёрдугаар сарын 20 хэдэнд Засгийн газрын одоо цагаан сарын өмнөх хурлаар Ухаа худагтай холбоотой зүйлийг ярьж эхэлсэн. “М Си Эс”-ийн тухай та болон танай багийнхан ярьж эхэлсэн. Тэгээд хавар Засгийн газар огцорч байх үед Түр хороо санаачилж байхтай давхцаад танай Түр хороо орж ирсэн?

-Намар энэ асуудлыг хэлэлцэхэд хоёр Түр хороо хоорондоо булаацалдаад, яагаад гэвэл нэг парламентын хугацаанд хоёр Түр хороо байгуулагдах ёстой гэдэг хүрээнд байхгүй болсон.

-Та, тийм юм байхгүй гэж хэлэх гээд байх шиг байна. Энэ тэгээд цаг хугацаагаар хариулт нь гарна?

-Тийм.

-Тэгвэл одоо та Ж.Баярмаа гишүүнтэй нийлээд, эсвэл тэр Хянан шалгах түр хороог байгуулахыг дэмжих үү?

-Үгүй ээ, тэр өөрийнх нь л асуудал. Би энэ гэрээг хийсэн Ерөнхий сайд. Дэмжиж байна гээд л гүйгээд, зураад байх утгагүй. Асуудал байвал шалгаад одоогийн Ерөнхий сайдтайгаа яриад л хийчих ёстой. Би тэрийг дахиж оруулахгүй.

-Та дахиж Түр хороо барьж орох уу?

-Орохгүй, орохгүй.

-За, үзэгчдийн өмнө хэллээ.Дараагийн асуудал хил холболттой холбоотой?

-Гэхдээ нэг зүйл, Ухаа худагийн асуудлыг би дахиж Түр хороо энэ тэр гэж орохгүй гэж бодсон. Яагаад гэхлээр би өөрийнхөө хэмжээнд хариултаа авчихсан.Зүгээр л, гишүүд яаж кнопдох нь вэ гэдгийг л харъя гэж бодож байсан юм. Гэхдээ Ухаа худагтай холбоотой асуудал Харбины гэрээ хоёр ер нь бол нэг зүйл шүү. Би үүнийг ингэж хэлээд үлдээчихье.

Дараа дараагийн хүмүүс нь Ухаа худаг дээр ч гэсэн Түр хороо байгуулаад яваг. Тэгээд юу болсныг нээлттэй ярья.

-Яг энэ хил холболттой уялдаатай нэг ажил байна. Танай Засгийн газар огцрохынхоо өмнөх долоо хоногийн гурав дахь өдрийн хурлын тэмдэглэлээр “Смарт Эко Транс” билүү тэр компанид хил дээр газар олгосон. Та огцорно гэдгээ аль 2-3 хоногийн өмнө, бараг долоо хоногийн өмнө мэдэж байсан. Энэ зүйлийг яагаад хийсэн юм бэ?

-Цэвэр 100 хувийн гүтгэлэг.Тэр бол салангид байсан газруудыг нэгтгэх л шийдвэр. Урьд нь Байгаль орчны яам, дүүргүүд, нийслэл, хилийн цэрэг, аймгууд, сумд бүгд тусдаа газар олгодог байсан. Үүнийг нэгтгээд цахим системд оруулаад Засгийн газар дээр Геодези зураг зүйн газрыг авчраад бүгд ерөнхий төлөвлөлттэй нэгдсэн зарчмаар Засгийн газрын хурлаар шийдэгддэг болгочихсон. Одоо үүнийг задлаад, буцаагаад тэр эрхүүдийг жижиг жижгээр нь өгч байгаа юм байна лээ.Тийм нэг ч газар олгогдсон зүйл тэр шийдвэрт байхгүй. УИХ дээр би үүнийг танилцуулаад УИХ-ын тогтоол гаргуулсан. Тэр сүүлд яриад байгаа асуудал бол боомттой холбоотой. Хэрвээ газар олголт хийгдвэл боомтын нэгдсэн удирдлагын систем буюу Боомтын зөвлөл гэх төрийн өмчит компани дээр нэгдсэн дататайгаар ерөнхий төлөвлөлт хийгдсэн бол олгоно. Тэгэхгүйгээр, хил дээр төлөвлөлт хийе гэхлээр боомтын сэргэлт гээд одоо Замын-Үүд, Алтанбулаг гээд зөндөө төлөвлөлтүүд хийсэн, дандаа сумдын дарга нар нь, эсвэл аймгийн дарга нар нь газар олгочихсон. Төр буцаад төлөвлөлт хийх гэхлээр тэд нараасаа худалдаж авах болдог. Хөшигийн хөндий хавийг зарчихсан шиг болчхоод байгаа. Үүнийг ингэж гуйвуулж тайлбарлана аа гэдэг бол маш болчимгүй үйлдэл. Мэдсээр байж ингэж тайлбарлаад байгаа юм.

-Хоёр жилийн дотор 95 тэрбум төгрөгийн ашиг хийчихсэн. Анх Х.Нямбаатар сайд энэ асуудлыг Концессын хуулиар явах ёстой байтал төрийн болон орон нутгийн өмчөөр бараа, үйлчилгээ худалдаж авах, нөгөө алдартай тагнуулаас үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой гэдэг юмаар оруулж ирээд шийдүүлсэн гээд байгаа. Та тайлбараа хэлж байна. Б.Энхбаяр сайд, Монголын хууль хяналтын байгууллагууд шийдвэрийг нь гаргаад, үнэн мөн нь гараад ирэх байх. Х.Нямбаатар та хоёр энэ компани дээр ямар нэгэн ашиг сонирхлын зөрчилдөөн байгаа юу. Тийм зүйл гарч ирэх юм биш биз.Тэгвэл ноцтой зүйл болно?

-Байхгүй. Тэр хүмүүсийг Хэнтийн хүн гэж тайлбарлаж байна лээ. Захирал нь Хэнтийн гаралтай хүн байна лээ гээд. Энэ бол маш их субьектив зүйл. Хэнтийн гаралтай хүмүүсийг бүгдийг нь надтай холбоотой гэвэл би тэр захиралтай нь уулзаж үзээгүй хүн, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт ганц энэ компани биш шүү дээ. Тухайн үед экспорт хаагдчихсан. Тэгэнгүүт Хятадын талын шаардлага юу вэ гэхлээр халдвар тараахгүй л байх ёстой, халдвар тараахгүй байх ажлыг боомт бүхэн дээр л өөрөө мөнгөө гаргаад хийвэл бүгдийг нь л зөвшөөрсөн байхгүй. Энэ дотор чинь “М Си Эс” ч байгаа, “МаК” ч байгаа, “Өсөх зоос” ч байгаа, энэ компани ч байгаа, өөр бусад нэлээн олон компани байгаа. Тэгэхлээр, яагаад заавал энэ компанийг нь салгаж яриад байгаа юм бэ гэдэг нь асуудал. Би Шивээ хүрэн дээр очиж байсныг та нар санаж л байгаа байх. Ковидын үед энэ чинь экспортыг маш их нэмсэн шүү дээ. Ковидын үед хувийн хэвшлийнхэн мөнгөө гаргаад мөнгөө хийсэн. Ковид дууссаны дараа нөгөө том компаниуд руу нь халдаж чадахгүй, нөгөө нэг “Голомт”-ыг ярьж чадахгүй байгаа шиг 2-3 том компанийг ярихгүй мөртөө зүгээр явж байгаа нэг ийм компанийг нь салгаж аваад зодоод байх чинь Хууль зүйн сайдын хувьд бол онцгүй л зүйл. Яривал бүгдийг нь ярь л даа. “М Си Эс”-т ч, “МАК”-т ч өгчихсөн. Ялгаа байхгүй, яг адилхан. Бүгдээрээ л жолоочгүй тээврийн асуудлыг мөнгөө өөрсдөө гаргаад хий гэсэн, ийм л шийдвэр байсан.

-Давуу байдал олгосон уу гэдэг зүйлийг л ярих ёстой. Түрүүнд та “Голомт” дээр нэг асуултыг асуух ёстой санагдлаа. Танд нэг сая таван зуун мянган ам.долларын нэг баримт байгаа. АТГ-т өгнө гэж байна. Б.Энхбаяр сайдтай холбоотой тийм ямар баримт байгаа юм бэ. Хүн хэлсэн гэж байна, тэр нь ямар хүн юм бэ?

-Мэдээлсэн хүнээс АТГ асуух нь зүйтэй байх. Хамт хандив авсан хүн нь хэлсэн. Нэрээ одоо хэлэхгүй байхыг надаас хүссэн.

-Хоёр хүнд хандив өгсөн гэсэн үг юм уу?

-Тийм.

-УИХ-ын гишүүн үү?

-УИХ-ын гишүүн биш. За хэлчихье, нэгдүгээрт. Хоёрдугаарт нь гэвэл “Голомт Капитал” гээд ТББ-аар, нүүрс гараад, нөгөө нэг л компанийн нүүрсийг гаргах гээд байна шүү дээ. Үүний ард нүүрс гаргаад, тэгээд хуримтлагдсан буюу орж ирж байгаа мөнгийг “Голомт Капитал”-аар дамжуулаад гаргаж, сайнаар яривал улс төрийн зорилгоор ашигладаг, муугаар яривал оролцсон хүмүүст тодорхой хэмжээний хахууль өгдөг ийм систем байсан.

-“Голомт Капитал” гэж үү?

-Тийм, “Голомт Капитал”. Энэ асуудлыг л уг нь нөгөө нэг сонсголоор гаргуулах гэсэн байхгүй юу.

-Энэ асуудлыг Б.Энхбаяр гишүүн өөрөө бие дааж шийдээд байна уу, цаана нь нөлөө байна уу?

-Шууд тийм үгүй гээд хэлэхэд хэцүү. Гэхдээ Гашуунсухайт Ганцмодны анхных нь ТЭЗҮ зургаан мянга орчим ам.доллар байсан. Тэр өссөөр байгаад, за яах вэ 25 км-ээр нэмэгддэг эд нар юмнууд байдаг юм. 1.3 тэрбум ам.доллар болсон. Тэгээд ингээд нүүрс гарвал багадаа 200 орчим сая ам.долларыг гаргаж авсан болж таараад байгаа. 20 орчим хувийг нь гэсэн үг. Тэр нь зардлыг нэмчихсэн гэсэн үг шүү дээ. Тэр ТЭЗҮ батлагдчихсан энээ тэрээ гээд тайлбарлаад байгаа. Тэр шууд гэрээ юм чинь нотлогдохгүй, ер нь бол. Тэгэхлээр тэр 200 орчим сая ам.доллараас 500 мянгаар 2- 3 удаа Б.Энхбаяр авсан гэдэг мэдээллийг өгөөд байгаа. 2-3 гэдэг чинь 1.5 орчим сая ам.долларыг авсан. Дээрээс нь манай Т.Аюурсайхан гарч ирээд л бас нэг баахан юм яриад уналаа. Т.Аюурсайхан тэндээс бас сая ам.доллар авсан. Энэ нь хэргээс нь хасагдсан.

-Яагаад?

-Харин тийм, үүнийг мөрдөх ёстой болж байгаа биз дээ.Одоо хэдүүлээ ярих ёстой болж байгаа байхгүй юу. Энэ 200 сая ам.доллар бодитой байсан уу. Нүүрсний сонсголын анхны зорилго нь энэ байсан. Ойлгож байна уу. Тэрнээс Бортээг байгаагүй. Би гэхдээ Бортээгийг өмөөрч байгаа ч юм уу зүйл огт биш шүү.

-Мэдэж байсан юм уу, та?

-Бортээгийн асуудлыг би огт мэдээгүй. Харин Б.Энхбаярын ярьдаг нэг зүйл бол үнэн. Тэр нь юу вэ гэхлээр Бортээгийн асуудал гарч ирээд Засгийн газрын хуралдаан дээр би Д.Амарбаясгалан даргад хандаад, энэ асуудалд хэрвээ нэр холбогдож байгаа бол асуудлаа маш хурдан шийдвэрлэж нэрээ цэвэрлэх нь зөв шүү гэж хэлсэн. За Б.Энхбаярын хувьд өөр нэг зүйлийг худлаа, ер нь яах вэ манай Б.Энхбаяр огт барьцгүй худлаа яриад байгаа. Маш энгийн нэг жишээ, мань хүн тэгж байгаа юм, “Админерал”-ыг битгий шалга гэсэн, Засгийн газрын тогтоол гаргачихсан гээд байгаа.Тэгж ярьсан, битгий хүн барьж хийгээрэй гэж тогтоол гаргасан гээд байгаа. Энэ юу вэ гэхлээр сонгуулийн өмнө, сонгуулиар цагдаа энд тэнд очоод хүмүүсийг баривчлаад янз бүрийн юм болдог. Түүнтэй холбоотой асуудлыг л би ярьсан. Тэрийг гуйвуулангуутаа,би яг ингээд “Админерал” руу орох гэсэн чинь намайг одоо боль гэсэн гэнэ. Үнэхээр ийм асуудалтай байсан бол Б.Энхбаяр сонгуулийн дараа энэ асуудлыг гаргахгүй яасан юм бэ. Дээрээс нь Б.Энхбаяр ч ноцтой мэдэгдэл хийсэн шүү дээ. Хүн алаад, шатаагаад, чандарлаад, булчихсан гээд. Одоо тэр асуудал хааччихав аа. Хууль зүйн сайд ингэж хамаагүй нийгэм талцуулсан мэдэгдэл хийчхээд, тэгээд нотлохгүй яваад байж болохгүй биз дээ. За яах вэ, УИХ-ын гишүүд сенсацитай мэдээлэл хийдэг юм байж, Монгол Улсын Хууль зүйн сайд худлаа яриад байж болохгүй.Дээрээс нь Б.Энхбаяр сайд яагаад “Бодь”-ийн асуудлыг тухайн үед хөндөөгүй вэ гэдэг асуудлыг одоо гаргаж тавих цаг болчхоод байгаа.Үүний хойноос нийгэм ч, сэтгүүлч ч хөөцөлдөх нь зүйтэй. Яагаад гэвэл анхны сэдэл дээрээ очъё, би өнөөдрийн зөрчил бол 1991 онд эхэлчихсэн байна гээд байгаа.Нүүрсний хулгай гэдэг асуудал яагаад яригдсан юм бэ. “Бодь”-ийн оффтейкоос болоод валютын нөөц багассан. Ийм үндэслэлтэй. Тэгэнгүүт яагаад “Бодь”-оос зугтаагаад “Бортээг”болоод, ингээд Д.Амарбаясгалан дарга болсон бэ. Нэгдүгээрт намын даргатай холбоотой улс төрийн асуудал байгаа юм байна гэж би бодоод эхэндээ нэг их ач холбогдол өгөөгүй юм. Одоо бол би “Бодь”-той холбоотой энэ 200 сая доллар хэрхэн улстөрчдөд тарсан бэ гэдэг асуудлыг, Д.Амарбаясгалангийн асуудлаар энэ сонсголын асуудлыг хаах гэж байна гэж одоо хардаж байгаа юм.

-“Бодь” гэдэг компанийн талаар та яриад байна. Анх энэ асуудлыг шалгах ёстой байсан, за энэ компанийн нэг охин компани гэж хэлж болох компани мөнгө угаасан гэдэг зүйлийг хэлж байна. УИХ-ын гишүүндавилга өгсөн гэдэг зүйлийг хэлж байна. Монгол Улсын сайдад авлига өгсөн гэдэг зүйлийг хэлж байна. Тэгвэл “Бодь” гэдэг компаниас та бас холдохгүй шүү дээ?

-Хэрвээ би 200 сая ам.доллараас авчихсан ч юм уу, тийм баримт байвал асуудалгүй.

-Таны зөвлөхөөр А.Амундра гэж хүн томилогдсон. Дараа нь танай Засгийн газраар оффтейк гэрээ хийгдсэн хийгдсэн, Богдхан төмөр замтай холбоотой. Энэ 250 гаруй сая ам.долларын асуудал яригддаг. Энэ гэрээг яагаад хийсэн юм бэ. Засгийн газрын шийдвэрээр л нууцад авдаг шүү дээ. Тэгэхлээр Ерөнхий сайдтай л холбоотой байхгүй юу?

-Маш зөв асуулт. Яг ийм асуултыг л тавиад байвал ярилцлага маань үндсэн материалууд руугаа орох гээд байна л даа. За, Богд хаантай холбоотой асуудал бол Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө намайг Ерөнхий сайд болсны дараа тавигдсан.Хавар нээлтээ нээж байсныг санаж байна. Энэ юу вэ гэхлээр “Бодь”-той холбоотой яг адилхан санхүүгийн зарчмаар энэ асуудлыг улс төрийн хувьд Аюулгүйн зөвлөлөөр оруулаад тохирчихсон байсан. Нэг үгээр хэлбэл “Бодь”-ийн саяын гэрээ байна шүү дээ, яг энэнтэй адилхан үнэтэй, адилхан зарчмаар гэдэг чинь адилхан схем ажиллана гэсэн үг байхгүй юу. Улаанбаатар хотынхоо түгжрэлтэй холбоотой, тэгээд Оросуудтай ер нь бол “Бодь” учраа олж чадна. Тийм учраас үүнийг ингээд хийчих нь зүйтэй. Ингэвэл Х.Баттулга Ерөнхийлөгч хэл ам болохгүйгээр би тангараг өргөх гээд байна, үүнийг нь дэмжчих нь зүйтэй гэж У.Хүрэлсүх дарга надад хэлсэн.

-У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгчийг тангараг өргөхөд нь Х.Баттулга ерөнхийлөгч хэл ам болохгүй гээд хийсэн гэж үү?

-Үйл явдлуудыг ухраагаад харвал Цэц дээр шийдвэр гаргаад Х.Баттулга Ерөнхийлөгч нэр дэвших эрхгүй болчихлоо.

-Гаргуулаад гэж яриад байна тийм ээ?

-Тийм тийм, гаргуулаад. Мэдээж нөгөөдөх нь хамт ажиллаж байсан Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр. Уурлана биз дээ.Танай намыг тараана гээд асуудал болоод.Ингээд С.Эрдэнэ дэвшээд, за дэвшүүлээд гэж ярья.Ингээд нөгөөдөх нь цагаан хуудаснаасаа ч бага санал авдаг билүү, яадаг ч билээ. Үндсэндээ АН байхгүйгээр сонгууль хийчхэж байгаа юм. Ингээд тангараг өргөх хэрэгтэй болно оо доо. Тэгэнгүүт Х.Баттулга гэдэг хүнтэйгээ улс төрийн тохироо юм уу, янз бүрийн ийм зүйлийг хийж чаддаг нэг л хүн нь “Голомт”-ын Д.Баясгалан байхгүй юу. За, Амундара гэж байна. Би хэд хэд хэдэн зүйл дээр товчхон ойлголтууд өгчихье. А.Амундраг Х.Баттулгад ажиллуулж болохгүй шүү л гэдэг чиглэлийг надад өгсөн.

-Х.Баттулгад ажиллуулахгүйн тулд та өөр лүүгээ авч байгаа юм уу.Хэн нь танд чиглэл өгчхөж байгаа хэрэг вэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. Би хэлээд байна шүү дээ. Ерөнхийлөгч. Нэг л хүн чиглэл өгнө шүү дээ.

-Ер нь нэрийг нь хэлээд л явчихъя?

-Би харин шулуухан л яриад байна шүү дээ. Яагаад гэхлээр энэ хоёр муудалцчихаад байна шүү дээ. Учиргүй найз байсан Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх гэдэг хоёр хүн сонгуульд нэр дэвшихээсээ болоод хоорондоо сонирхол зөрж байна шүү дээ. Тэгэнгүүтээ дундын байсан хүмүүсээ татаж авах ажиллагаа хийгдэж байна шүү дээ. Уул нь “Голомт”-ын Д.Баясгалан нь тэрийг мэддэг. Гэтэл одоо аль ч талд нь байх юм, тэр ялгаа байхгүй, адилхан гурван найз болчхоод байна шүү дээ. Ер нь бол тэд хамт о ийм том том юмнууд хийчихсэн. Тэдний нэг нь А.Амундра. А.Амундраг Засгийн газартайгаа их ойрхон байх нь зүйтэй. Пи Ар энэ тэр дээр нь туслаад гээд. Хоорондоо л муудалцаж тоглоод байгаа болохоос биш ер нь манай энэ Төрийн ордны хэвлэлийн алба тэр чигтээ л “Ийгл” байгаа шүү дээ. Бүгдээрээ л нэг редакцын хүмүүс байгаа. Бүгдээрээ өөр өөр институци дээр гараад л Засгийн газрын Хэвлэлийн албаны дарга нь ч, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн албаны дарга нь ч, А.Амундра ч “Ийгл”, “Ийгл” гэдэг маань Д.Баясгалан. Ийм л асуудал.Тэгэхээр яах вэ. Энэ бол оффтейкоор шууд гэрээ хийгээд, хэрвээ төлбөрийн тэнцэл тэгж задраагүй бол, үүнийг Ч.Хүрэлбаатар сайд олж хараагүй бол илрэхгүй яваад байж болохоор байсан. Валютын нөөц дундрахгүй бол энэ мэдэгдэхгүй. Ингээд л яваад байна. Тухайн үед яах вэ дээ, хэтрүүлчихгүй юу. Гаргаж байгаа тонн тутмаар ч юм уу, нэг тийм дүн тохирсон байж таараад байгаа. Тэр чинь их аймшигтай хөнгөлөлт эдэлчихсэн байдаг шүү дээ. Бараг 40 хувь, үүнийг одоо илчлэх үүрэгтэй сонсгол байсан гэж би хэлчихлээ.

-За Богдхан төмөр замын энэ их өндөр өртөгтэй, дээрээс нь төмөр зам барьчихсан байсан. Тэр тоног төхөөрөмж юмаар энд тэр их төсвийн мөнгийг аваачаад газар шорооны ажил болгоод тавьсан ажлыг танай Засгийн газар хийлээ гэж би хэлтэл та, надад даалгавар өгсөн гэж хэлж байна. Зөв үү?

-Зөв

-Ерөнхийлөгч өгч, зөв үү?

-Би үүнийг ярьсан шүү дээ. Ер нь бол чуулган дээр ярьж байгаа яриаг хүмүүс тэр бүр нэг их ажиглахгүй л болохоос биш би сая л энэ асуудлуудыг яриад байгаа юм биш. Богдхан төмөр замыг цуцлаад, яагаад гэхлээр нөгөө нэг мухар төмөр замыг хамгийн гол нь Оросын талтайгаа зөвшилцөөгүй байсан. Тэгээд зөвшилцсөн. Зөвшилцөж болно оо гээд эхлүүлчихсэн. За тэгээд энэ асуудал нь одоо юу болоод байгаа вэ гэхлээр дотор талын тойрог буюу Оростой заавал холбогдохгүйгээр Богдхан төмөр замын ажил явахаар шийдвэр гарсан. Ингээд явж байгаа юм. Төмөр замын хувьд бол зөв. Хийгдсэн механизмыг л хоёулаа...

-А.Амундара гэдэг хүнийг тийшээ өгч болохгүй татаад аваарай гээд хэлсэн юм бол та яагаад энэ хүнд итгээд өөрийнхөө энэ пи-арыг хийлгээд нөгөө 15 давхар гэдэг байшиндаа байлгаад, хажуудаа байлгаад Засгийн газрынхаа хэвлэлийн пи-арыг хийлгээд нэвтрүүлгээ хөтлүүлээд Баялгийн сангаа яриад байсан юм бэ?

-Сонгуульд мэдээж мэргэжлийн пи-арчидтай ажиллана шүү дээ. Өөр яах юм бэ. Сонгуульд бүгдээрээ л ажилладаг биз дээ.Үүнийг асуудлууд болгоод л, 15 давхар энэ тэр гээд л байгаа юм. А.Амундра миний л мэдэхээр Н.Энхбаяр даргатай ажил ажиллаж байсан, Н.Алтанхуяг даргатай ч ажиллаж байсан. Миний мэдэхээр бүх л сонгуульд А.Амундра, Д.Болдхуяг, тэр Нируний Батсайхан гээд нэг ийм гурван нөхөр байж байдаг байсан. Тэгээд бусад үедээ болохоор асуудал болчхоод байгаа гэж харж бас болохгүй. Ер нь цаашдаа ч сонгууль болохлоор пи-ар, хэвлэлийн багтай аль аль нам ажиллана.Тэрний дагуу ажиллаад л явна. А.Амундаратай би нийлж бизнес хийсэн ч юм уу, эсвэл А.Амундратай мөнгө төгрөгийн харилцаанд орсон ч юм уу, тийм зүйл байхгүй. Дээрээс нь яах вэ, энэ дээр тодотгоод хэлэхэд зугтчихсан байгаа, зугтаад гарчихсан байгаа. Зарим нэг зүйл буухлаар харагддаг юм байна.

-Хэн зугтаалгасан юм бэ, та юу?

-Би зугтаа гэж хэлээгүй. Харин би, аваад ир ээ, яриул аа гээд байна шүү дээ. Яриулъя гээд байгаа хүн зугтаалгах уу.

-Нэг баг байсан болохоор бас тэгж ярьсан ч байх юм бил үү. Энэ бол сэтгүүлчийн хардлага?

-Хэрвээ тэр нүүрсний сонсгол тойрсон асуудлыг ярья гэвэл хүмүүсийг нь ингээд яриулах л ёстой.

-15 давхар гэдэг зүйлийн талаар та бид хоёр ярилаа. Та 1588 хоног ажиллаж байх үеийнхээ сүүлийн үед нийгмээ ямар байсныг ер нь мэдэрсэн үү. Сошиалаа ямар байсныг харсан уу. Ард түмнээ ер нь мэдэрсэн үү. Бүх зүйл талцал хуваагдал, дайсан. Энэ нэг хүн болохгүй, тэр “М Си Эс” болохгүй. Шүүмжилсэн хүн болгон асуудалтай.“М Си Эс”-ийн хүн, тэрний тролл, Монголын ХМХ-ийг бүгдийг нь, сэтгүүлчдийг бүгдийг нь ингээд асуудалд оруулчихсан, худалдчихсан. Бид үнэндээ тэр дунд үнэхээр хэцүү байсан шүү дээ. Нөгөө талд нь улстөрчид нь 2-3 хуваагдчихсан. Ийм зүйлийг болж байхад та Ерөнхий сайд, танай пи-ар баг гээд байгаа тэр А.Амундара гэдэг ч юм уу, тэр хүмүүс танай ах ийм зүйлийг хийж байхад та яагаад өнөөдөр ингээд таны яриаг өөр хүмүүс рүү эргүүлж, заавал дайсантай, заавал эсэргүүцэлтэй, заавал хардлагатай болгоод байна вэ?

-Мэдээж хоёр талтай. Монгол Улс Л.Оюун-Эрдэнээс л өмнө эв нэгдэлтэй хэзээ ч хагаралдаагүй, Л.Оюун-Эрдэнэ л гарч ирээд хагарал болчихсон гэдэг юм ярих гээд байна, бараг. Тэгвэл худлаа. Жишээлбэл,“Эрдэнэт”-тэй холбоотой, Оюутолгойтой холбоотой, парламенттай холбоотой энэ асуудлуудыг дандаа л тэмцлээр хийгддэг. Тэмцэл чимээгүй бол хийгдэхгүй. Чив чимээгүй байгаад, стратегийн ордуудыг нь хэдхэн компани аваад, бид нар бүгдээрээ алга ташаад. Тэд нар гишүүдийг нь худалдаж аваад төрөө байгуулаад, тэгээд давуу эрх авч давхарга тогтоод. Бид нар ийм байхыг хүсээд байгаа юм уу. Энэ нь тэгээд эв нэгдэл юм уу. Би үүнийг л эсэргүүцсэн. Би байгалийн баялаг ард түмэнд өгөөжтэй байгаасай гэж тэмцсэн. Энэ миний үзэл бодол ерөөсөө өөрчлөгдөхгүй. Түүнээс биш би Ж.Оджаргал гэдэг хүнтэй ямар ч асуудал байхгүй.

-Бараг л долоо хоногийн нэг дэх өдөр болгон зэрэгцээд суугаад байсан?

-Харин тийм, эдийн засгийн бусад асуудлыг ярина шүү дээ. Жишээлбэл, Ж.Оджаргал захирал,“М Си Эс” барилгын сайн компанитай, замын сайн компанитай. Зөрчилдсөн асуудал бол Тавантолгойн нэг орд болох Ухаа худагийг яагаад УИХ-аар оруулаагүй авсан юм бэ гэдэг дээр л зөрөөд байгаа. 34 хувь байх ёстой юу, үгүй юу. Баялгийн сангаа яаж бүрдүүлэх вэ. Стратегийн ордуудыг хуваагаад, стратегийн ордуудаас гаргаад байна. Энэ зөв юм уу буруу юм уу л гэдэг шаардлага. Түүнээс би ноос ноолуур хийж байгаа “Говь” компанитай ч юм уу, заргалдаагүй биз дээ. Үүнийг ялгаж салгаж ойлгоорой. Энэ асуудал явж явж байгаад ганцхан Л.Оюун-Эрдэнэ буруутаад ч юм уу, за яах вэ би буруутчихаж болно, үүнийг огт ярихгүй болчхож болно. Ер нь намайг огцорсноос хойш Ухаа худаг гээд тэмцэх нь байтугай, дуугардаг ч хүн бараг байхгүй болчхоод байгааг би ажигласан. Гэхдээ энэ бол монголчуудын эрх ашиг. Зөвхөн миний одоо үзэл бодол биш. Норвег, Чили, Казахстан бүгдээрээ л Баялгийн сан бүрдүүлээд байгалийн баялгаараа бусад асуудлуудаа шийдэж байгаа. Л.Оюун-Эрдэнэ хэллээ гээд битгий автаасай гэж хүсэж байгаа юм. Хоёр дахь нь би парламентын засаглалын талд дандаа л байсан. Парламентын засаглалыг бэхжүүлэхийн тулд нам дээрээ байсан эрх мэдлийг хуваалцсан, бусад намуудад. Факт болохоос биш, парламентын засагт хайртай гэж протокол дээр ярьсан бүхэн бодит байдал дээр үйлдэл нь өөр байх олон тохиолдол олон байна. Үүнийг наанатай цаанатай ялгаарай. Гурав дахь нь, би дандаа Монголын улс төрд үе солихын төлөө байсан. Би залуучуудыг улс төр ойрхон байгаасай гэж хичээсэн. Би улс төрд дуудсан ах нартайгаа олон зөрчилтэй асуудлууд болсон. Өнөөдрийн бүрдүүлсэн залуучуудын парламент надад хариуцлага тооцсон. Реформ хийсэн, хийлцсэн хүндээ илүү шударга үйлчилдэг. Би энэ үгийг Засгийн газрынхаа гишүүдтэй хамгийн сүүлд уулзахдаа хэлээд л гарсан. Яах вэ, тэр бичлэг постлоод, тухайн үед тийм юм болъё гэж бодоогүй залуучуудыг их гаргаж ирэх гэж хичээгээд, залуучууд маань жагсаал хийгээд намайг унагаачихсан, зөв, энэ гоё. Би ерөөсөө хаашаа ч хөдлөөгүй. Миний тэмцэл энэ гурав дээр л байсан гэж хэлэх гэж байгаа юм. Түүнээс биш бусад хүмүүстээ би субьектив хандаад л хувийн хэвшилтэй дайн зарлаад л асуудал болоод байгаа юм байхгүй. Жишээлбэл,манай Засгийн газар “Голомт”-ын Д.Баясгалан захирлын Бөөрөлжүүтийн цахилгаан станцыг дэмжсэн, зөв. Харин энэ дээр жишээлбэл, үнэхээр мөнгө гаргаад хүмүүст өгөөд улс төр санхүүжүүлээд асуудал болж байгаа бол буруу л гээд байхгүй юу. Энэ бол хулгайн асуудал. Түүнээс биш би Гашуунсухайт баригдсаныг буруу гээгүй.Үүнийг зааглаж ойлгоорой.

-111.3 их наяд төгрөгийг 17 жилийн турш таны өмнөх найман Ерөнхий сайд зарцуулсан байна. Гэтэл Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн 1588 хоног буюу Монголын түүхэнд хамгийн урт ажиллахдаа 104.6 их наядыг зарцуулжээ. Сүүлд, том төслүүд явсан гэж та тайлбарласан. Энэ их төсвөөр танай Засгийн газар яг юу хийчхэв ээ?

-Энэ маш чухал слайд байна. Би бахархаж байна. Яагаад гэдгээ хэлье. Намайг Ерөнхий сайдын ажил авахад Монгол Улсын нийт ДНБ 36 их наяд байсан. Одоо 80 их наяд. Дагаад төсөв өсөх нь зөв. Энэ ерөөсөө буруу зүйл биш. Дахиад бид 200 их наядтай болох ёстой. Одоо энэ төслүүд яваад дагаад төсөв өснө. Өсөх нь ерөөсөө буруу биш. Энэ дээр эмзэглээд төсөв өсөөд байна, яана аа гэж болохгүй. Юу хийгдсэн бэ гэж байна. Маш энгийнээр, би шууд л хэлье. Цалин, төрийн албан хаагчид төрийн албанаас их гарч байсан. Ялангуяа орон нутагт цалинг 40-80 хувиар нэмэгдүүлсэн. 197 сургууль, 285 цэцэрлэг баригдаад нийслэлд сургууль, цэцэрлэг гурван ээлжинд орчихсон байсныг хоёр ээлж болгосон. Л.Энх-Амгалан сайд сүүлд бас ном гаргачихсан юм байна лээ. Үүнийг яривал урьд өмнө байгаагүй хэмжээний сургууль, цэцэрлэг барьсан. Ялангуяа хаягжилттай холбоотой. Эрүүл мэндийн салбарт бид нар оношилгооны бүх тоног төхөөрөмжийг 1990 оноос хойш бүтэн шинэчилсэн. Бүх төрөх эмнэлгүүдийг Эх нялхсын төвтэй, хамт сүүлд “Өргөө” амаржих газраас авахуулаад бүгдийг нь шинээр барьсан. Эрүүл мэндийн салбарт өмнө нь эхлээд дуусаагүй байсан бүх объектыг бүгдийг нь хийсэн. Сүүлийн 12 жилтэй тэнцэх хэмжээний санхүүжилтийг гаргасан. 1.6 сая эрт илрүүлгийн оношилгоо хийсэн. Аялал жуулчлалын салбарыг гаргаж ирэхэд нөгөө нэг ад үзэгдээд байдаг Go-Mongolia зэрэг аянуудыг хийсэн. Аялал жуулчлал тодорхой хэмжээнд сэргэсэн. Go-Mongolia нь буруу гэвэл учир дутагдалтай, субьектив юм болно. Go-Mongolia-г зогсоож байгаа юм байна лээ. Энэ жилийн аялал жуулчлалыг хараарай. Гадаад талд ВВС, CNN-ээр сурталчилгаа явахаа зогсоод, хэдийгээр нислэг сайн байгаа ч ялгаатай. Хэдүүлээ ингээд л харъя. Агаарын тээврийн либералчлал хийгдсэн. Хүүхдийн мөнгийг ковидын үед нэмсэн. Дээрээс нь нийслэл Улаанбаатар хотыг тойрсон дэд бүтцийн асуудлуудыг шийдвэрлэх томоохон төслүүдийг санхүүжүүлсэн. Бид хамтарсан Засгийн газар байгуулаад хотыг тойрсон хоёр бүслүүр зам, ТЭЗҮ-ийг нь хийсэн. Туулын хурдны замыг үндсэндээ шийдсэн. Эрчим хүч болон бусад салбартай холбоотой бүх асуудлаарх нийслэлийн төсвийг нэмсэн. Нийслэлийн төсвийг нэмээд Х.Нямбаатарыг Хотын дарга болгосон. Энэ бол юу вэ гэхлээр хотод үүнээс илүү их мөнгө хэрэгтэй. Иргэдээсээ, нийслэлчүүдээсээ хүсэхэд, яаж ч улс төржлөө гээд Туулын хурдны замаа битгий зогсоогоорой. Энэ асуудал түгжрэлийг бүтэн шийднэ. Одоо баригдаад эхэлчхэж байгаа. ТЭЗҮ хийнэ гэдэг чинь хоёр жил болно.

Үүний баталгааг нь нийслэл өөрөө гаргана гэдэг чинь өөрөө бонд босгох эрхтэй болно. Дээрээс нь Мянганы замын бүтээн байгуулалтыг бид дуусгасан. Ийм олон асуудлыг шийдсэн. Дээрээс нь төсвөөс санхүүжиж болохгүй юмнууд байгаа юм. Төсвөөс санхүүжихгүй бол зээл авна. Энэ манай улсын дутуу тал юм.Бидэнд байгаа боломж баялаг. Баялгаа бид нар саяынх шиг Засгийн газар хоорондын хэлцлийн дагуу шийдвэрлэхгүй бол хувийн хэвшил энэ том дэд бүтцүүдийн асуудал, зам барихад хэцүү. Үүнийг бид нар ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй. Германаас ч юм уу, Японоос авчирч зам барих гэхээр Хятадын замаас хамаагүй илүү үнэтэй. Тийм учраас Германы зам тавихгүй байгаа юм. Гээд энэ чинь их ялгаатай шүү.

-Та төсөв дээр хийсэн ажлуудаа хэлээд дуусгах уу. Эрчим хүчин дээр яагаад ганц ч юм барьж чадсангүй вэ?

-Гол асуудал нь аль Засгийн газрын үед хэдэн мегаваттаар хүчин чадал нэмэгдсэн бэ гэдэг юм. Бидний үед 346мвт нэмэгдсэн. Бөөрөлжүүт, Дорнод, Мөрөн, Эрдэнэ, тэгээд Эрдэнэбүрэн ингээд цаашаа шийдэгдээд явна. Эрчим хүчний сэргэлтийн томоохон бодлогыг бид нар зарлаад салбар дээр нь Сангийн сайд байсан Б.Чойжилсүрэнг томилох нь зүйтэй гэж үзээд явсан. Б.Чойжилсүрэн өнөөдөр хамгийн муу хүн болж байгаа. Гэхдээ эрчим хүчний асуудлууд шийдвэрлэгдээгүй учраас л энд хүрч ирээд, хэдийгээр 300-гаар шийдээд байгаа ч гэсэн л асуудалтай нүүр тулж байгаа. Би бодитоор нэг зүйл хэлчихье. Яагаад гээч. Энэ ерөөсөө эрчим хүчнийхээ үнийг нэмж чадаагүйгээс болсон. Эрчим хүчийг үйлдвэрлэж байгаа үнээсээ хямд өртгөөр зараад байхаар, тэгээд төсвөөс тэрийг нөхөөд байхаар яаж хувийн хэвшил тийшээ орж ажиллах юм бэ. Бөөрөлжүүт ч гэсэн зогсчихсон шалтгаан энэ шүү дээ. Би Д.Баясгалан захирлын сайн зүйлийг нь хэлээд байна шүү дээ. Үүнийг бол бид дэмжсэн. Боломжийг нь олгосон. Чадлын дутагдлуудыг ингэж нөхөөгүй байсан бол маш хүнд нөхцөл байдалд орох байсан. Тэгэхлээр асуудлыг шүүмжилж болно, гэхдээ тоогоор л асуудлыг харахгүй бол болохгүй, тоо харахад чанар ерөөсөө тийм. 1992 оноос хойшх бүх асуудлыг дөрвөн жил засагласан юм чинь гээд буруутгаад байж болохгүй. Дөрвөн жилийн хоёр жил нь ковид байсан. Үүнийг хүмүүс мартчихсан. Харин ч би одоо маш боломжтойгоор тогтвортой засагласны үр дүнд суурь асуудлуудыгнэлээн шийдсэн гэж хэлнэ. Факт чек гаргаад л үз. Цаг хугацаа, иргэд ч өөрсдөдөө дүгнээд л өгөх байх аа. Тэгээд эдийн засгийн өсөлтөө үз. Сүүлийн дөрвөн жил дараалан одоо 6-7 хувийн өсөлттэй байса. Мэдээж, үгүйсгэхэд хялбар л даа.

-За, энэ слайдад та нэг анхаарлаа хандуулаач. 2021 оноос хойш төсөв өссөн. Үндсэндээ 2019 оноос хойшоо дабльдаж өссөн.Таны Засгийн газрын үед бүүр илүү өссөн.Төсвийн зарлага нэмэгдэх тусам авлигын тоо 427-гоос мянга гартлаа өсөөд, одоо 1800 болж байна. Энэ төрийн эрх мэдлийн ард, энэ төсвийн ард та ингээд олон ажил хийсэн. Би үгүйсгээгүй. Зөндөө зүйлийг хийсэн. Шаардлагатай зүйлүүдийг хийсэн байна. Гэхдээ бид бүхэн ийм зүйлийг санхүүжүүлээд байна.2020 оноос хойшоо 20.9 их наяд төгрөгийг төрийн албан хаагчийн цалин зарцуулжээ. Тоогоор нь аваад үзэхэд 28-30 мянга орчим төрийн албан хаагчдыг нэмжээ. Энэ бол МАН гишүүдээ төрийн алба руу оруулж ирж байгаа үйл явц. Танай намын Бага хурал дээр сая хамгийн сүүлд орсон хүмүүсийг хар даа Ерөнхий сайд аа, дандаа төрийн өмчит газрын захирал. Тэр хүмүүс тэнд юу хийж яваа юм бэ. Тэр хүн, хүмүүс тэндээс ямар мөнгө босгож ирэх юм бэ. Бид бүхэн энэ төсвийн энэ алдааг засаад цомхон байдал руугаа явж болоогүй юм уу. Яагаад, ямар шалтгаан байна вэ?

-Мэдээж, энэ слайдыг яаж бэлдсэн бэ гэдгээс бас тоонууд өөр өөр байдаг.

-Энэ АТГ-аас гаргасан тоогоор бэлдсэн шүү?

-Юутай харьцуулсан бэ гэдгээс хамаарна. Төсөв болон ДНБ тэлэхээс бол бид эмзэглэж болохгүй.

-Өрхийн хаалгаар орж байгаа юу?

-Өрхийн хаалгаар орно шүү дээ. Яагаад гэхлээр бид хангалттай тэлээгүй байгаа.

-Зөв өө зөв, тэлээд явах нь зөв. Гэхдээ л өрхийн хаалгаар орох ёстой байх. Орж ирж байгаа тэр зүйлийг яг нүүрсний хулгай гэдэг шиг цавччихаад байгаа байхгүй юу?

-Өөрийн чинь хэлж байгаа зүйлийг, судлаачид бидэнд юу гэж зөвлөдөг вэ гэхлээр нэг тулгууртай буюу уул уурхай дээр түшиглэсэн эдийн засаг, нэг үгээр хэлбэл баялгийн хараал уу ерөөл үү гээд нэг яригдаад байдаг шүү дээ, тийм колони өвчин энэ мөн. Тэр нь юу вэ гэхлээр уул уурхай өөрөө уул уурхайн компанидаа маш ашигтай. Уул уурхайн орлого өсөөд байхлаар төсөв тэлээд байдаг. Дунд нь уул уурхайн биш хувийн хэвшил маш хүнд байдалд орчихдог.Ажиллах хүчээ алддаг. Энгийн иргэд бизнес эрхлэхэд хүнд болдог.Дээрээс нь банк өөрөө өөртөө зээл өгөөд өөр бизнес санхүүжүүлээд байхлаар уул уурхай банк хоёртой хэн ч өрсөлдөж чадахаа больчихдог. Энэ манай нөхцөл байдал.Үүнээс гарах арга ерөөсөө л энэ Баялгийн сан. Тэгээд татварын бодлого хоёр л байдаг. Энэ дээр миний философийн хувьд зөрүүтэй байдаг нэг зүйл байдаг. Тэр нь юу вэ гэхлээр уул уурхайн компанийг бусад хувийн хэвшилтэй харьцуулж болохгүй.Яагаад гэхлээр өрсөлдөж чадахгүй. Нэг нь шууд ухаад бүтээгдэхүүн экспортлоод байгаа юм, нэг нь ногоо тариад үйлдвэрлэл хийгээд байна. Үйлдвэрлэл хийгээд цаг гаргаад байдаг.Үүнийг яг адилхан болгочихлоор уул уурхай хүртээмжтэй байх ёстой гэхлээр хувийн хэвшил рүү дайрсан болчхоод байгаа юм. Улстөрчдийн хувьд асуудалтай болчихдог.Ингээд орхичих гэхлээр бизнесийн орон зай хумигдаад хэдхэн л одоо ийм юутай болно гэсэн үг. Дээрээс нь авлигын кейс буюу төсөөллийн үнэлгээ чинь авлигалтай холбоотой асуудлуудыг ил болгоод байх тусам төсөөлөл өснө. Манай Засгийн газрын бүрэлдэхүүн Давост уулзаад “Трансперенси Интернэйшнл”-ийн ерөнхийлөгчтэй уулзсан юм.Тэгээд би мань хүнээс асуусан, үүнийг Шилэн дансанд байршуулчихаар баахан кейс задрах гээд байна, ингэчихлээр төсөөлөл өсөх үү гэсэн. Өснө өө гэсэн. Тэгээд би задлахгүй байх ёстой юу. Энэ бүх л улсад болдог байсан процесс. Үүнийг шилэн болгоод асуудлаа гаргаад ингээд ярих нь л зөв өө гэсэн, тэр уулзалтын протокол байгаа шүү.

-Ил болгохоос гадна авлигатай тэмцэх асуудлын хүрээнд, таны саяын хэлдэг индекс бол ганцхан индикатор биш шүү дээ. Та ганцхан индикатор нь яриад байна?

-Ер нь Монголд авлига байна уу гэдэг дээр репортуудаас ийм үнэлгээ авдаг. Авлигын кейс дэлгэгдээд байх тусам л төсөөлөл өсөх магадлалтай, эрсдэлтэй. Зөвлөмжүүд байдаг. Зөвлөмжийг дагах гэж бид нар маш их ажилласан.“Трансперенси Интернэйшнл”-ийннөхдүүдтэй ч бид нар ажилласан. Төрийн өмчийн компаниудыг задлах ёстой гэдэг зөвлөмж ирдэг. Бид нар саарал жагсаалтаас гарчихсан. Хөгжлийн банкны өр гэж бас их хүндрэлтэй асуудлууд байсан. Энэ бүх өрүүд төлөгдчихсөн. Зээлжих зэрэглэл өссөн. энэ бүх зүйл төсөөллийг буулгадаг. Төрийн өмчит компаниуд дээр би санал нэг байдаг. Гэхдээ өмч хувьчлалыг замбараагүй хийснээс асуудлаас болоод өнөөдөр иргэдийн итгэл маш их эргэлзээтэй байгаа.Эрчим хүчний компаниудыг хувьчлах тухай асуудал ярьж байна. Үүнийг би бодох ёстой л зүйл гэж хэлнэ. МИАТ-ийг хувьчлах тухай ярьж байна. Бас бодох ёстой.

-Хувьчлалтай холбоотой зүйлийг яривал ерөөсөө та бид хоёр маш олон зүйлийг ярих гээд байна?

-Тэгээд би ярьж л байна.

-Авлигатай холбоотой зүйлийг ярихаар та хувьчлал руу яваад орчхож байна. Бид хоёрын цаг хугацаа бас байна. Авлигын индекс 2021 онд 110 дээр байсан. Одоо 2025 онд 124, таны үед 114 хүрсэн. Эдийн засаг ковидын дараах байдлаас өссөн. За, хэвлэлийн эрх чөлөө ардчиллын хамгийн гол зүйл 68 байсан,90 болсон, 88 болсон, 108 болсон. Засгийн газрын өр 35 их наяд, ардчиллын индекс 61, 66, 77, 81. Бид нарын өрсөлдөх чадвар бас л ухарсан. ДНБ өссөн. Энд та ямар дүгнэлт хийх вэ?

-Цахим засаглал өссөн. Жишээлбэл энд байхгүй байна. Цахим засаглалын индекс өссөн. Зөөлөн хүчний бодлого өссөн. Гээд яах вэ, том агуулгаар нь харвал эрүүл мэнд, боловсролын индикаторууд өссөн. Гэхдээ үндсэн асуудлууд байна. Би хүлээн зөвшөөрч байна.

-Засгийн газрыг хамгийн үндсэн зүйлээр л хэмждэг шүү дээ?

-Тийм, би хүлээн зөвшөөрч байна. Манай Засгийн газар бол эдийн засгийн ковидын үеийн Засгийн газар учраас ковидоос өөр зүйл рүү анхаарах ер нь бол хязгаарлагдмал байсан. Яагаад гэвэл хасах 4.6 хувьтай болчихсон эдийн засаг гэдэг чинь тухайн үед надад, за яаж энэ хөл хориог тавиад аж ахуйн нэгжүүддээ орлоготой болох вэ л гэдэг бодол байсан. Түүнээс биш бусад асуудалд яг үнэндээ нэг их анхаарал хандуулах тийм боломж бол байгаагүй. Ингээд эдийн засаг тогтворжсон, ДНБ бас. Би баяртай байна аа. Одоо ингээд харахад дөрвөн жил дараалан мянга мянган ам.доллараар өсөж гаргасан байна. ДНБ мянган, мянган ам.доллароос цааш давж байж бусад индикаторуудад өөрчлөлт ордог. Мэдээж би өөрийгөө бүх зүйл дээр зөвтгөх гээд байгаа зүйл биш шүү.

-Би бас таныг бүх зүйл дээр буруутгаад байгаа зүйл биш шүү?

-Би чадлаараа хичээж ажилласан. Надад чадаагүй зүйл маш их байгаа. Чадахын төлөө хичээсэн. Буруу ойлгочихсон зүйл байгаа. Гэхдээ одоо эдийн засаг болон бусад тоонууд, төлөгдөх ёстой байсан өрнүүд, зээлжих зэрэглэл, саарал жагсаалт,дутуу хаягдчихсан төслүүд гээд олон асуудлыг дурдаж болно. Би бондын өрүүдийг дарсан. Бүгдийг нь л цэвэрлээд, Монгол Улсын Засгийн газар авах ёстой бүх л арга замаа авах гэж маш их хичээж нэлээн цаг гаргаж ажилласан. Мэдээж өргөс авчихсан юм шиг бүх зүйлнэг өдрийн дотор сайн болохгүй. Үр дүн гарч байгаа төслүүд дараагийн хүн дээр очиж нээгдэнэ. Тийм ээ, Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайд бас хэлээд байна лээ шүү дээ, нээлт дээр яагаад тэр популистуудыг авааччихав аа гээд.Популист үгүйг нь би мэдэхгүй, мань хүний эхлүүлсэн ажлыг би улс төржүүлэхгүйгээр дуусгахыг л хүссэн. Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн үед эхлүүлээд өргөн, нарийн цариг гэж бөөн юм болоод холбогдохоо байчихсан төмөр замыг би холбохыг л хүссэн. Хэдийгээр гудамж талбай төвөгтэй байсан ч гэсэн би тэрийг шийдье ээ л гэсэн. Гэхдээ нэг зарчмын ялгаа нь би бүгдийг УИХ-аар л шийдүүлэхийг хүссэн. Тэр нь илүү тогтвортой байгаасай л гэж бодсон. Намайг хүмүүс Дэлхийн зөнд ажилладаг байсан байж, хүүхдийн байгууллага, нийгмийн асуудалтай илүү ойрхон ажил хийдэг байсан байж юун боомт, юун эрчим хүч, юун тээвэр логистик, юун Баялгийн сан болоод явчхав даа гэж их шүүмжилдэг байсан. Товчоор дүгнээд хэлэхэд, өндөг анхдагч уу тахиа анхдагч уу гэдэг бол мэдээж маргаантай асуудал. Манай улсын хувьд нүүрсээ амжиж зарах ёстой. Дэд бүтцийн асуудал шийдэгдвэл бусад асуудал шийдэгдэх суурь болно. Хэдийгээр би нийгэм талын олон ажилд дуртай ч энэ асуудлуудыг шийдэхгүй бол энэ зүгээр хоосон тоо болно оо гэдгийг би харсан. Хамгийн прагматик цаг хугацаагаа ашиглахыг л хүссэн. Ковидын нэг жилд би ТЭЗҮ дээрээ ажилласан. Залгаад дайн болсон. Тэр үед би хэлэлцээрүүдийг хийсэн. Тэгээд хамтарсан Засгийн газар байгуулж шийдвэл зөв гэж бодсон. Түүнээс би одоо саяын энэ бүх төслүүдийг сонгуулийн өмнө явуулж болох байсан. Бэлтгэгдчихсэн байсан. Сонгуулийн дараа явуулахаар манайх улстөрждөг юм чинь, нэг нэгнийгээ үгүйсгээд асуудал болдог юм чинь, жаахан урт настай болоосой. Дубайн гэрээ шиг, эсвэл энэ хил холболт шиг ингээд 16 жил, 20 жил гацсан улс төрийн чөтгөрийн тойрог битгий болчхоосой гэж бодсон. Тийм учраас, асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэдэг цорын ганц эрх мэдэл болох УИХ-аар би кноп даруулсан. Энд цаг ордог. Би Г.Занданшатар даргыг сайн ажиллаасай гэж чин сэтгээлээсээ хүсэж байгаа юм. Хамтраад явах дээр дандаа миний философи тийм байсан. Тэрэнд битгий эргэлзээрэй. Мэдээж хамтраад явахлаар улс төр гардаг. Хамтарлаа та нар, хяналтгүй болчихлоо гэдэг. Эдийн засаг нь өсөөд бусад үзүүлэлтээр асуудалтай байна. Би хүлээн зөвшөөрч байна, фокусласан нь л энэ юм чинь. Нэг үгээр хэлбэл Засгийн газар бүхэн л одоо өөр өөрийн эерэг болон сөрөг өвийг үлдээнэ шүү дээ. Яг ингээд нээлттэй яриад явах нь дараа дараагийн Ерөнхий сайдууддаа хэрэгтэй. Засгийн газар, 126 болоод арван сарын дотор дөрвөн төсөл шийдсэн байна. Одоо Эрдэнэбүрэн, хил холболт, Орано, нийслэлийн тойрог зам болон Туулын хурдны зам. Одоогийн Засгийн газар бас л бараг 10 сар болох гэж байна. Яг юу болов. Яг адилхан л 10 сар шүү дээ. 126-тай болсноос тооцвол юу ч болоогүй. Энэ юу вэ гэхлээр Г.Занданшатар даргын буруу биш. Энэ ерөөсөө хамтарсан засаг, хамтраагүй засаг хоёрын ялгаа. Асуудлууд шийдэгдсэн үе дандаа шүүмжлэлтэй байсан. С.Баярын Засгийн газар Оюутолгойг шийдсэн. Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар Дубайн гэрээ гээд хэл амтай ч гэсэн асуудлууд шийдсэн, хамтарч байсан. Сү.Батболд даргын Засгийн газар эдийн засаг хамгийн өндөр өсөлттэй байсан. Оюутолгойн дараах үе байсан. Бас асуудлууд шийдэгдсэн.Бусад Засгийн газрууд гоё байсан, маргаантай мэтгэлцээнтэй байсан.

-Гэхдээ юу шийдсэн бэ?

-Шийдэгдсэн зүйл юу ч байхгүй. Асуудлыг шийдэх нь зөв л гэж би боддог.

-Ярилцлага маань үргэлжилж байна. Хэд хэдэн чухал асуудал ярихаар бэлтгэж асуултаа бэлдсэн. Тэр зүйлүүд маань дуусаагүй байгаа учраас яалт ч үгүй жаахан сунаж байх шиг байна. Гэхдээ үнэтэй цэнэтэй ярилцлага болж байгаа гэдэгт би итгэлтэй байна. За, Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй холбоотой асуултаар үргэлжлүүлье. Та хоёр одоо яг ямар харилцаатай байгаа юм бэ. Нэг баг юм уу үгүй юу?

-Би түрүүн хэлсэн шүү дээ, парламентын засаглал, байгалийн баялаг, үе солих гээд ийм гурван зүйл дээр би дандаа л байсан гэж. Х.Баттулга Ерөнхийлөгчийн байгалийн баялагтай холбоотой үзэл санааг бол би дэмждэг. Х.Баттулга Ерөнхийлөгч парламент руу бас халдаж байсан.Энэ дээр би хамгийн хүчтэй эсэргүүцэгч нь байсан, цаашдаа ч байна. Тэгээд энэ фактуудтай холбоотой асуудлуудыг бас яриад, ер нь бол манай хэвлэлийнхэн юу болсон бэ гэдгийг үйл явдлаар нь хөөчихвөл уул нь их амар. Х.Баттулга Ерөнхийлөгч бас л парламент руу халдаж байсан үе бий. Бас л их төвөгтэй байсан. Тухайн үед энэ хүн чинь одоо станы орон болгочих санаатай, бас нэг тиймэрхүү бодолтой юм цухалздаг хүн шүү дээ. Ер нь бол парламентын гишүүдтэй холбоотой, нөгөө намын эрх мэдэлтэй холбоотой асуудлууд болж байсан. С.Эрдэнэ даргатай холбоотой, тэр хоёр их зөрчилтэй байсан юм. С.Эрдэнэдарга дээр хэрэг үүсгэх ийм асуудлууд боллоо.Тэр асуудал нь сонгууль дөхчихсөн байсан учраас надад бол тухайн үед таалагдаагүй. Би тэгээд С.Эрдэнэ дарга руу утасдаад хэлчихсэн юм. Ийм асуудлууд болж байна, одоо тэгээд зургадугаар сар дөхөөд байхад энэ ч бас утгагүй, хэрэг үүсгэ чиглэлүүд Ерөнхийлөгчөөс өгөөд байна аа гээд. Хууль хяналтын байгууллагууд бол яах вэ дээ, хөөрхий амьтаддаа бас нэг асуудал болохгүй юу. Тэгсэн чинь нөгөө С.Эрдэнэ дарга маань шууд Х.Баттулга ерөнхийлөгч рүү ороод Л.Оюун-Эрдэнэ ингэлээ гээд бөөн хэрүүл болж байлаа. С.Эрдэнэ даргын мэдэж байгаа хоёр дахь зүйл нь Ж.Эрдэнэбатыг мань хүн сонгуульд нэр дэвших эрхээ авчихсаных нь дараа баривчилчхаж байсан юм. Одоо бас л нэг яригдах ёстой кейс шүү дээ. Тухайн үед үг хэлэх хүн олддоггүй ээ. Одоо л нэг их Х.Баттулга, Х.Баттулга гээд муулаад байгаа болохоос биш тухайн үед урт урт шар хадагтай баахан бурхан авчирчихсан л, манайхан чинь ер нь бол сөгдөж мөгдөөд орно шүү дээ. Ер нь бол хүнийг эвдэх хэмжээний ийм хачин юмыг манай улстөрчид өөрсдөө хийдэг. Ер нь тэгээд л, та алхсан чинь нар мандаад, бороо ороод гэх ухааны юм яриад л явна. За ингээд, мэдэгдлийг хийх хүн олддоггүй. Би мэдэгдэл хийе гээд, Ж.Эрдэнэбатыг УИХ-ын гишүүн байхад, нэр дэвших эрхээ авчхаад байхад УИХ-аар оруулахгүйгээр баривчилна гэдэг бол парламентад халдаж байна гэдэг мэдэгдлийг би ганцаараа хийж байсан. Энэ дээр факт чек хийгээд үзвэл байж л байгаа зүйл. Би бүүр сонин юм ярья. “М Си Эс”-тэй холбоотой, Ухаа худагийг ойлгож байна. “М Си Эс”-ийн данснуудыг царцаагаад аялал жуулчлалтай холбоотой асуудал руу нь орчихдог юм. Би аялал жуулчлал хийх гээд явж байсан. Тэгээд “М Си Эс”-ийн захирлуудтай бид нар Хэнтий рүү хамт аялал хийгээд би баахан зургаа постолж байлаа. Амьхандаа л хувийн хэвшлээ хамгаалж байгаа ухаантай. Гэхдээ би Ухаа худаг дээр санал нэг байгаа гэдгээ хэлж байсан. Гэтэл бүтэн компаниар нь асуудал болгочихсон. Тийм зүйл болж байсан. Тэр бүү хэл Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч энд ирээд хонхны дуу гээд л нэг хэсэг Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй тусгаарлагдаад асуудал болоод. Тухайн үед ярих хүн байхгүй. Тухайн үед үгүйсгэж байгаа хэрэг нь өөрөө асуудалтай гэж үзсэн учраас би холбогдоод тэгээд Х.Нямбаатар гурван давхраас хэрэг захиалаад байна гэдэг мэдэгдлийг хийж байсан юм. Тэр үед өөр хэн дуугарч байсныг бодоорой. Хэн ч дуугарч байгаагүй шүү. Тэгэхээр Х.Баттулга гэдэг хүнтэй би Ерөнхийлөгч байхад нь хамгийн хатуу үздэг хүмүүсийнх нь нэг байсан. Энэ бол факт үлдэнэ. Хэрвээ бид хоёр хамтрагч байсан бол АН-ын дарга болоход нь би хамтраад л явчих байсан.Эсвэл зургаан жилээр нэг удаа, дахиж нэр дэвших эрхтэй юу үгүй юу гэдэг дээр манайхан бүгдээрээ айчихсан байсан яг үнэнийг хэлэхэд. Тэгэхэд Аюулгүйн зөвлөлийн өрөөн дотор, энэ асуудал бол нэг удаа гэсэн юм чинь та нэр дэвших эрхгүй ээ гэдэг асуудал болоод манай Д.Тогтохсүрэн дарга одоо энэ АН-ын гишүүн Д.Ганбат нарыг байж байхад бид хоёр, хуц солиор, гахай нохой дээрээ тулаад бараг заамдалцаж авч байсан. Энэ юу вэ гэхлээр би зарчмаа ерөөсөө өөрчилж болохгүй ээ л гэж хэлээд байгаа юм. Нэг үгээр хэлбэл, Х.Баттулга гэдэг хүн дээр би энэ л зарчим дээрээ байсан. Одоо У.Хүрэлсүх гэдэг хүн дээр ч гэсэн жишээлбэл, би Х.Баттулга гэдэг хүнийг нэр дэвших эрхгүй гэж тухайн үед бөөн асуудал болгож хаачхаад одоо манай намын хүн байнгуут нь, нэр дэвших эрхтэй гээд явахлаар энэ чинь нөгөө нэг зарчим маань хоёр үзүүртэй зүү болчих гээд байгаа юм. Тэгэхлээр миний дотнын ах байна уу,МАН-ын хүн байна уу, АН-ын хүн байна уу, яг ийм зарчим дээр бол хүн хатуу зогсохоос өөр аргагүй. Баялгийн сантай холбоотой асуудал дээр хэдийгээр философийн зөрүү байдаг ч гэсэн байгалийн баялаг илүү ард түмэндээ хүртээмжтэй байх ёстой гэдэг дээр би мань хүний үзэл санааг дэмждэг. Дээрээс нь яахав,Х.Баттулгатай холбоотой хэд хэдэн хардах сэдвүүд гарсан. Би тэрийг ярьчих нь зүйтэй гэж бодож байна. Нэгдүгээрт, Гашуунсухайттай холбоотой нэвтрүүлэгт яагаад Х.Баттулгыг оруулсан юм бэ гэдэг. Яагаад гэвэл гацаачихсан.

-Үзэгчид, тэр нэвтрүүлгийг үзсэн хүмүүс нэвтрүүлгийн агуулгыг бодоорой. Яг энэ ярианы хувьд?

-Тийм тийм, гацаачихсан хүн нь мөн.Гацсан нь зөв байсан уу буруу байсан уу. Түүх шүүх л асуудал. Жишээ нь, би Л.Эрдэнэчимэг тэргүүтэй УИХ-ын гишүүд, З.Энхболд дарга алх цохиод нэг зогсоосон, хэрвээ тэрийг зогсоогоогүй бол өнөөдөр Тавантолгой яг Оюу толгой болчихсон байгаа. Гэхдээ Оюу толгойг буруутгаагүй. Тэр нь юу вэ гэхлээр Оюу толгой том орд, тэгсэн мөртөө Эрдэнэтээс дөрөв дахин бага өгөөжийг Монгол Улсад өгч байгаа юм. Яагаад гэхлээр АМНАТ нь бага, ямар гүйлгээ явж байгааг бид нар мэдэхгүй, туслан гүйцэтгэгч дээр нь ямар компаниуд ороод байгаа талаар бид нар мэдээлэл авах боломжгүй. Төр чинь бас ч гэж хяналттай байдаг. Намууд хоорондоо үзнэ. Сонгууль болно. Тэнд чинь юу ч болохгүй. Тэнд огт авлигалгүй байгаад байгаа юу гэвэл үгүй. Асуудлууд байдаг. Тэгэхээр Тавантолгой яг ийм л болчих байсан. Би бол одоо З.Энхболд дарга, тухайн үеийн Л.Эрдэнэчимэг гишүүнтэй нэг уулзвал баярлалаа гэж хэлэх нь зүйтэй л гэж боддог юм. Тэгэхээр энэ бол философийн л юуны асуудал юм даа.

-Зарчим, санал нийлж байгаа зүйлүүд дээр нийлж байгаа бусдаар бол холбоогүй.Гэхдээ нэг ийм зүйл байна. Нэгдүгээрт, таны хамаарал бүхий хамгийн хамаарал бүхий хүн тэр хүнтэй хамгийн ойрхон байдаг. Хоёрдугаарт, танай баг бас л хамааралтай байдаг. Тэр хүний үзэл санаа ард түмэндээ юм тараана, баялгийн тэгш байдал гэдэг бас л таны үнэт зүйлтэй холбоотой байсан. Сая тэр хил холболттой холбоотой зүйлийг АН-ын бүлэг дээр танилцуулахад яагаад тэгснийг мэдэхгүй, хаалттай байгаа хуралдааныг таслаад АН-ын бүлэг явуулчихсан.Хандлагыг харахад та хоёр яг нэг тал юм шиг л харагдаж байсан. Дараа нь нэвтрүүлэг тэр хүнийг зөвтгөж байгаа юм шиг л харагдсан. Энд танай намынхан дургүйцсэн?

-Үнэн үнэн, тэр нэвтрүүлэг бол ялгаатай байх одоо ёстой. Би ингээд тайлбарлачих л ёстой шүү дээ.

-Тэгэлгүй яах вэ?

-За, Б.Баатар гэдэг бол тусдаа л бие даасан ертөнц. Ер нь авьяаслаг уран бүтээлч. Яг одоо бидний дунд байдаг ойрын хүмүүс, манай багийнхан ч юм уу,Б.Баатар бид хоёрын дунд яг ямар яриа болдог вэ гэвэл би Б.Баатарыг дандаа л улс төрөөс хол байхыг дүүгийн хувьд хүсдэг гэх юм уу, урамшуулдаг гэх юм уу, “Монгол хаан” жүжгийг бол би үнэхээр мундаг уран бүтээл болсон гэж боддог. Түүнээс зүгээр нэг уран бүтээлч очоод л Англи хүлээн зөвшөөрөхгүй. Харамсалтай нь Б.Баатар олон жилийн туршид өөрөө энэ улс төрийн пи-ар гэдэг зүйлд автсан. Тэр нь намайг улс төрд орохоос өмнө. “Херо энтертайнмент” бол алдартай студи. Намайг оюутан байхад “Херо” байсан. Холбогдсон хүмүүсийнх нь нэг бол Х.Баттулга гэдэг хүн. Би тэр хоёр хүний хоорондын орон зайг яг үнэндээ мэдэхгүй. Гэхдээ үүнээс болж ийм асуудлууд үүсээд байна гэдгийг бол би Б.Баатарт хэлдэг байсан. Ер нь бол наадах чинь буруу ойлгогдоод байна, ийм асуудлууд болоод байна гээд. Яг үнэндээ би“Херо”-г нэг их ашиглаад байдаггүй. Тийм хардлага л байгаад байсан. Түүнээс би жишээлбэл адаглаад нэг хөрөг нэвтрүүлэг хийж чадсан уу, сонгуулиар.

-Өнгөрсөн 2024 оны сонгуулийн одоо бүх нэвтрүүлэг тэр студиэс л гарсан шүү дээ?

-Үгүй шүү.

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гэдгийг тэр студи хийгээгүй юу?

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гэдгийг хийсэн. Гэхдээ бүх нэвтрүүлэг гэвэл бас худлаа шүү.

-Бүх нэвтрүүлэг авч байгаа биш, мэдээж Х.Баттулга гэдэг хүн дээр явж байгаа шүү дээ?

-Тийм, гэхдээ холбоотой учраас яриад байна л даа. Яах вэ, хүлээн зөвшөөрөх зүйлүүд бас байна. Би буугаад есөн сар болж байна. Есөн сар өнгөрөнгүүт яг ийм нийгэмд ингэж буруу ойлгогдсон, хэвлэл мэдээллийнх нь дунд жишээлбэл надтай харилцаа гайгүй ойлголцдог мөртлөө Б.Баатарт дургүй ч юм уу, тийм зүйл хүн хооронд байна.Пи-арын үндсэн багаараа хоорондоо өрсөлддөг ч юм уу, бас тийм асуудлууд их байдаг юм байна. Ингээд зөрчил юм шиг ингээд харагдуулаад, эсвэл нэг юм шиг харагдуулаад байдаг. Жишээлбэл “Улаанбаатараас ярьж байна” нэвтрүүлэг гэхэд би өөрийгөө зөвтгөх гээд байгаа юм биш шүү.

-Та энэ дээр тайлбар өгөх ёстой байх?

-“Улаанбаатараас ярьж байна” гээд тэр нэвтрүүлэг яг болсон процесс нь Б.Ганчимэг эгч бид хоёр ярилцлага хийсэн. Их урт ярьсан юм. Б.Ганчимэг эгч сонины ярилцлага хийгээд. Тэгээд яах вэ, мэдээж “Херо”-гийнхон зөвшөөрөл аваад тэд нар хамт биччихээд, дараа нь хэрэг болж ч магадгүй, нэгэнтээ урт ярьж байгаа юм чинь гээд бичээд авчихгүй юу. Тэгээд Б.Ганчимэг эгч сониныхоо ярилцлагыг ерөнхийдөө хийгээд, “Херо”-гийнхон бас тэрийг монтажлаад бэлдэж байсан юм байна.

-Та мэдээгүй юм уу?

-Сонины ярилцлага нь эхэлж гэж надад ойлгуулсан. Тэгээд асуудлууд болоод эхэлсэн. Тэр үед нэг улс төрийн юу ч хурцаддаг билээ дээ. Ингээд тэр нэвтрүүлэг цацагдчихсан. За тэгээд Б.Ганчимэг эгч энэ дээр уурлаад бөөн юм болсон. Одоо яах вэ, хөгжилдөөд ярьж байна шүү дээ. Студийн өөрийнх нь нэг тийм амбиц байна шүү дээ. Жишээлбэл “Херо” чинь Х.Баттулгатай ажиллаж байгаад хил холболт энэ тэр чинь муу гэж байгаад элс цоолсон нэвтрүүлэг хийчихсэн. Одоо ингээд холбогдох болоод ирэнгүүт нөгөөдөхдөө зөвтгөл хийх ёстой болж байна аа даа. Тэр нэвтрүүлэгт би ороогүй. Надад бол хил холболт явж байгаад Хятадтай холбогдлоо гээд янз бүрийн юм байхгүй холбогдчих нь чухал. Дээрээс нь хил холболт гэхлээр энэ чинь цаанаа Оросын компани, Австралийн компани, Энэтхэгийн компани энэ тэр чинь дургүй байхгүй юу.

-Нүүрсээ өгөх гэж байгаа газрууд дургүйцнэ шүү дээ?

-Тийм, яагаад гэхлээр яваандаа төмөр зам чинь өртөг нь хямдарчихлаар манай өрсөлдөх чадвар өндөр болчхож байгаа юм.Канадаас, Австралиас нүүрс авах Монголоос нүүрс авах нь тэнгэр газар шиг зөрүүтэй. Дээрээс нь энүүхэндээ л гэж л хэлэхэд манай зарим аж ахуйн нэгжүүд энэ дээр дургүй байх юм байна. Тэр чинь өрсөлдөөн л байхгүй юу. Хятадынхан дургүй байх юм байна, Баяннуурынхан. Яагаад гэхлээр их овроор зөөгөөд эхлэхлээр “Чайна Энержи” чинь дангаараа монопол тогтоох боломжтой болоод ирэнгүүт үнийн хувьд Баяннуур дээр байдаг нөхдүүд өрсөлдөх чадваргүй болно. За тэгээд Баяннуурынхан хүрч ирээд лобби хийгээд байдаг байсныг цэгцлэх гэж тэр Биржийн хууль гарсан. Түүнээс биш урт хугацаагаар явдаг гэрээ цаашдаа ч байна шүү, энэ дээр. Одоо бас хэдүүлээ ингээд ойлголтоо цэгцэлчихсэн нь зүйтэй.

-Оффтейк гэрээг хэлээд байна шүү дээ?

-Биш ээ, оффтейк гэрээ биш шүү.Одоо нүүрс хоёр янзаар борлуулагдаж байгаа. Ер нь манайх нэг нь ингээд урт хугацаа 10-аас дээш, 15-аас дээш жил, энэ бол ингээд дандаа нөгөө томууд нь байгаа. Төрийн өмчийн “Чайна”-гаар эхэлсэн томууд.Энэ чинь гангийн үйлдвэрүүд учраас их овроор, урт хугацаанд авч байж төлөвлөлтөө хийдэг. Тэрнээс биш тэд нар нэг сараар ч юм уу хоёр сараар ч юм уу, байнга ийм савлагаатай үнээр авдаггүй. Богино хугацаагаар авдаг хэсгүүд байна. Жишээлбэл, нөгөө нэг хэл аманд өртдөг Баяннуурынхан. Баяннуурын нөхдүүд орж ирээд ингээд байна тэгээд байна гээд нэг юм яригдаад байдаг шүү дээ. Тэд нар богино хугацаагаар авбал ав л гэж байгаа юм. Ингэж л Биржийн хууль анх нүүрсний хулгайн дараа гарсан түүхтэй. Үүнийг хэдүүлээ ялгаж салгахгүй бол болохгүй. Цаашдаа ч хоёр янзаар зарна. Урт хугацааны гэрээ байна, энэ урт хугацаагаар. Дунд хугацааны гэрээ байна, энэ биржээр. Дээрээс нь пи-арын А.Амундра байна. А.Амундрагийн хувьд бид нар танил. Бас ухаалаг. Ер нь бол пи-арын хувьд гаргалгаатай шүү дээ. Яг сонгууль дээр үнэхээр сайн менежер. Мундаг ажилладаг. Гэхдээ хүмүүсийн боддог шиг би Ерөнхий сайдаар ажиллахад А.Амундратай байнга холбогдоод л байсан зүйл яг бодит байдал дээр ерөөсөө байхгүй. Ерөнхий сайдбайхад мессэж ч нэг их тийм олон бичиж байгаагүй юм байна лээ. Ингэхлээр хүн худлаа гэнэ. Яг бодитой байдал бол Ерөнхий сайд чинь ер нь ингээд хэвлэлийн юу руу байнга ороод л байх цаг ер нь их л хэцүү байдаг юм даа. Ялангуяа төсөл рүү орчихсон тохиолдолд.Хоббирууд орчихдог. Хүмүүс ор орж ирнэ. За нийгэм ямар байна вэ гэж асууна. Фэйсбүүк энэ тэрийг байнга хараад байж чадахгүй шүү дээ. Ер нь Ерөнхий сайд тэгээд байвал ажлаа хийж чадахгүй.Тэгэхээряах вэ гэхлээр орхиод л үр дүн чухал гээд л дайрдаг. За тэгээд л УИХ-аар гаргана гэдэг чинь гишүүн бүхэнд л ойлгуулах гэж хичээнэ. Зөндөө олон юмнууд болно. Ингээд ажил руугаа хэт орчихлоор нийгэм, сошиал медиа энэ тэрийг орхичихдог. Одоо бол би сүүлийн үед фэйсбүүк рүү өөрөө ороод, бас твиттер хаяг руугаа ороод нийгмийн асуудлуудыг нэлээн харж байна л даа. Яг юу болов, яав ийв гээд. Надад ч гэсэн би өөртөө дүгнэлт хийж байгаа зүйлүүд зөндөө байна. Би өөр дээрээ илүү их дүгнэлт хийх нь зүйтэй гэж үзэж байгаа.

-Бид хоёр Х.Баттулга гэдэг хүний тухай ярьж байсан. Яриаг чинь ойлгож байна. Гэхдээ таныг ярингуут би хэлмээр санагдчихлаа, сэтгүүлчийн хувьд. Ерөнхий сайдад асар их ажил байдаг. Энэ хүмүүсийг манайхан ч хадаг яндар бариад ордог гэж та хэлсэн шиг вакумжуулдаг л даа.

-Тийм тийм, үнэн үнэн.

-Та бол ер нь вакумжчихсан байсан гэдгээ ойлгочихсон байгаа юм байна гэж би таны ярианаас дүгнэлээ. Зөв үү?

-Тийм ээ, тийм. Үнэн.

-Та Х.Баттулга гэдэг хүнийг зөвлөхөөрөө авсан уу?

-Х.Баттулга Ерөнхийлөгч буугаад, тэгээд У.Хүрэлсүх дарга, Г.Занданшатар дарга бид гурав ордны доод талын хоолны газарт урьж, Х.Баттулга Ерөнхийлөгчид У.Хүрэлсүх дарга хүндэтгэл үзүүлнэ гээд. Ийм хоол бол зохион байгуулав аа. За ингээд тэнд нөгөө төмөр зам болон бусад төслүүд, ийм ийм асуудлууд дээр урьдын адил бид хүндэтгэлтэй хандана гээд. Хамтарч ажиллаж байсан юм чинь одоо тэр бол хүн ёсны л тийм уулзалт байхгүй юу. За тэгээд Засгийн газар дээр нөгөө төмөр зам холбоотой асуудлуудаа зөвлөөд яваарай. Төрийн тусгай эд нартай холбоотой асуудлууд дээр өөрийнхөө хугацаагаар бас сунаад явж болно шүү энэ тэр гээд. Нэг тиймэрхүү асуудлууд ярьж байсан юм. За тэгээд мань хүнийг дэд бүтцийн асуудлуудыг нь залуу гишүүдтэй уулзуулаад ингэх нь зүйтэй гэдэг тийм зүйл тухайн үед яригдаж байсан. Тэр нь хоёр коридортой холбоотой. Бичигт болон нөгөө хоёр тэнхлэг. Гашуунсухайтын нөгөө төмөр замаа хооронд нь хойшоо гарах гээд байгаа.Тийм нэг пресентац энэ тэр нэг удаа сонсож байсан зүйл бий. Тэр нь бол хамтын шийдвэрлэл болсон байдаг юм. Тэгэнгүүт тэрийг одоо нэг зөвлөх болоод л, бараг хамтраад... Ер нь Х.Баттулга Ерөнхийлөгчтэй би Хэрэг эрхлэхийн сайд байх үедээ албан шугамаар 3-4 удаа уулзаж байсан. Өмнө нь би ер нь уулзаж байгаагүй. Насны хувьд ч тэр, үзэл санааны хувьд ч тэр, байнга уулзаад байх энерги өмнө нь надад ерөөсөө бүрдэж байгаагүй. Хамтарч ажиллаад явж байсан зүйлүүд бий. Тухайн үед чинь Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч байсан. Би гадаадад байж байгаад хүрээд ирчихсэн чинь манай Залуучуудын холбоог надаас буулгаад авчихдаг юм. За ингээд М.Энхболд дарга бид хоёр, бид нар бас асуудлууд болж байсан. Энэ цаагуураа юу вэ гэхлээр М.Энхболд дарга У.Хүрэлсүх дарга хоёрын л нам доторх л эрх мэдлийн зөрчлийн үе байхгүй юу. Ер нь бол нэг үеийн хоёр нөхөр. За тэгээд парламентын сонгуулийн ард М.Энхболд даргыг би Ерөнхий сайд болох нь зүйтэй, яагаад гэвэл ялсан намын дарга гээд эсрэг кноп дараад, сонгуулийн дараах өдөр шүү дээ. За тэгээд тэр чинь вакумын бас л оргил үе байхгүй юу. Ялалтын маргааш нэг хүн эсрэг кноптсон байдаг. НАМЗХ-оос болоод ингээд байна гэдэг юм руу ороод бүр хурцадсан. Энэ муу ер нь... гээд л одоо над руу чинь гишүүд тухайн үед, одоо нэрийг нь хэлээд яах вэ, архи хүртэл цацаж байсан хүн байгаа. Чи ялсан намын даргаа яаж байгаа юм бэ гээд л. Ялалтын хүлээн авалт ингээд асуудлууд болж байгаа юм. Сүүл рүүгээ Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дэвших үгүй, ялах ялагдах юм болоод. Тэгээд нөгөө 60 тэрбум энэ тэр гээд. Ингээд 33 парламентын гишүүн нэгдлээ. Бид нар У.Хүрэлсүх даргыг жанжнаараа сонголоо. Бүгдээрээ, одоо У.Хүрэлсүх даргыг дараагийн Ерөнхий сайд болгоно оо гээд. Мань хүн УИХ-ын гишүүн биш. За тэгээд нөгөө тагнуул нь бас ялгаа байхгүй ээ, хэрэг үүсгэчихсэн.Өөрөө өөрийгөө тагнасан ч бил үү яадаг ч билээ. Тухайн үед чинь нөгөө нэг,монгол морь дээр гэдэг бичлэг гараад л, Б.Баатар энэ тэр чинь хоорондоо ярьсан болоод. Ингээд явж байгаад Х.Баттулга М.Энхболд даргыг ялаад Ерөнхийлөгч болсон.Ер нь бол У.Хүрэлсүх даргыг тухайн үед ингээд дэвшүүлсэн этологи.Одоо 60 тэрбумтай тэмцье ээ, тийм ээ. Байгалийн баялгаа эзэн болъё, оо за. Ер нь одоо энэ ордон тойрсон компаниудын оффис бас асуудлуудыг удирдаад байна аа, за. Т.Бадамжунай томилгоо хийгээд байна аа гээд л. Тухайн үеийн асуудлууд дээр шинэ гишүүд бүгдээрээ нэгдээд л.Хоорондоо уулзаж ярьж байгаад л тэр чинь болно шүү дээ. Асуудлуудаа ярина, зөрчил хурцадна. НАМЗХ дээр байсан суурь нөлөөлсөн үү, галыг би атгах хэрэгтэй болж таарсан. Бид хоёр ингэж явж байгаад сүүл рүүгээ нэлээн дүрэлзээд ийм асуудлууд болоод. У.Хүрэлсүх дарга Ерөнхий сайд болоод, би эхлээд Хэрэг эрхлэх газрын дарга болоогүй шүү дээ.Би нэг сонгогдсон юм чинь яршиг яршиг гээд. Ийм асуудлууд болоод. Ингээд 33 нөхдүүд нэгдэж үзэл санааны бараг тунхаг шахуу юман дээр бараг гарын үсэг зурсан. Тухайн үед нэг моод дэлгэрчихсэн, тэр нь болохлоор цустай улсууд юуг самраад байна энэ тэр гээд.Тийм үзэл санаа тухайн үед гаарчихсан. Ордноор дүүрэн л дохиотой. Тийм зүйл болж байсан юм. Тэгээд бодсон, би яах вэ.Намын баярыг яах вэ. Ажиглаж л байлаа би. Ямар нэгэн байдлаар эв нэгдэл алдуулах гэж ч юм уу үүнийг ярьж байгаа зүйл биш шүү.Надад төрсөн бодол л тэр. Яг тэр шүүмжилж байсан хүмүүстэйгээ, тухайн үед чинь Ц.Элбэгдорж дарга, М.Энхболд дарга хоёр нийлж хонгил угсарчихлаа, энэ нь МАНАН болоод байна, Эрдэнэтийн 49-өөс авахуулаад асуудлууд байна гэдэг лимитеологи дээр бид нар нэгдсэн шүү дээ. Мань хүн туг байсан.Би ч чадлаараа, ер нь хичээнгүйлэн зүтгэсэн. Ер нь бол эрсдэлтэй галтай юмнуудыг би угаасаа нэг их тоодоггүйг мань хүн мэднэ. Тэгээд л сайхан үзэцгээлээ. Талбайн ч жагсаал боллоо. Сая харангуут нэг ширээн дээр суучихлаа шүү дээ. Яг нөгөө тэмцэж байсан хүмүүстэйгээ нэгдээд, одоо бол буруутан нь бол Женко, Л.Оюун-Эрдэнэ гээд. Мэдээж улс төрийн хувьд ийм маневрууд мундаг байж болно. Гэхдээ надад үзэл санаа гэж нэг юм байна. Би хэлж байсан үгнээсээ ч юм уу, эсвэл баримталж байсан зарчмаасаа хэзээ ч ухарч байгаагүй. Яах вэ, улс төрийн стацууд зөндөө л өөрчлөгдөх зүйл байна. Би хоцрогдоод үлдчихсэн байж магадгүй. Дэлхийн чиг хандлага, дэг журам, эд нар нь өөрчлөгдөөд байж магадгүй. Гэхдээ би тухайн үед ярьж байсан үзэл санаан дээрээ, тухайн үед 33-уулаа ярьж байсан тэр итгэл үнэмшил дээрээ одоо хүртэл байгаа. Би Эрдэнэтийн 49-ийг Монголд авчирсан нь буруу гэж боддоггүй. Гэхдээ энэ төрд байх ёстой гэдэг дээр би цаашид ч хатуу байр суурьтай байх болно. Миний байр суурь өөрчлөгдөхгүй. Дубайн гэрээг парламентаар батлаагүйгээр ийм их хэмжээний хэлцлийг хийгээд, тэгээд татвар дээр ийм ашиггүй байдалд оруулчихсан хүнийг би зөв гэж бодохгүй. Хувь хүнийхээ хувьд би Ч.Сайханбилэг гэдэг хүнийг шүүмжилж байгаагүй. Яагаад гэвэл хийх гэж зүтгээд тухайн үед төлбөрийн тэнцэл хүнд байсныг нь би ойлгож байгаа юм.Гэхдээ Ерөнхий сайдын хувьд Дубайн гэрээ зөв байсан гэвэл энэ утгагүй болчихно. Далд уурхай хийхийн төлөөх хүсэл эрмэлзэл нь бол зөв байсан. Түүнээс биш парламентаар батлахгүйгээр ингээд дур дураараа яваад байж бол болохгүй. Наадах чинь маш аюултай асуудал болно. Хөтөл, Дарханы төмөрлөг, концесс хууль бус байсан гэдэгт би одоо хүртэл итгэдэг. Би эрчим хүч болон МИАТ-ийг хувьчилж болохгүй гэдэг дээр хатуу байдаг, одоо ч хэвээрээ. Тэгэхээр би үзэл санаан дээрээ л үлдсэн шүү.

-За ойлгосон. Яг үүнтэй холбоотой би нэг юм асууя. Таны ярианаас би сая Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн тухайн үед М.Энхболд гэдэг хүнийг унагаагаад, энэ процессыг оройлон удирдаж явсан шүү дээ, ил гарч явсан. Гэхдээ цаад талын хүсэл сонирхол нь бол Ерөнхий сайд болохоор ажиллаж байсан У.Хүрэлсүх гэдэг хүн байсан юм байна. Зөв үү?

-Яах вэ, гол нь хэн ямар албан тушаалд очих гэж байсан бэ гэдэг бол ойлгомжтой шүү дээ. Гэхдээ М.Энхболд дарга бид хоёрын дунд нөгөө нэг Залуучуудын холбооноос үүдэлтэй намын дотоод асуудал дээр мань хүн шугам давж алхсан гэж үзсэн миний итгэл үнэмшил байсан. Энэ дээрээ би одоо ч хатуу байдаг.

-Дээрээс нь тэр намтай холбоотой тухайн үеийн хувьчлалтай холбоотой зүйлүүд дээр орж ирсэн байна. Дахиад буцаж асуухгүй болхоёулаа өөр тийшээ яваад байна. МАН-ын дарга буюу Ерөнхий сайдад АН-ын хүн, Ерөнхийлөгч байсан хүн,МАН-ыг тараана гэж байсан хүн, МАН-ыг тараах зарлиг нь одоо ч байгаа шүү дээ. Тэр хүнээр зөвлүүлнэ гэдгийг та өөрөө хийгээгүй юм байна гэж та хэлээд байна уу. Зөв үү, эсвэл та өөрөө зөвлүүлчихье гээд спортын хувьд энэ хүний тархи толгойг ашиглая гэж бодсон юм уу?

-Үгүй ээ, хэлээд байна шүү дээ. Бид гурав гурвуулаа уулзсан.

-Хэн нь тэр хүсэлтийг тавьсан юм бэ. Өөрөө гуйсан юм уу?

-Ерөнхийлөгч тавьсан.

-За би үүнийг л сонсох гэсэн юм.

-Би харин хэлээд байна шүү дээ. Ерөнхийлөгч тавьсан. Би бас энэ дээр товчхон юм хэлчихье. Д.Амарбаясгалангүй Л.Оюун-Эрдэнэ, Л.Оюун-Эрдэнэгүй Д.Амарбаясгалан гэж байхгүй ээ гэж би хэлээд, одоо тэр үгийг янз бүрийн л байдлаар ашиглаж байх шиг байна. Тэгэхээр би Ч.Сайханбилэгийн ярианаас нэг зүйлийг ойлгосон. У.Хүрэлсүх даргын Засгийн газрыг хасаж ярих гээд түүртээд байсан. Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх гэдэг хоёр хүний хамт ажиллаж байсан хэсгийг нь хасаад. Энэ бол ингээд зөвхөн л Х.Баттулгын юу байжээ, тэгээд алгасаад Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн гэж ярих гээд.Улс төрийн нөхцөлийг нь ойлгож байна. Гэхдээ ярьсан бол бүгдийг нь л ярьчихвал уул нь өөрт нь амар байсан юм. Ер нь бол Х.Баттулгагүй У.Хүрэлсүх, У.Хүрэлсүхгүй Х.Баттулга гэж бас байгаагүй ээ. Тэр ч бүү хэл МАН-аас хамтарч нэр дэвшүүлээд, энэ төслүүдээ явуулъя гэдэг зүйлийг хүртэл ярьж байсан.

-Юунд?

-Ерөнхийлөгчийн дараагийн сонгуульд Х.Баттулга гэдэг хүнийг 2021 онд МАН-аас МАН, АН хоёр хамтраад нэр дэвшүүлье гэдэг санал хүртэл яригдаж байсан.

-Тэр саналыг хэн гаргаж байгаа юм бэ?

-Ойлгомжтой шүү дээ. У.Хүрэлсүх дарга л тийм санал гаргана шүү дээ. Тэгэхээр яах вэ, энэ хоёр хүн нэг их муудаад байгаа гэдэгт би ерөөсөө итгэдэггүй. Би энэ дээр нэг сонин юм ярья. Х.Нямбаатараас бас асууж болно. Арванхоёрдугаар сарын нүүрсний жагсаал. За дахиад л нөгөө нэг “Бодь”-ийн асуудал гарч ирсэн. Нөгөө нэг Х.Баттулга гэдэг хүн рүү бас орно шүү дээ.Засгийн газрын хуралдаан дээр жагсаалаас болоод нэлээн тийм асуудал болчихсон. Би, яагаад Х.Баттулга гэдэг хүнээ шалгахгүй байгаа юм бэ гээд Засгийн газрын кабинетын нийт гишүүдийн өмнө байр сууриа илэрхийлж байсан. Тэрэн дээр хууль хяналтын байгууллагын хүмүүс ч тэр, манай Х.Нямбаатар ч, тухайн үеийн бүх хүмүүс л байсан. Ингээд асуудал болоод, өглөө нь Х.Баттулга гэдэг хүн гадагшаа явчхав аа. Уул нь АТГ орой нь саатуулах байсан юм. Ер нь бол тэр чинь нэг тиймэрхүү л байдалтай мэдүүлэг өгчхөөд яваад байсан. Мэдүүлэг өгөөд шууд Я.Содбаатар даргын өрөө рүү орчихдог юм, ордонд ирээд. Тэгээд орой нь нисчихсэн. Би бодитой л зүйл ярьж байна шүү. Тийм байж өнөөдөр хэвлэл дээр жүжиг тоглоод хэрэггүй.

Одоо Х.Баттулга гэж л надад нэг хүн байгаад байна, өө нөгөөдүүл маань бүр Х.Баттулгатайгаа хэзээ ч уулзаж байгаагүй юм шиг дүрд тоглох гээд л. Тэр ч бүү хэл манай Х.Баттулга ч ёстой нээрээ хийморьлог залуу юм аа, одоо ингээд түймэр асаад байж байсан чинь уулзсан чинь бараг бороо ороод унтарчхаад л гэх ухааны л юм яригддаг байсан шүү дээ. Анх Х.Баттулга Ерөнхийлөгч болоход л одоо Х.Баттулгыг муулах гээд л байгаа нөхдүүд чинь урт урт хадаг барьчихсан, тийм л нөхдүүд шүү дээ. Би зүгээр инээдэмтэй юм ярья. Ер нь хөл тэвэрч аваад л, Ерөнхийлөгч нарын хөлийг үнсэх бол юу ч биш шүү дээ. Та нар үүнийг ерөөсөө ойлгохгүй байгаа. Бүр таллаж хэвтэж л орж ирнэ шүү дээ, ер нь. Тэнд станы улсад мөлхөж орж ирдэг гээд л. Тэгээд л мөлхөж л орж ирнэ.

-Таныг худлаа ярихааргүй хүн гэж бодож байгаа шүү дээ. Орчин үеийн, шинэ үеийн залуучууд бидний хувьд ийм зүйл аймшигтай сонсогдож байна?

-Өөрийг чинь магадгүй нэг өдөр улс төрд ороод парламентын гишүүн болоод ямаршуу асуудал дээр зарчмын байр суурьтай байхыг чинь сүүлд л харъя. Цаг хугацаа харуулдаг байх.

-Яагаад?

-Яагаад гэхлээр би ч гэсэн ингэж бодож байсан юм. Яах вэ, бас хоёр талтай л юм байна лээ.Энэ тогтолцоог, энэ соёлыг ингээд буулгаж шинэ 30 жилийг эхлүүлэхийн тулд шинэ хүмүүс эхлүүлнэ ээ гэдэгт би үнэхээр итгэж үнэмшсэн. Ингээд л нэр дэвшилтээс авахуулаад заамдалцахтай нь заамдалцаж, гомдоохыг нь гомдоож, агсам тавиулахтай нь агсам тавиулж, барьцалдаж авахтай нь барьцалдаж авч байгаад л нүдээ аниад л 80 хувийг нь шинэчилсэн. Миний хүлээлт бол маш өөр байсан. Яах вэ, одоо ч тэр хүлээлт хэвээрээ байна л даа. Яагаад гэхлээр парламентын гишүүд маань ингэсээр байтал бүрэн эрх нь яваад байдаг. Би бол маш их тод дуу хоолойтой, маш их цоглог, маш их цэвэр, ийм ардчилсан соёл руу энэ 126-тай парламент, энэ олон залуучууд хөтлөөд л, энэ том манлайллын хөлд чирэгдэх байх гэж итгэж байсан. Гэтэл маш их амиа хичээсэн, маш их аймхай, асуудлыг маневрлах маягийн ийм тоглолт руу манай залуу үе ч гэсэн орж. Ялгаа байхгүй л шагналд дуртай болчихсон ч явж байх шиг. Ялгаа байхгүй л төрийн ёслолын протоколд баригдаад л, тэр нь нэг их гоё санагдаад л, тэгээд л тэр. Харж байгаа харц, ер нь л хөмсөг зангидаастай. Тэр постлогдож байгаа мэндчилгээний зурагнууд нь ялгаа байхгүй нөгөө нэг хуучин ах нараасаа илүү ямбанд дуртай болоод эхэлж байгааг хараад, за тэгээд ийм эрх ашгийн дунд очиж кнопоо наймаалцаж их хурдан сурч байгаа гэж. Ингээд ирэхлээр аягүй уйтгартай. Би үүнийг хэлэх үүрэгтэй. Яагаад гэвэл парламент дээр би байнга нэг зүйлийг хэлдэг байсан. Цагийн зүү ухарч болохгүй гэж. Тэр нь юу вэ гэхлээр, би муу хүн байж болно, гэхдээ юутай ч ингээд яваад ирсэн зарим нэг сайн зүйлүүд нь хадгалагдаад, зарим нэг явчихсан хүмүүс нь яваасай л гэж би бодсон. Ер нь одоо энэ янзаараа бол 2028 оны парламент одоо байгаагаасаа хэд дахин дордох нь ээ, яг энэ трендээрээ. Тэгэхээр одоо энэ манлайллыг залуучуудад маань зоригтой үзүүлээсэй л гэж. Би бас чамайг хүндэлж байгаа зүйл нь хөдөлмөр гаргаад байгааг чинь ажиглаад л өнөөдөр ингээд чамтай цаг гаргаад, чиний ярилцлага дээр ингээд сайн муу хэлэгдэх нь хамаагүй сууж байна. Өөр бас нэг зүйл залуучууддаа хандаж, хэвлэлийнхэндээ ч гэсэн, чамд ч гэсэн хэлэхэд, үнэн гэж бодсон үзэл санааныхаа төлөө ад үзэгдэх эр зоригтой байцгаагаарай, залуучууд аа. Түүнээс биш цагийн аясыг дагаж намирсан богинохон хугацаанд урагдах дарцгууд битгий байцгаагаарай. Энэ их чухал зүйл. Үнэн гэж бодсон бол хамгийн дотны хүн чинь ч гэсэн хил хязгаарыг давбал үгүй гэж хэл. Үнэн гэж бодсон зүйлтэй чинь дайсан чинь ч гэсэн нэгдвэл түүнийг дэмжиж сур. Энэ бол зарчим. Сайн улстөрч байх, сайн төрийн зүтгэлтэн байх хоёр их ялгаатай зүйл гэж би хувьдаа боддог. Төрийн зүтгэлтний одоо байгаа цаг хугацааг үнэлэх их хэцүү. Бүр сүүлд үнэлэгддэг. Улс төр яах вэ, өрнөл дагаад явдаг. Тийм учраас цаг хугацаандаа эзэн байцгаа, залуучууд аа, улс төрийн намын лидерүүд ээ. Тийм ээ, дөнгөж сая бид нар шинэ 30 жилийг одоо эхлүүллээ гэж, шинэ парламентыг гаргачхаад эхний нэг, хоёрхон сорилт дээр парламентын засаглалыг хамтдаа харсаар байгаад авслуулж болохгүй шүү. Ийм зүйл болбол талбай дээр гараад тэмцэх эр зоригтой бай. Би өнөөдөр энэ нэвтрүүлэгт орж байгаа нь парламентын засаглал руу цаашид ингэж халдаад, хэрвээ парламентын засаглалыг тараах хэмжээний ийм улс төр явбал би Төв талбай дээр иргэдтэйгээ уулзана гэж бодож байгаа. Өөрийг нь огцруулна гээд ордон эзэлж байсан жагсагчидтай уулзах, тэр нүргэлсэн жагсаалын өөдөөс гарах тийм хялбар биш. Тийм ч учраас би тэр талбай дээр гарсан залуучуудыг гэж яриад байгаа нь, намайг огцруулсан нь бол хамаагүй, би эр зоригийг нь үнэлсэн. Тийм учраас би тэдэнд, ингээд цаг хугацаа магадгүй хоёр жилийн дараа, гурван жилийн дараа юмнууд буудаг. Тэр үед уулзаад сайхан ярилцаад, тэгээд юу болсон, ингэсэн тэгсэн гээд бас нэг ярина гэж бодож байгаа юм.

-Дүгнэлтүүд яригдах байх?

-Тийм тийм дүгнэлтүүд, ер нь цаг хугацаа гэдэг чинь өөрөө сайхан зүйл. Би яг үнэнийг хэлэхэд нэг жил, за хоёр жил дуугарахгүй ажигласан бол илүү л чухал байсан. Гэхдээ дуугарахаас өөр аргагүй болсон. Гэхдээ яг энэ халуун дээрээ бид нар ярихгүй бол шал өөр байдал руу орчихдог. Цаг үе өөрчлөгдчихдөг. Улс төрийн нөхцөл байдал нь өөрчлөгдчихдөг. Тийм учраас халуун дээрээ би ярьж байна. Дахиад нэг ганцхан юм, улс төрийн лидерүүддээ хэлэхэд, зориг байвал байхад нь үз ээ. Би У.Хүрэлсүх дарга буугаад, У.Хүрэлсүх дарга руу дайрвал хамгаална. Байгаа учраас, өнөөдөр надаас өөр хүн энэ үгийг хэлэхгүй байгаа учраас, ах минь та вакумжиж байна аа, наад хажууд байгаа хүмүүс чинь таныг алж дуусах нь ээ, манай У.Хүрэлсүх дарга чинь залуучуудыг дэмждэг гэдэг юмыг чинь одоо одоо залуучууддаа дайн зарлаж байгаа байдалтай таны түүх ч үлдэх гээд байна аа, хэн ч ялдаг бай, бид нарыг бүгдийг нь аваачаад шоронд хийлээ, тэгээд яах юм бэ. Тэгээд юу өөрчлөгдөх юм бэ. Хоёр дахь нь, У.Хүрэлсүх даргыг улс төрийн эрх мэдлийн шуналгүй гэж дандаа манай намынхан итгэл үнэмшсээр ирсэн. Одоо сунгана, эсвэл МАН-ын дарга болно гээд. Ингээд одоо намаа авах гээд байгааг хүн бүхэн л хараад байна шүү дээ. Зүгээр өөдөөс нь хараад хэлж чадахгүй байгаа болохоос биш хүмүүс бүгдээрээ үүнийг чинь ойлгоод байна. Анх удаа Ерөнхийлөгч буцаж буугаад намаа авах ийм юмыг хийлгэх гээд байна аа, наад байгаа хүмүүс чинь. Яагаад гэвэл У.Хүрэлсүхгүйгээр амьдарч чадахгүй нэг ийм бөөгнөрөл үүсчхэж. Ингээд яах вэ гэхлээр, салбаганасан хэдэн юмнаас болж мань хүн өөрийнхөө түүхэнд үлдэх легасиг дуусгах гээд байна. Дээрээс нь У.Хүрэлсүх даргыг байгалийн баялаг, шударга ёсны талд дандаа зогсдог шинэчлэлийн туг гэж бид нар үргэлж итгэсээр ирсэн. Битгий бөөлжсөн бөөлжсүүдтэйгээ нэгдэж ард түмэндээ харагд аа. Хувь хүнтэй сайн байж болно. Гэхдээ яриад хэлээд тэмцсэн үзэл санаатай бол тэрэнтэйгээ бай л даа. Одоо яах гэж байгаа юм бэ. Одоо нөгөө тэмцэж байсан МАНАН бүлэглэлийнхэнтэйгээ нэгдээд, МАНАН бүлэглэлийн толгойлогч болох гээд байгаа юм уу.Тэмцээд хамт явж байсан жанжин маань дайтаж байсан дайснуудынхаа дунд оччихсон, хамт байсан нөхдөө аваачаад төрийн эрх мэдлээр бүгдийг нь нухчин дарах гээд байгаа юм уу. Ингэж л харагдаж байна шүү дээ. Тийм учраас хэнээс салаад, хэн байх үед хамт эхлээд, ямар зүйл дундуур яваад, одоо ямар хүмүүсээр тойрон хүрээлүүлчхээд, ямар хүмүүсийг эсрэг бодоод байгаа вэ гэдгээ ах минь тунгааж үз ээ. Би үүнийг хэлэх нь зүйтэй гэж бодож байгаа. Яагаад гэвэл У.Хүрэлсүх дарга олон албан тушаалаас бууж байсан. Дөрвөн удаа ажил авч байсан. Гэхдээ төрийн өндөрлөгөөс хэзээ ч бууж үзээгүй ээ. Мань хүн Ерөнхий сайдаас буух бол маневр байсан. Тэр маневр амжилттай болсон. Бараг арваад жил, яг ингээд маш вакум байдалтай байна. Би буугаад үзлээ. Тийм ээ, бууж үзээд маш их олон зүйл бодож байснаас маш их өөр харагддагийг би бас ойлгож байгаа юм. Өөрийн чинь хэлдгээр би вакумжаагүй гэдэгт итгэдэг байсан. Яагаад гэвэл би өөрийнхөө үзэл санаанаас ухраагүй шүү дээ л гэж боддог байсан. Гэтэл бас үгүй юм байна. Яг ингээд буугаад хүмүүстэй уулзаад ярингуут би зөв ойлгосон байх гэж боддог байсан ч буруу ойлгогдчихсон, эсвэл би огт мэдээгүй байхад намайг төлөөлөөд ярьчихсан маш их олон үйл явдлууд болдог юм байна. Хоёр найз хоорондоо гомдчихсон, гомдлоо надад гаргачихсан, тэрийг нь би ерөөсөө ойлгоогүй явж байдаг. Тэгээд гомдол ойрхноос эхэлдэг, дээрээс нь худлаа мэдээлэл өгдөг, зориудаар хагалах стратеги явдаг, ийм зүйл болчхож гээд. Би тэгээд маш энгийнээр намынхандаа хандаад, нөхдүүддээ хандаад хэлэхэд, бид өрсөлдөгчийнхөө найрити буюу зохиол дунд бүрэн орчихжээ. Бид үндсэндээ ялагдал руу явж байна. Манай МАН-ын мянга мянган гишүүдийн зүрх сэтгэл дээр энэ намын ялалт тогтдог.Үүнийгээ хаа хаанаа олж хараач ээ. Хууль хяналтын байгууллагаар, хүч хэрэглэж сонгууль хийнэ гэж бодохоосоо илүүтэйгээр энэ нөхцөл байдалдаа илүү дүгнэлт хийж, манай намын шинэ даргын уриалаад байгаа, тус тусдаа вакумаасаа гарах цаг нь болсон юм биш үү гэдэг зүйлийг яах вэ. Би энэ ярилцлагаар намын нөхдөдөө зориулж хэлэх ёстой. Намын жирийн гишүүдийн итгэл үнэмшил бол их өөр байна. Бас их сонин хүмүүс надад хэлж байсан. Ерөнхий сайдаас буугаад чам руу мессэж бичих хүмүүсийн тоо багасна аа гээд. Минийх эхэлсэн сая. Цагаан сараар, сая намын баяраар үндсэндээ миний утас шатах дөхсөн.Урьд нь болохлоор, за одоо ажил ихтэй, тэгээд хариу ч бичдэггүй зүрх дараад байдаг гээд ихэнх нь харьцдаггүй байсан юм шиг байна лээ. Одоо болохлоор, нөгөөдөх чинь утсаа харж байгаа байж магадгүй шүү гээд их бичдэг болдог юм байна. Энэ бол бас өөр мэдрэмж юм. Тэрийг одоо байгаа дарга нар маань оройтоогүй дээрээ ойлгоосой гэж ярилцлагад орсных хэлчих нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. За, өөр асуух зүйл юу байна вэ?

-Зөндөө байлгүй яах вэ. Танай нам дээр тэр өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард болсон үйл явдлын дараа ЕТГ-ынхан бүгд очсон, энэ үнэн үү?

-Үнэн. Бага хурал дээр орсон квотыг ямар хэмжээнд байсныг бид нар харсан.

-Аймаг, нийслэл, за хоёулаа хороо болгон дээр дүгнээд явъя. Энэ нам үндсэндээ ийм нөхцөл байдалтай байна. Хамгийн сүүлд таныг намаас хөөх шийдвэр гаргахыг шаардсан. Одоо бараг хөөх шийдвэр нь гараад байгаа юм уу, ийм зүйл гарсан. Үүнийг юу гэж хүлээж авч байна вэ. Та хоёрын хоорондын зөрчил бүр ингээд ил гарч ирлээ?

-Тийм, ярилцлагад оръё гэхээр намаас хөөчихдөг ийм нийгэм бүрдэж байгаа бол... Өчигдрөөс хойш намайг дэмждэг хүмүүсийн фэйсбүүк хаягуудыг блоколсон ч гэнэ үү, нэг иймэрхүү асуудлууд болсон юм шиг байгаа юм. Хэрвээ үнэхээр ийм зүйл байгаа бол миний ярьж байгаа зөв, тийм биз. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч Үндсэн хууль зөрчиж байна аа гэсэн үг. Нам бус гээд байгаа мөртлөө МАН-ыг жолоодож байна гэсэн үг. Дээрээс нь одоо Ерөнхий сайд маань Ерөнхий сайдынхаа чиг үүргийн дагуу ажиллаж чадаж байна уу үгүй юу. Манай шинэ намын дарга маань өөрийнхөөрөө намын дарга байж чадаж байна уу үгүй юу гэдэг асуудал үүсч байна. Энэ бол ноцтой асуудал. Де-факто Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болчхоод байна шүү дээ, Монгол Улс. Хэн үгүйсгэх юм бэ. Хэн шийдвэр гаргаж байгаа юм бэ, өнөөдөр. Хэвлэлийнхэн та нар ч гэсэн айдаг болчхоод байгаа нь үнэн шүү дээ. Айдаггүй ганцхан хүнээ л та нар шүүмжилдэг. Намайг будаа болгодог байсан.Надаас айдаггүй байсан шүү дээ, та нар. Тэгсэн мөртлөө бүх бурууг над дээр чихээд, тэгэнгүүтээ яг үндсэн асуудал юу болоод байгааг мэддэг мөртлөө хэн ч яаж ч чаддаггүй. Сая АН-ынхан ч гэсэн яг үнэндээ Засгийн газрыг огцруулах асуудал дээр сөрөг хүчин маань очоод эрх баригчидтайгаа нийлээд, учиргүй хайртай болсон. Хамтарсан засгаа хайрлаагүй, хамтарсан засгаа ёстой алах дөхсөн. Засгаас гараад дан болчихсон чинь учиргүй хайртай болчихсон. Энэ юу вэ. Дэлхий дээр ийм юм байдаг юм уу. Сөрөг хүчин нь Засгийн газраа хамгаалж тоглоод байдаг, дэмжиж тоглоод байдаг. Энэ чинь л нөгөө хяналт тэнцэл алдагдаад байгаа хэрэг. Үүний цаана юу байна вэ. Маш ойлгомжтой үүний цаана Ерөнхийлөгч л байгаа. Ерөнхийлөгч байж байж л энэ юм ингэж явна. Тэгэнгүүтээ айгаад байгаа гэдгээ бас хэлэхгүй. Манай залуу гишүүд бас их хөөрхөн хөөрхөн юм ярьчихсан явж байгаа юм. Д.Амарбаясгалан сонгууль аягүй сайн удирдах гээд байхлаар нь бид унагаачихсан гэнэ. Ерөнхийлөгч өөр хүмүүсийг дэмжээд байгаа юм аа гээд үнэнээ л хэлж байна биз дээ. Манай найзууд ийм онигоотой байж бас хэрэггүй шүү дээ, ер нь улстөрчид.Би сая бас ажиглаад л байлаа. Энэ хуулийн талаар хэн дуугарах нь вэ. Нөгөө сөрөг хүчин байдаггүй ээ, хэн ч дуугараагүй байгаа. Н.Номтойбаяр нэг пост мэдэгдэл гаргасан. Тэгээд ер нь дуугарахгүй нь ээ. Би өнөөдөр яагаад дуугарч байгаа вэ гэхлээр энэ хууль батлагдах юм байна гэж би ойлгосон. Хэрвээ би өнөөдөр ингээд яриа өгөөд ингээд сенсацилахгүй, батлагдсаны дараа дуугарах уу. Одоо ингээд бүрэн эрхтэй, халдашгүй байдалтай байхад нэг ч үг дуугарахгүй байгаа парламент Цэцээр татагддаг болоод, шүүхээр татагддаг болоод, ёс зүйгээр татагддаг болоод, прокуророор татагддаг болоод, жагсаалт нь намаараа татагддаг болчихлоор дуугарах уу. Энэ бол ардчиллын ухралт.Би дотроо бодож бодож... Мэдээж, одоо хувь хүний хувьд амар тайван аятайхан байвал аятайхан л байна. Надад 2027 онд амбиц байгаа биш, 2028 онд амбиц байгаа биш. Яг үнэндээ одоо надад сайхан эв нэгдэлтэй, тэгээд эвтэйхэн явж байвал амар л байна шүү дээ. Гэхдээ яг ийм зүйл дээгүүр л бид ингээд зүрх сэтгэл дээгүүрээ даваад, хувиа хичээгээд эхэлбэл дараагийн удаа ч бас л хувиа хичээнэ. Нэг зүйл дээр залгиад өнгөрчихвөл тэр зүйл чинь явж байгаад дахиад чам дээр нэг өдөр л ирнэ. Өнөөдөр жишээлбэл Н.Өнөрцэцэгийг тухайн үед хоригдоод л байж байхад...Яг үнэндээ Н.Өнөрцэцэг энэ “Голомт”-ын гэрээг яриад хоригдчихсон. Тэгээд төрийн нууц задруулсан болчихсон. Харамсалтай нь сэтгүүлчид үүнийг олж харахыг хүсээгүй. Яагаад. Яагаад гэвэл бүгдээрээ л Ерөнхийлөгчөөс айсан.Үнэн.Тэгэнгүүтээ тэрийгээ шал худлаа тайлбарласан. Энэ чинь лайвчин байхгүй юу, ингэх гээд байсан юм. Тэгээд яах вэ гэхлээр, нөгөөдхөө бүгдээрээ нийлээд, болж болж гэж явуулчхаад одоо дуугарах гэхлээр тэр кейс өөр дээр нь ажиллачих гээд байгаа учраас юу ч хэлж чадахгүй ингээд л байж байгаа. Одоо энэ үнэнээ ярих болоогүй юм уу, хэдүүлээ.Үнэн байя л гээд байдаг шүү дээ.Тэгвэл одоо үнэн байя л даа. Манай парламентын, улс төрийн суудалтай намын дарга нарт би бас хандаж хэлэхэд, гүн нойрноосоо сэрцгээгээч ээ. Саяхан 126-тай парламентыг бүрдүүлэхдээ бид нар юу юу гэж ярьчихлаа даа. Одоо бараг л геополитикийн том нүргэлээн болоод, парламентаа хамгаалаад, одоо алалцана гэсэн. Тэгсэн чинь одоо нэг ийм хууль дээр дуугарч чадахгүй, тэгээд нэг ийм байдалтай байвал ямар юмных нь тийм болох юм бэ.Үүнийг би уриалах ч юу байх вэ. Тэгээд эцэст нь дахиад л би хэлье, одоо энэ үйл явдлуудыг харахад ер нь улс төрийн тавилт бол тодорхой болж байна аа гэж би харж байгаа. Би бас хардах эрхтэй шүү дээ. Улс төрийн тавилт юу руу явж байна вэ гэвэл Эрдэнэтийн 49 хувийг буцаах, Ухаа худаг энэ тэрээр огт оролдохгүйЕрөнхийлөгч 2027 онд заавал гарах ёстой гэдэг ийм том кампани явж байна. Би ад үзэгдэхээс огт айхгүй ээ, хэзээ ч айж байгаагүй. С.Баярцогт даргыг Ерөнхийлөгч болгохоор тохирчихсон байна. Би ингэж хардаж байна. Ингээд манай Ч.Сайханбилэг хүрч ирж цэвэрлэгээ хийж тоглож байгаа юм байна. Удахгүй 49 зөв байсан гэж байгаад авах тохироо хийж байгаа юм байна. Ингэж сонгуулийнхаа фондыг босгож байгаа юм байна. Н.Алтанхуяг даргаас авхуулаад удахгүй Л.Гантөмөр, Х.Тэмүүжин бүгд нэр дэвших эрхгүй болох юм байна. Шүүх үүнийг шийднэ. За ингээд энэ бүлэглэлийн гарт Монгол төр дахиад зургаан жил, за магадгүй дахиад зургаан жил байх нь. Ер нь ч нэг иймэрхүү явж ирсэн юм. Тэгээд намайг шүүмжилж байгаа, үзэн ядаж байгаа бүх залуучууддаа хандаж хэлэхэд, яах вэ, тэмцдэг хүн нэг их олон байдаггүй юм. Адаглаад үг хэлдэг хүнээ олооч, эсвэл намайг шүүмжилдэг шигээ бодитой зүйлүүдийг хараад байгаа мөртлөө дуугараач, энэ чинь үр хүүхдүүдийн чинь ирээдүй биш гэж үү. Бид ингэсээр байгаад Монстан болох юм уу. Тэр станы орнууд энэ тэр гээд байгаа чинь наанаа байгаа талбай нь л гоё болохоос биш цаанаа байгаа амьдрал нь хүнд байдаг юм шүү. Тэр нэг тийм загвар аваад байх ийм зүйл биш. Ерөнхийлөгчийн засаглал, Украйн шиг асуудал манайд үүсвэл яах юм бэ. Нэг Ерөнхийлөгчийг нь Орос лоббидож гаргаад, нэг Ерөнхийлөгчийг нь Хятад лоббидож гаргаад, нэг Ерөнхийлөгчийг нь Америк лоббидож гаргаад байвал яах юм бэ. Эцсийн мөчид энэ чинь талбайтайгаа мөргөлдөөд...Тэгснээс Засгийн газраа огцруулаад, Засгийн газраа бүрдүүлээд, хэрүүлтэй уруултай ч гэсэн парламентын засаглалаа хамгаалахгүй юм уу. Энэ чинь өөрөө тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдал биш юм уу. Болохгүй байгаа зүйл байвал адаглаад үгээ хэлдэг байхгүй юм уу.

-Сая та хэллээ шүү дээ. Ярилцлага өгнө гэсний төлөө хөөх гэж байвал хөө гээ?

-МАН-ын даргад өрсөлдсөнийхөө төлөө шоронд ордог, телевизэд ярилцлага өгөөд хөөгддөг болбол...

-Харин энэ хөөдөг зарчмыг та хоёр хэрэглэсэн шүү дээ?

-Зургаан сарын өмнө үү, гэхдээ хүмүүс телевизийн ярилцлагад орлоо гэж хөөгдөж байгаагүй шүү дээ. Намын даргад нэр дэвшсэний төлөө хөөгдөж байсан юм уу, тийм юм байхгүй шүү дээ.

-За, Д.Амарбаясгалан гэдэг хүний тухай ярих уу?

-Тэгье.

-Өнгөрсөн тавдугаар сард Засгийн газар бужигнаад зургадугаар сард унасан. Үүний дараа та Д.Амарбаясгаланг гэдэг хүнийг Ерөнхий сайдаар орж ирээч ээ, намын дарга болооч ээ, шууд аваач ээ гэдэг зүйлийг ярьж байсан юм байна лээ. Яагаад тийм шахалтыг хийсэн юм бэ?

-Тэгж яриагүй.

-Улс төрийн хүрээнд ярьсан гэж байсан?

-Тэгж яриагүй. Нэг зүйл хэлэхэд, Д.Амарбаясгалан хэн нэгэн хүний үгээр, тэгээд л нэг хүн хэлэнгүүт тэгэхгүй. Бид нар бие биеийгээ тэгж болохгүй шүү дээ.

-Та хоёр чинь нэг баг л даа?

-Тэгдэг. Тэгэхдээ яах вэ, бусдад алдсанаас найздаа, нэг үзэл санааны төлөө явж байгаа хүндээ өгье л дөө. Яах вэ, ер нь бол том улс төрийн шийдвэрийг хүн өөрөө л тунгаадаг. Өнөөдрийн ярилцлага ч гэсэн Л.Оюун-Эрдэнэ ээ орчхооч гээд би орж байгаа юм биш шүү дээ. Эсвэл чамайг яриа өгчих гэнгүүт, за одоо өгөхгүй бол болохгүй дээ гэж байгаа юм биш. Хоёулаа ярилцсан уу, ярилцсан. Орооч ээ гээд чи надад урилга өгсөн үү, өгсөн. Гэхдээ энэ бол миний шийдвэр. Эцсийн шийдвэр минийх. Би шалтаглаад, гэдэс өвдөөд байна, ингээд ингээд гээд орохгүй байж болно. Явж явж энэ чамаас болоогүй байхгүй юу. Би л өөрөө орж байгаа. Гарах эрсдэлүүдийг би бүгдийг нь тооцоод, ингэж хэлэх нь зүйтэй юм аа, энэ бол одоо миний дотоод үнэт зүйл, ингээд ярьчихвал цаг нь болжээ гээд л орж байгаа. Түүнээс биш би хэн нэгний шахалтаар ороогүй. Яг үүнтэй адилхан, Д.Амарбаясгалангийн МАН-ын даргад өрсөлдөх шийдвэр бол цэвэр өөрийнх нь. Ийм шийдвэр эрсдэлтэйг бид бүгдээрээ л хэлж байсан. Д.Амарбаясгалан бид бүгд улс төрийн туршлагатай. Энэ шийдвэр нэгэнт гарсан бол бид хатуу зогсоно. Энэ бол багийн зарчим. Тийм учраас энэ дээр намайг утсаар байгаад гэдэг шиг ярихаас өөр аргагүй байдалд манай дүү нар өөрсдөө л орууллаа шүү дээ. Д.Амарбаясгалан ингэчхээд байна, чи дуугардаггүй юм уу, одоо тэгээд Д.Амарбаясгаланг ингэчихсэн юм биш үү гээд.Д.Амарбаясгалангаа түлхэж, урдаа гаргаж хохироочхоод бүр үлдлээ гээд.

-Тийм, ингээд байгаа юм биш үү?

-Үгүй л дээ. Д.Амарбаясгалантай бас ярьж болно шүү дээ. Улстөрч хүн том хэмжээний шийдвэрийг өөрөө л гаргадаг. Нөхдийнхөө үгийг сонсолгүй яах вэ, нөхөд нь зөвлөлгүй яах вэ. Гэхдээ Д.Амарбаясгалангийн шийдвэр бол зөвхөн намын даргад өрсөлдөх шийдвэр байгаагүй гэж би хувьдаа итгэдэг. Мань хүн яг л энэ парламентын засаглалыг хамгаалахын төлөө, өөрийнхөө үзэл санаандаа үнэнч байхын төлөө л хичээсэн. Яагаад гэвэл, Д.Амарбаясгалан надтай адилхан хэмжээний мэдээлэл дунд байсан. Энэ юу болоод байна вэ, хөшигний цаана юу өрнөсөн бэ гэдгийг мань хүн харахын дээдээр харж, мэдэхийн дээдээр мэдэж байсан. Тийм учраас үүний л төлөө мань хүн зогссон. Би үүнд олон нийт анхаарлаа хандуулаасай гэж бодож байна. Парламентын эрх энэ тэр гээд байгаа зүйл дээр яах вэ. За жишээ нь оруулж ирэх гээд хэвлэлээр явуулаад байгаа хүмүүсийг бод доо. Засгийн газрыг огцруулах бланк хийсэн П.Сайнзориг, за тэр бланкны дагуу хурал удирдсан Х.Булгантуяа, МАН-ын даргад өрсөлдсөн Д.Амарбаясгалан, хуучин сайдуудаа огцруулаач ээ гэдэг шаардлага өгсөн Э.Болормаа дөрвүүл энэ 126 дунд учиргүй одоо гэм буруутай болчхоод, одоо энэ нэг сонгогдсон гишүүд нүүрсний хулгайч болчхоод байна шүү дээ. Тэгэнгүүт яг жинхэнэ нүүрсний том, картерын систем маань өөрөө бүх зүйлээ хамгаалаад цаашаа явах гээд байгаа.Үүнийг иргэд харж байгаа байх гэж боддог. Улстөрчдөө хандаж хэлэхэд, ад үзэгдэх зоригтой бай гээд байдаг нь сошиалд байгаа хэдэн тролл бол ард түмэн биш шүү. Тийм учраас нэг сошиал дайралтаас болгоомжилдог, сошиалаас айгаад ярьдаггүй, ийм арчаагүй байвал ард түмнийг төлөөлж сонгогдоно гэж яах юм бэ. Тэгэхлээр би парламентын гишүүдээ зоригтой бай, хэвлэл мэдээллийнхнийгээ зоригтой бай гэж сануулах нь зүйтэй байх. Нэг зүйлийг би бас өнөөдөр хэлэх нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. Хэрвээ одоо 49-тэй холбоотой асуудал буцвал би өөрийнхөө үзэл санаан дээр зогсох ёстой. Яагаад гэхлээр энэ үйл явдал чинь нотлоод байна. Хэн хэн улс төрд ирж байна, юу бэлтгэгдэж байна вэ гэдгийг би үнэртээд байна.Үүнийг хүмүүс бүтэн харахгүй ч байж магадгүй. Би бол мэдэхийн дээдээр мэдэж байна. Буцаад яг хуучин 30 жилдээ очих гэж байна. Хэрвээ парламентын засаглал руу халдах гэж байгаа бол би ард түмнээ тэмцэл Төв талбай дээр дахин уриална. Энэ зүйл хэрвээ болохгүй бол би дахиж дуугарах ч үгүй. Яахав, би үзэл санаагаа л илэрхийлж байгаа шүү. Тэгэхээр яадаг ч бай, би Төв талбай дээр гарч байсан лидер. 2019 онд тэр цугласан хүмүүсийн хүчээр өнөөдрийг хүртэл энэ идеологиор явж ялчхаад, санал өгсөн тэр ард иргэдийг хуурах гэж байгаа бол би үүнийг зөвшөөрөхгүй. МАН-ын гишүүд дэмжигчиддээ ч гэж хандаж хэлэхэд, би 2024 оны сонгуулийг удирдсан Ерөнхий сайд, мэдээж МАН-ын мянга мянган гишүүдийн итгэл үнэмшил дээр энэ ялалтад хүрсэн. Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг үргэлжлүүлэн ажиллуулж, энэ зүйлүүдийг үргэлжлүүлэх үр дүнд хүргэх ийм итгэл үнэмшлээр энэ сонголт бас хийгдсэнийг битгий мартаарай. Миний ялалтаар баталгаажсан мөрийн хөтөлбөрийг бас хамаагүй засаад, бүр эсрэг тал руу нь явуулах гэж галаар битгий наадаарай. Ард түмнээс санал авсан тэр итгэл үнэмшлээрээ би 21 аймгийг тойроод үндэсний хэмжээний тэмцэлд уриалж чадна шүү. Үүнийг би харин хатуухан хэлчихье. Манай багийнхан нэг зүйлийг, за ялангуяа манай хамт ажиллаж байсан У.Хүрэлсүх дарга ч бай, манай Д.Амарбаясгалан, за ер нь манай журмын нөхдүүд миний нэг зүйлийг маш сайн мэднэ. Надад нэг хувийн ч айдсын мэдрэмж байдаггүй хүн шүү. Хүн чанарыг нь хүлээх тэвчээр надад бий. Ах захаа хайрлаж хүндэтгэх, за яахав дээ гэж бодох зүйл байгаа болохоос биш би өөрийнхөө амьдралын эрсдэлтэй байдал уу, үгүй юу гэдгийг нэг их бодоод байдаг хүн биш. Өнгөрсөн бүх хугацааны тэмцлийн хамгийн тэргүүн эгнээнд би л байсан. Зөв ч бай, буруу ч бай, сая яваад өнгөрсөн бүх зүйлүүдийн алдаа оноон дээр би л галын эгнээнд байсан. Хүмүүсийг урдаа гаргачхаад өөрөө зүгээр байгаад байх тийм байдлаар, тэртээ тэргүй намайг мэддэг хүмүүс өөрсдөө ингэж явуулж байгаа бол энэ бол та бүхний сонголт, миний сонголт биш шүү. Би хангалттай эв нэгдлийг барихын төлөө намын дарга байсан хүний хувьд намынхаа эв нэгдлийг хангахын төлөө хангалттай, бас тэвчээртэй байхын төлөө хичээсэн. За үүнээс цааш улс төр яаж ч хурцадлаа, энэ дээр миний хувьд сэтгэл зүйн хувьд 100 хувийн бэлэн байгаа. Гагцхүү Монгол Улсад парламентын засаглал, баялагтай холбоотой асуудлууд ахихаа больё, арван сар боллоо, ахиц гаргаад нэг учир зүггүй мундаг байхаа больё, энэ түвшинд ирчихсэн юмаа битгий буцаагаач ээ. Цагийн зүүг битгий ухрааж эргүүлээч ээ.Цагийн зүүгээ илүү гоё эргүүл л дээ. Илүү тийм прогрессив дэвшилттэй зүйл рүү эргүүл л дээ. 25 хувийнхаа жендерийн квотоо хадгалж үлд л дээ, бүсгүйчүүд ээ. Олон жил мөрөөдсөн биз дээ, үгүй юм уу.Үүнийгээ яагаад ярихгүй байгаа юм бэ. Үүнийг чинь булааж авах гээд байна шүү дээ.

-Нөгөө талд нь 25-ынхаа эсрэг талд нь эрчүүд нь багасчхаж байгаа юм биш үү?

-Харин, тийм шүү дээ. Жишээлбэл, жагсаалт дээр нэгийг харьцах нэг гэдгийг байхгүй болгоод хоёрыг харьцах нэг гэвэл... Өмнөх жагсаалт яасан юм бэ. Өмнө нь баахан эрчүүд тавигдаад л, хамгийн сүүлд нь бүсгүйчүүдээ тавьдаг байсан. Яагаад энэ дээр эмэгтэй гишүүд ийм олуулаа болчхоод дуугарахгүй байгаа юм бэ. Жагсаалтын гишүүд та нар ирээдүйн инженерүүдийн, ирээдүйн иргэний нийгмийн байгууллагуудын, ирээдүйн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн, ирээдүйд парламентад орж ирэх мянга мянган залуучуудын хаалгыг ийм олуулаа парламентад байж байгаад, арчаагүй царайлж хаавал түүх та нарыг өршөөхгүй шүү. Үүнийг зөндөө олон эрсдэл хийж байж авчрах гэж бас хэдэн залуучууд бас шатсан шүү. Одоо харин та нар битгий эс үйлдэл хийгээд бай. Одоо юун жагсаалтыг нам татдаг болох вэ. Тэгэх юм бол намыг л сахина. Парламент гэж байхгүй болно биз дээ.

-Намын даргын жагсаалт болно л доо?

-Ард түмэн саналаа өгсөн. Энэ саналд мэс засал хийх ганцхан эрх ард түмэнд байгаа. Үүнийг дунд нь дарга засдаг байж болохгүй. Тийм учраас Цэц...

-Цэц гэдэг дээр яг энэ асуудлыг дахиад ярих учраас уучлаарай таны яриаг тасалъя. Та яагаад зоригтой байхгүй байгаа юм бэ. Ийм зүйлийг одоо яриад байна шүү дээ?

-Би жил яриагүй, харж байгаад яриад байна шүү дээ.

-Би танаас өөрөөс чинь эргүүлээд асууя. Намын даргаар ажиллахад дөрвөн жил болчхов уу даа. Засгийн газрын тэргүүнээр хамгийн удаан ажилласан. Д.Амарбаясгалан гээд танай багийн хүн, танай найз найман жил энэ намын эрх мэдэл, өөрөөр хэлбэл, засаг төр, нам гээд энэ бүх эрх мэдэл, Монголын хамгийн том, ялчихсан байгаа намын эрх мэдэл дээр та хоёр байсан. Тийм байж ядаж тэр Ерөнхийлөгчийн хуулийг яагаад оруулж ирж явахгүй байгаа юм бэ. Өнгөрсөн хугацаанд үүнийг ярихгүй байсан юм бэ.Юу саад болсон юм бэ?

-Ийм асуудал зургаан жилийн өмнө эхэлсэн бол яах вэ. Бас наадах чинь нэг асуулт шүү дээ. Магадгүй 5-6 жил бид хоёр болзошгүй энэ эрсдэлийг тэр хүрээнд нь цурамлаад, өөрсдийнхөө бие дээр, өөрсдийнхөө сэтгэл зүй дээр стресс аваад үүнийг тусгаарлаад барьж байсан байвал яах вэ?

-Тэрийг хийж байсан л гэх гээд байна, тийм үү?

-Хийж байсан. Хийсэн учраас одоо энэ 126 пропорциональ, бусад намд хяналт тэнцсэн. Үүнийг хийж байгаа шүү дээ, ер нь бол. Хуучнаа 76 байгаад МАН ялчихсан бол яах вэ.

-Үнэмлэхүй, Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн огцрохгүй байсан. 76-гаараа МАН ялчихсан байсан бол 76-гаараа ямар ч бүрэлдэхүүнтэй байсан?

-Тэр тийм чухал асуудал биш. Гэхдээ одоо 126 болоод энэ асууд-лыг ингээд нээлттэй ярьж байгаа нь бид парламентын ардчилалыг бэхжүүлэхийн төлөө л хийсэн. Зөв, тэр нь юу вэ гэхлээр дараа дараагийн Ерөнхийлөгч нар гарна.Тийм учраас би 2027 онд энэ намуудаас нэр дэвших Ерөнхийлөгч нар энэ асуудал дээр нийгмээрээ цэг тавивал яадаг юм гэж би хэлэх гээд байна. Нэг үгээр хэлбэл, би сэтгүүлчдэдээ, улс төрийн намынхныг ч гэсэн 2019, 2023 оны Үндсэн хуулиудын аль алин дээр нь байлцсан хүний хувьд, тэгээд 126-г парламентад өргөн барьсан Ерөнхий сайдын хувьд 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндсэн хуулийнхаа дагуу Ерөнхийлөгч хэн байх ёстой юм бэ гэдгийг илүү ярьсан сонгууль байгаасай гэж бодож байна. Ерөнхийлөгч хэзээ ч Засгийн газартай зэрэгцэж аж ахуйн мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлдэггүй сонгууль болоосой гэж би хүсэж байна. 2027 оны шинэ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг угтах тухай яриад байна шүү дээ. Би Монголын ард түмэн шинэ Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар дамжуулж Монгол Улс парламентын сонгодог засаглалтай байх юм уу үгүй юу гэдгээ бас шийдээсэй гэж хүсэж байгаа. Хэлж байна шүү дээ, яагаад энэ бүх өөрчлөлт хийгдээгүй юм бэ гээд. Яагаад гэвэл Ерөнхийлөгч зөвшөөрөхгүй бол хийгддэггүй юм байна лээ. 2019 онд хичээсэн. Д.Лүндээжанцан дарга, Фортуна Н.Батбаяр дарга, за манай Р.Гончигдорж дарга гээд бид нар бүгдээрээ л ярьж байсан юм. Бүгдээрээ л ингэж хийгдчихээсэй гэж хүсдэг юм. Тэгээд урьдач нөхцөлийг нь бид хийсэн. Нэг үгээр хэлбэл, 76 хүнээс Ерөнхийлөгчийг сонгож болохгүй ээ гээд байдаг байсан юм. Нэг нам байхад болохгүй ээ гээд байдаг байсан. Одоо 126 пропорциональ тогтолцоотой парламентаас Ерөнхийлөгчөө сонгодог байх асуудлыг ярих цаг нь болчихсон юм биш үү. Дараа дараагийн Ерөнхийлөгчдөө ч хэдүүлээ хонгилын түлхүүрийн эзэн гэж... Дараа нь, ямар шүүхийн шийдвэр гарсан бэ, энэ чинь улстөржсөн болчих гээд байна шүү дээ, гарч ирээд л Ерөнхийлөгч тэгсэн ингэсэн тэгсэнгээд байдаг. Тэгэхээр шүүхээ ерөөсөө улс төрөөс огт хамааралгүй болгоё. Тэгэхийн тулд Ерөнхийлөгч бол яг Германы сонгодог загварын Ерөнхийлөгч шиг байх ёстой. Нэг үгээр хэлбэл,Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх засаглалын ажилд хэзээ ч орж болохгүй. Засгийн газартай хамт мөрийн хөтөлбөр хэрэгжүүлээд, тэгэхдээ бүр улсын төсвөөс мөрийн хөтөлбөр хэрэгжүүлээд явдаг Ерөнхийлөгч гэж дэлхий дээр хаана ч байхгүй. Зөвхөн манайд байгаа шүү. Хоёр мөрийн хөтөлбөртэй нэг улс,хоёр мөрийн хөтөлбөртэй,хоёр төсөвтэй, хоёр толгойтой бүргэд. Тэгээд хэн хариуцлага хүлээх нь мэдэгддэггүй. Судалгаан дээр Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёр зэрэгцэж урд, хойноо ороод, тэрнээс болоод Хэвлэлийн алба, Тамгын газар нь уурлаад байдаг ийм улс гэж байхгүй. Парламентын засаглалтай бол улс төрийн цорын ганц лидер бол Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бол Ерөнхийлөгч. Тэгэхээр одоо үүнийгээ хэдүүлээ нэг талд нь гаргая. Одоо тэгэхгүй бол Ланд круйзерийн рам дээр 69-ийн дугуй тавьчхаад байгаа ч юм шиг яваад байна. Одоо хэдүүлээ үүнийгээ хагалаад нэг талдаа шийдчихье,2027 онд. Бас таван улс төрийн нам байна. Одоогоос эхлээд мэтгэлцээнүүдээ маш гоё хийе. Яг үнэнээ ярьцгаая. Би ингэж уриалж байна. 20 27 оноос цаашаа хэтэрвэл бүр л илүү асуудал болж магадгүй. За тэгээд энэ чуулганаар энэ хууль нь явчихвал бүр ч буруу тийшээ явчих юм болов уу гэж бодоод. чуулган эхлэхээс өмнө бодож бодож байгаад л ярьж байгаа юм. Дуугүй явъя гэж хэчнээн хичээсэн боловч сүүл рүүгээ бараг зүрхээр хатгаад унтаж чадахгүй болсноос, ярьчхаад өөрийнхөө эрсдэлийг үүрсэн нь хамаагүй амар байдаг юм. Энэ асуудлууд нэгэнтээ ингээд хөндөгдчихөж байгаа юм чинь одоо парламент нээлттэй ярья. Ерөнхийлөгч хэн байх ёстой юм бэ. Засгийн газар хэн байх ёстой юм бэ. Одоо байгаа Ерөнхий сайд маань ингэхэд яг Ерөнхий сайд байна уу, эсвэл ЕТГ-ын дарга хийгээд байна уу.

-Та парламентаас сонгогдоод эрхээ аваад Ерөнхий сайд боллоо шүү дээ. Танай кабинет гээд хүмүүсийг нь харж байгаа юм л даа. Та яг өөрөө томилгооныхоо хэдэн хувь дээр нь хийсэн бэ. Ерөнхийлөгч хэдэн хувьд нь орсон бэ. Засгийн газрыг хамтарч байгуулъя гэхэд Ерөнхийлөгч шууд дэмжсэн үү, дэмжээгүй юу?

-Би нэг л сайд томилсон байгаа биз дээ, Ч.Номин. Надтай хамт огцроод алуулж байгаа биз дээ. Бусдыг нь үгүй ээ.Мэдээж хүн капиталаараа томилогдох ёстой. Тэрийг би хүлээн зөвшөөрнө. Гэхдээ би Г.Занданшатар даргыг бүртгэх Удирдах зөвлөл дээр хэлж байсан юм. Засгийн газрын сайд нар аа, сүнс чинь Засгийн газар дээрээ байх ёстой шүү гэж. Энэ үг энгийн мөртөө өнөөдрийн Г.Занданшатар дарга бол бас л хөөрхий дөө. Одоо энэ асуудал дундуур хүнд л байгаа болов уу л гэж би төсөөлдөг юм. Тийм учраас би Г.Занданшатар даргыг шүүмжлэхгүй байгаа. Яахав, Г.Занданшатар даргад хандаж хэлэхэд, бүх өнгөрснийг үгүйсгээд, ялангуяа өөрөө нэг тогтохын тулд өмнөх засгаа үгүйсгээд, тэгсэн мөртлөө өөрөө миний кабинеттай л байгаад байгаа шүү дээ. Энэ чинь жаахан худлаа харагдаад байгаа шүү. Хүн шиг байх ёстой шүү. Аялал жуулчлал өссөн гэвэл “Go-Mongolia”-аас гээд яагаад хэлчхэж бол чадахгүй байгаад байгаа юм бэ. Нүүрсний экспорт өссөн гээд байгаа нь боомтын асуудлууд шийдэгдсэнээс болоод гэж яагаад хэлчхэж чадахгүй байгаа юм бэ. Газрын асуудлууд байхгүйг өөрөө мэднэ. Яагаад худлаа гээд хэлчхэж чадахгүй байгаа юм бэ. Засгийн газар дээр чинь байгаа шийдвэр, надтай хамт гаргасан бүх шийдвэрүүд дээр Г.Занданшатар дарга өөрөө УИХ-ын дарга байсан. Одоо ингээд л харь гаригаас гарч ирчхээд, нэг тийм шинэ үеийн терминатор болж жүжиглээд хэрэггүй шүү дээ. Ер нь бол би Н.Учрал даргынхаа талаар юу ярих вэ дээ.Намын дарга бол эрх мэдлээ хэнтэй ч хуваалцдаггүй шүү. Намын дарга намын дарга шиг л байхгүй бол наад асуудал чинь их хүнд. Хүн асуудлыг зохицуулахын тулд яаж ч маневрлаж болно.Гэхдээ парламентын спикер парламентынхаа үнэт зүйлийн эсрэг зогсож болохгүй шүү. Наадах чинь түүхэнд үлдэнэ шүү.

-Тийм үг хэлсэн байна лээ?

-Энэ бол нөгөө намын дарга, Ерөнхий сайд, за тэгээд намын дарга спикер гээд өмнө нь хоёр Энхболд дарга эд нар дээр гарсан кейс. Намын даргын хувьд хөөрхий ажлаа хийх гээд байна шүү дээ. Бас нөгөө намын дарга хүнийг спикер дээр тавьж болохгүй л гэдэг. Нэг ийм кэйс харагдаж байгаа Зарчмаараа бол болохгүй. Д.Амарбаясгалан даргаас би үүнийг асууж байсан. За ингээд гарвал яах юм бэ, шууд засгаа байгуулна биз дээ гээд. Н.Учралын хувьд ч нотлох хэрэггүй үнэн шүү дээ. Улс төрийн намын лидер дэвшүүлэн тавьж байгаа хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэхийн тулд гүйцэтгэх засаглалыг л тэргүүлэх ёстой. Мэдээж 2027 оны сонгууль урд талд нь гарчхаж байгааг бол би ойлгож байгаа юм. Анхны тохиолдол. Тэгэхээр ийм кейс байгааг ойлгож байгаа. Гэхдээ би залуу дарга нартайгаа юу ярих вэ дээ. Чадлаараа л дэмжье гэж бодож байна. Гэхдээ би ганцхан л зүйлийг хэлнэ,эрх зүйт төр, үнэт зүйл дээгүүрээ битгий даваарай. Хязгаарлагдах ёстой зүйл шүү дээ, энэ чинь.Ер нь бол Үндсэн хуульдаа л захирагдах ёстой.

-Одоо яг энэ дээр асуугаадахъя. Үндсэн хуульдаа захирагдах ёстой, хязгаарлагдах ёстой. Эрх зүйт төр буюу энэ Монголд ардчилал байгаа цагт бид амар тайван аж төрөөд байна гэж би хувьдаа боддог. Гэтэл өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард болсон процесс Үндсэн хуулийн 2019 онд хийсэн үзэл санаанаас зөөөд Үндсэн хуулиа давчихсан шүү дээ. Та болон танай талынхан давсан шүү дээ.Ямар ялгаа байна аа, энд?

-Яг юуг давсан гэж?

-Ерөнхий сайдыг огцруулах бичиг орж ирэхдээ Байнгын хороон дээр санал хураалтын томьёоллыг нь өөрчилчихсөн шүү дээ. Процессын хувьд Цэц дээр алдаа гаргасан гэдэг зүйлүүд байгаад байгааг би ойлгож байна. Давчихсан шүү дээ?

-Үгүй шүү. Үнэн гэвэл өмнө нь 2019 онд Үндсэн хуулийн дараа жишээлбэл, У.Хүрэлсүх даргын Засгийн газар огцорсон, за магадгүй огцрох өргөдлөө өгсөн нь адилхан л Төрийн байгуулалтын байнгын хороон дээр Үндсэн хуулийн өөр заалтаар явж байгаа шүү. Хоёр дахь хэсэг дээр явж байгаа заалтаар явж байгаа. Тэгэхээр энэ асуудал хоёр талтай шүү. Яах гэж хоёр кноп байдаг юм бэ. Тэгвэл нэг л кноп болгох хэрэгтэй шүү дээ. Эсвэл шууд л чуулган руу оруулах ёстой шүү дээ. Хуулиа өөрчлөх тухай ярина уу гэхээс биш үүнийг эрүүгийн гэмт хэрэг болгож хувиргаж болохгүй шүү дээ.

-Тэрийг бол тусдаа. Одоо төрийн эрхийг хууль бусаар авах гээд ямар ч байсан оруулж ирээд уг саналаар хураахад таны хэлж байгаа хоёр кноп дэмжиж байгаа бол дэмжиж байгаа, үгүй бол үгүйгээ дарахын тулд хоёр кноп байдаг юм. Тэр юмыг нь яаж явах вэ гэдгийг дагасан тэр хуулиуд байдаг.Та нуулгүй ярь л даа. Та ингээд сая ярьж байна, арваннэгдүгээр сарын 15 хүртэл Д.Амарбаясгалан дарга танай талынхан эрх мэдэлтэйгээ л байх гэсэн биз дээ.Энэ ямар ч байсан Цэц дээр очоод нэг сар явна аа л гэсэн зүйл шүү дээ?

-Үгүй шүү дээ. Бид тухайн цаг үеийн процедурыг зөвтгөх гээд байгаа ч юм уу, хичээгээд байгаа гэж битгий бодоорой. Д.Амарбаясгалан зүгээр л өргөдлөө өгчихсөн шүү дээ. Яагаад гэвэл УИХ-ын дарга намын дарга байх болохгүй гэдэг шаардлагыг АН-ын хантавиад, тэгээд л өгчихсөн шүү дээ.

-Тэр чинь сүүлийн мөчид байхгүй юу. Одоо бүх юм чуулганаар орж ирээд ингээд шийдэгдэх нь тодорхой болоод. Дахиад л Цэцийг асуудалтай гэж та ярьж байна. Би ч бас асуудалтай гэж боддог. 2022 онд танай Засгийн газар өөрчлөлт оруулсан шүү дээ. Тэр үед УИХ-ын гишүүд чинь бойкот хийгээд, танай Засгийн газрын ямар ч ажил урагшлахаа байчихсан байсан. Чуулган дээр орж ирээд юм явахаа байчихсан байсан. Та Цэц дээр тэр гомдлыг АН-ын 2-3 гишүүнээр гаргуулаад,Цэц тэр асуудлыг засаад давхар дээлтэй байя гэдгийг оруулж ирээд танай Засгийн газар цаашаа амьдарсан шүү дээ. Энэ үнэн биз дээ Цэц рүү улстөрчид ингээд захиалга өгдөг нь үнэн биз дээ?

-Тэгээд хаагдчихсан. Тийм ээ, үнэн. Ийм асуудлууд лоббигоор маш их явдаг. Ялангуяа давхар дээл Цэц дээр миний мэдэхээр долоон удаа яг ингэж эргэж буцаж байсан. Ер нь нэг Засгийн газраа огцруулахад давхар дээл буруу гээд, нэг Засгийн газраа огцруулахад давхар дээл зөв гээд л яваад байдаг. Тэгээд парламент дотроосоо, дан байна уу давхар байна уу, тэр бол Ерөнхий сайдын эрх гэж л 2019 онд үзсэн. Ер нь бол ийм даргатай Цэцээр асуудлыг шийдвэрлэх нь эрсдэлтэй юм аа л гэдэг тийм эрсдэлтэй байна аа гэж хэлэх гээд байна.

-Би танаас нэг шуудхан асууя. Цэцийн хонгил гэдэг юм байгаа шүү дээ?

-Тийм. Дээрээс нь Цэц чинь Үндсэн хуулийн шүүх.Шүүх процедураа ингээд алгасаж болохгүй. Үүнийг олон нийт, манай хуульчид, хэвлэлийнхэн бас анхаарах нь л зүйтэй. Хүн өмгөөлөгчтэй байх ёстой.Шүүх хурал зарлагдаад бэлдээд явах ёстой. Шууд онц байдал тогтоох байдлаар гээд явбал энэ яваандаа асуудал дагуулж магадгүй шүү.

-Цэц дээр үүссэн энэ асуудал ингээд хуулийн асуудал руу яриад байна уу, үгүй юу?

-Тийм.

-Таны ярианаас Монголын хууль хяналтын байгууллага, улс төрийн нөхцөл байдал, дээрээс нь сонгуульд нэр дэвшүүлж байгаа жүжиг гээд энэ бүхэн цаанаасаа хийчихсэн зохиолтой, удирдлагатай, найруулгатай, тавилттай, бид нар ер нь юуны төлөө очиж санал өгөөд байгаа юм бэ гэдэг байдалтай явж байна. АТГ-ын даргыг та сая сунгасан шүү дээ. Та оруулж ирэх үүрэгтэй шүү дээ, хуулиараа. Та энэ хүнийг өөрөө тавьсан юм уу, өөр хүн тавьсан юм уу. Өмнө нь бас хүнийг хэлдэг байсан. Яагаад вэ. Солих боломж нь танд байсан шүү дээ. Таны авлигын эсрэг тэмцэл чинь баахан хүн зарлаад, тэгээд л эцсийн мөчид чив чимээгүй л яваад байсан шүү дээ?

-Мөрдөх байгууллагууд дээр авлигатай холбоотой ажиллагаанууд бол явсан. Тэгээд шүүх прокурор дээр очоод явсан уу.Ялангуяа шүүх дээр очоод замхарсан.Зарим нь 10 жил болсон, зарим нь хурдалсан. Мэдээж шүүх Үндсэн хууль дээр хараат бус гээд байгаа.Шүүх хараат бус болчихсоноо өөрсдөө ч ойлгодог, улстөрчид нь ч ойлгодог. Үүнийгээ бид нар бүтэн засаж чадахгүй л яваад байна. За тэгээд, Ерөнхий сайд байж байгаад ярихаар чинь нэг засаглал нөгөө засаглал руугаа халдсан гэдэг шүүмжлэлд өртөөд байдаг.Яг бодитой байдал нь тийм байгаад байдаг. Парламент бол үүнийг ярих л ёстой. Би гишүүнийхээ хувьд энэ асуудлыг хөндөж нэлээн тавина. Гэхдээ Ерөнхий сайд байхдаа би нэг ч шүүгчтэй протоколгүй уулзаж байгаагүй. Би ам бардам хэлнэ. Би аль ч шүүгчтэй гадуур хоол идэж байгаагүй, хувьчилж уулзаж байгаагүй. Олон улсад ийм протокол байдаг юм байна лээ. Нэг үгээр хэлбэл, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, за ингээд Хууль зүйн сайд ч гэсэн хэрвээ шүүх засаглалын хэн нэгэнтэй уулзаж, улс төрийн даалгавар ямар нэгэн байдлаар өгч байгаа асуудал протоколгүйгээр хувьчилсан уулзалт хийвэл шууд импичмент. Тэгэхээр бид процессын ийм зүйлүүдийг ярих ёстой байгаа биз.

-Ер нь бол тийм уулзалтууд болдог уу?

-Болно шүү дээ, тийм.

-Одоо тэгвэл ингэх нөхцөл байдал бүрдсэн гэсэн үг үү. Одоо яах вэ?

-Үүнийг хуулиар зохицуулаагүй байгаа. Протоколгүйгээр уулзахыг хориглосон. Үүнийг Х.Тэмүүжин гишүүн, өөр хуульч гишүүд бодоосой л гэж байгаа юм. Ямар ч байсан олон улсад ийм байдаг юм байна гэдгийг л би ойлгосон. Дээрээс нь хамтарсан Засгийн газар байгуулбал Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд хоёр нэг намаас байж болдоггүй. Тийм учраас би АН-д Хууль зүйн сайдыг өгөөд, үүнээс болж манай намд нэлээн зөрчил үүссэн.

-Ер нь бол Женко Х.Баттулгын талынхныг хүчирхэгжүүллээ. Хуулийн хамгийн том зүйлээ өглөө гэсэн шүү дээ.Бас уул уурхайн салбар?

-Тийм тийм. Ингээд асуудал шийдэгдсэн. Гэхдээ энэ юу вэ гэхлээр бид нар Германд суралцсан зүйл. Тэр 2023 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийгээд, ер нь холимог тогтолцоо чинь өөрөө хамтарсан Засгийн газар их олон янзаар үүсэх магадлалыг өндөр болгочхож байгаа юм. За тэгэнгүүт зарчмын хэд хэдэн асуудлууд байна гээд. Бид нар Меркелийн үед байсан Хууль зүйн сайдуудыг урьж авчирч уулзсан. Тэгээд энэ эрх мэдэл салангид байх ёстой, тэр жишгийг л би уг нь тогтоох гэж хичээсэн. Тэгээд яахав, тэрийг улс төрийн зорилгоор өөр өөрөөр тайлбарлачих бас боломжтой л доо.

-Энэ нэг сонгуулийн асуудалтай холбоотой асуулт байна. МАН-ын асуудалтай холбоотой зүйл бол нүүрснээс холдохгүй нь ээ. 2016 оноос хойш та бүхэн энэ эрх мэдэл дээр очсоноос хойш, Б.Ганхуяг гэдэг хүний захидал гарч ирсэн л дээ. Тэнд таныг бас их дурдсан байна лээ. Найзыгаа яллаад явуулчихлаа, ард нь эрх мэдэл дээрээ үлдчихлээ, 2020 оны УИХ-ын сонгууль, 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль “Эрдэнэс Тавантолгой” компанигүйгээр яваагүй шүү гэсэн байна лээ, тэр захидалдаа. Энэ үнэн үү. Сонгуулийн мөнгө?

-Сонгуулийн зардалтай холбоотой асуудлыг шууд ил болгох цаг болсон л доо. 2024 оны сонгуулийг би удирдаж орсон хүний хувьд мэднэ. 2024 оны сонгуульд төрийн өмчит компаниудаас болон уул уурхайн томоохон компаниудаас бол хандив авахгүй гэдгээ бүгдэнтэй нь одоо нэг бүрчлэн маш тийм гоё байдлаар уулзаад хэлсэн юм. Урьд нь сонгуулийн, ялангуяа Ерөнхийлөгчийн сонгууль үндэсний хэмжээний, зардал их, тэгээд мөнгө гаргадаг компаниуд нь цөөхөн. Ингээд санхүүг нь босгож өгч байгаа нэрээр дараа нь нөгөө нэг асуудлууд дагаж шийдэгддэг. Ийм зүйл байдаг. Нөгөө л нэг хэдэн нөхдөөсөө ерөөсөө гарахаа больчихдог. Тэгээд сонгогдсон Ерөнхийлөгч маань учиргүй гоё мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлдэг, санхүүгээ аваад, тэгээд л ойлгомжтой шүү дээ. Эх нь булингартай бол адаг нь булингартай гэдэг шиг. Тэгэхлээр энэ сонгуулийн зардлын асуудлыг хөндөж тавьсан нь маш их зөв. Б.Ганхуягт баримт байгаа бол шууд ярих ёстой.

-Аваачаад хийчихсэн л дээ. Ярих боломжгүй болгочихсон?

-Гараад ярих л ёстой шүү дээ.Д.Амарбаясгалан даргад ч би саяхан нэг зүйлийг хэлсэн юм. Тэр нь юу вэ гэхлээр, өнөөдөр бас нэг сайн тал нь 2027 онд Ерөнхийлөгчийн хэм хэмжээ ямар байх вэ гэдгийг, Ерөнхийлөгчийн хэм хэмжээгээ хэтрүүлж байгаад бодитоор яригдах хэмжүүрээр нь, юм чинь хэтрэхээрээ ингээд ордог гэдэг чинь ингээд ирж байна шүү дээ. Хэрвээ ардчилсан сонгууль болбол шүү дээ. Ингээд хүссэн хүсээгүй ярьж байна. Тэгэхээр энэ чинь юмны хэм хэмжээ хэтрэхлээрээ бас сайн талтай байдаг. Тэгэхээр Д.Амарбаясгалан дээр ингээд бас асуудал үүсч байгаа. Би бол Д.Амарбаясгаланг бас хэлж байгаа. Чи гурван сонгуулийн хандив мэднэ. Гэхдээ зөвхөн л одоо МАН баабаа, АН гоогоо гээд бол хэрэггүй. Өнгөрсөн хугацаа бүгдээрээ л асуудал. Одоо тэгээд Ч.Сайханбилэг ч гэсэн Америкт ингээд ажил хийхгүй амьдраад байгаа гэж худлаа хэлээд хэрэггүй шүү дээ. Тэр чинь зардал ихтэй л газар. Үүнийг яриад нэг талд нь гаргаад, одоо шийдэхгүй бол яваандаа бид нар өөрийн чинь хэлдгээр ард түмэн төрөө сонгож байгуулж чадахгүй болох гээд байна. Ингээд Мексик ч юм уу, нэг ийм хэдэн капиталаасаа хамааралтай дандаа тоглоомын утсан хүүхэлдэйнүүдтэй төр болох гээд байна. Тэгэхээр энэ дээрээ одоо бид нар Баялгийн сангаа байгуулаад хяналтаа тогтооё л гээд байгаа шүү дээ. Парламентын засаглалаа төгөлдөржүүлье.Ингэж байж Монгол Улс илүү хурдтай хөгжинө. Тэгээд мэдээж зөвшилцлийн замаар явъя.Би бол 126-г дэмжсэн шүү дээ. Яагаад гэхлээр өнөөдөр манай нам гишүүдээрээ халгиж цалгиад, одоо бүүр дөрвөөр нь хөөгөөд, сонгууль удирдсан намын даргаа, ерөнхий нарийн бичгийн даргатай нь, бүлгийн даргатайгаа хөөгөөд, энэ сонгуулийн ялалтын үнэ цэнэ, ялангуяа энэ тогтолцоонд их үнэ цэнэтэй гэдгээ ойлгоогүй байгаад байна. Нэг гишүүн бүр амин чухал болох цаг хугацаа ирж магадгүй л юм. Одоо ингээд л гишүүнийг бол бараг тараагаад л цацаад л байна, манай Н.Учрал. Яахав, одоо ялчихсан нам дээр амар байгаа байх. Гэхдээ энэ тоогоо баталгаажуулчхаад юм ярьсан нь зүйтэй байхгүй юу. Тэгэхгүйгээр, ер нь гишүүн гэдэг бол хэн ч биш, гишүүний ер нь яасан ч яадаг юм гэх хандлага гаргаад байна. Энэ бол харамсалтай зүйл. МАН-ын гишүүд маань ч гэсэн, ер нь бид хаа хаанаа л бодох асуудал. Нэг суудал гэдэг их үнэ цэнэтэй зүйл. 1996-2000 оны тэр үйл явдалд ямар үнэ цэнэтэй байлаа. Нэг их ингээд цатгалдаад байх хэрэг байна уу, үгүй юу. Ер нь бол их бодолтой л хандахгүй бол юм чинь тэгээд ингэж хамаагүй савахлаараа буцаж савалт нь илүү өндөр байдаг гээд байгаа шүү.

-Таны бүтэн яриаг дотроо бодоод төсөөлөөд сууж байна. Сая хэлсэн пойнтуудын чинь нүүрсний жинхэнэ хулгайч таны олж харснаар хэн байна вэ. Та нэрлэ дээ?

-Нүүрсний жинхэнэ хулгайчийг мэдээж шүүх тогтоох ёстой. Шүүх буруугүй гэж байхад би буруу болчихно. Би ямар Б.Энхбаяр биш. Шууд Ванга шиг, хүн үхсэн, чандарлачихсан гээд шүүхээс өмнө ажил хийгээд байдаг хүн биш. Хамгийн томоор шалгах ёстой хоёр зүйл байна. Нэг нь бол Ухаа худаг, нэг нь оффтейк гэрээнүүд. Оффтейк гэрээн дундаа тэр “Голомт капитал”-аар дамжиж гарсан 200 сая ам.доллар хэн хэнд очив оо. Мөнгө мөртэй шүү дээ. Үүнийгг хэн хэн хамгаалав аа.Энэ энгийн логик байхгүй юу. Ухаа худаг бол өнгөрсөн үеийн хамгийн том нүүрсний асуудал. Ухаа худагийг шийдсэн Засгийн газрын гишүүд өнөөдөр бүгдээрээ нэг орцонд бөөнөөрөө амьдарч байгаа шүү дээ.

-“М Си Эс”-ийн барилгад?

-Тийм. Тэрийг улс төрийн хэллэгээр бол Ухаа худаг СӨХ гэдэг. За, СӨХ дээрээ бөөнөөрөө ярилцаж улс төрийн шийдвэр гаргадаг.Бүгдээрээ хараад байдаг. Тэгээд ярьдаггүй. Гэхдээ яах вэ, Ухаа худаг дээр би хэн нэгэн хүнийг ч юм уу буруутгах гээд байгаа зүйл ерөөсөө биш. Үүнийг зүгээр зөвөөр ойлгоорой. Манайхан их эмзэг. Энэ асуудал УИХ-аар яаж шийдэгдсэн юм бэ гэдгийг эцэслээд явах нь зүйтэй л гэж би хэлээд байгаа юм. За ер нь манайх чинь бүтээгдэхүүний хувьд нүүрс тойрсон нэг ийм картель байдаг.Зэс гэж нэг капитал байна. За нөгөө Эрдэнэт дээр ингээд л бас асуудлууд болоод. Тэр асуудал чинь бол одоо ч эхэлсэн юм биш, дандаа л явж байгаа. Жишээлбэл, Дубайн гэрээ байгуулагдсаны дараа туслан гүйцэтгэгч компани хэн нэгний компани гэдэг дээр л дүгнэгддэг. Ер нь бол лобби орж нөлөө өгдөг. Нэг үгээр хэлбэл, тэр чинь авлига нь байхгүй юу. Тэгэхээр туслан гүйцэтгэгч нь хэний хамаарал бүхий компаниуд байна, тэр нь өнөөдөр хэн хэн УИХ-ын гишүүн байна, аль эрх ашигт үйлчилж байна гэдгээр нь л хөөчихөд энэ ерөөсөө ядаад байх юм байхгүй. Ингэж яваад байж болохгүй. Тэгэхээрээ хэтэрхий компанийн эрх ашиг ингээд давамгайлаад байдаг юм. Би ингээд хүнтэй муудах хоббитой, эсвэл уул уурхайн компанитай хүн харахлаар л уур нь хүрээд л, эсвэл хувийн хэвшил болохгүй гэж бодоод байдаг хүн огт биш. Би зүгээр л уул уурхайн эдийн засгийн онцлогтой улсад амьдардаг, маш их тэгш бус байдал газар авчихсан, дөрвөн улиралтай, засаглалын хувьд, ардчилсан үзэл санааны хувьд амьдралын хувьд дэлхийн хоёр том супер повертой хиллэдэг, Монгол Улсын иргэн. Тийм учраас манайд наяад оныхон бид нар чинь ардчилсан нийгэм болоод дунд сургуульд орох үе бараг сүүлчийн пионерууд, зарим нь элсээд зарим нь элсээгүй тийм үйл явдал болж байсан. Сурах бичгүүд өөрчлөгдөөгүй байсан.Хуучин нийгмийн сурах бичиг хэвээрээ байсан. Доод үе нь үсрээд 12 жилийн тогтолцоо руу орох гэж байгаа нь энэ гээд. Шилжилтийн үе байхгүй юу.Энэ зүйлийг одоо бид нар ингээд өөрсдийнхөөрөө л дүгнэж байгаа. Картын бараатай үе, өмч хувьчлал зөв явна гэж итгэж байсан үе. Тэгсэн чинь зөв яваагүй үе. Одоогийн энэ их бухимдал чинь нэг өдөр болчхоод байгаа зүйл биш. Одоо энэ дэлхийн дэг журам өөрчлөгдөөд байна. Цагаачдын асуудал яагаад ийм болчхов. Энэ чинь суурь асуудлууд нь хэтрэхээрээ ингээд асуудлууд болж босож ирээд байгаа юм. Бидний хувьд ч гэсэн тэгш бус байдал ингээд газар авчихсан учраас л. Байгалийн баялаг чинь хэн нэгэн нөгөө одоо бүтээж бий болгоогүй. Энэ чинь Монгол Улсын газар нутаг дээр байгаа байгалийн баялаг учраас л харамсах сэтгэл зүй байна. Бас Монгол Улсыг одоо хөгжөөсэй гэж бодох тэр сэтгэл зүй үүнтэй холбоотой байх нь аргагүй. Тэгэхээр үүнийг ойлгох нь их чухал. Одоо миний хувьд юу гэж хэлэх гээд байна вэ гэхлээр, бид маш прагматик байх ёстой шүү. Сүүлийн үед Х.Нямбаатар руу Хятад энэ тэр гээд их дайрч байх шиг байна. Энэ дээр би зүгээр ганцхан биччихмээр коммент хэлчихье.

-Нэг зүйл асууя. Ер нь Хотын дарга, нийслэлийн намын хорооны даргын намаа өгөх асуудлууд жигдрэх талдаа орчихсон юм уу даа. МАН дотор үүнийг юу гэж харж байна вэ. Тэгээд асуултаа гүйцээгээд хариулчих уу?

-Миний хувьд энэ маш буруу л гэж харж байна. Яагаад гэвэл хот улс төрийн ийм эрх мэдэлтэй байж л асуудлаа шийднэ. Хотын намын хороо, Хотын дарга хоёрыг салгачихвал хот томилгооноос авхуулаад, төсвөөс авахуулаад л хоёр сална гэсэн үг. За яах вэ, Х.Нямбаатарыг огцруулчихъя, тэр асуудал алга. Угаасаа өмнөх сонгуульд ялсан бүх хүмүүсээ л байхгүй болгох зорилго тавиад байх шиг байна, манай нэг хэсэг нөхөд. Намын дарга нь, генсек нь, бүлгийн дарга нь, за ингээд Хотын дарга нь, тэгэхээр улс төрийн хувьд 2027 оны дараах намын дарга хэн байх вэ гэдэгтэй холбоотой. Ийм л хардалтууд Х.Нямбаатар дээр их явж байх шиг байгаа юм.Д.Амарбаясгалан дээр ч гэсэн тийм зүйл бас их явж байх шиг байгаа юм. Намайг огцорчихсон учраас арай ч тэгнэ гэж бодохгүй байх шиг байгаа юм. За тэгээд л ер нь өрсөлдөгчөө хуулийн аргаар зайлуулах. Одоо ийм л нөгөө нэг стан маягийн технологи л ашиглаад байна шүү дээ, энэ чинь. Ардчилсан бус улсад л нэг иймэрхүү зүйлүүд болдог. Ийм зүйл бохир бөгөөд бас их удаан настай зүйл биш.Би үүнийг хэлмээр байгаа юм. Тэгээд манай намынхан ч гэсэн юмыг том агуулгаар нь харахгүй бол ард түмний сонголт гэдэг бол үнэн байж л ирдэг. Тэгээд одоо Д.Амарбаясгалан, Х.Булгантуяа хоёрыг, хэдэн залуучуудыг нүүрсчин, авлигач гэчхээд, тэгээд нөгөө нэг асуудалд орсон бүх хүнийг гаднаас авчраад, за тэгээд нөгөө нэг бүлэглэлийн хэдтэйгээ тэврэлдээд, тэгээд ард түмнийг олж харахгүй. Тэгэнгүүтээ учиргүй ийм гоё шторк хийгээд. Ингээд тайлбарлаад итгэнэ гэж бодвол түүн шиг худлаа юм байхгүй. Манайх нүүдэлчин болохоор тэр юм уу Дорнодод байгаа хүн Баян-Өлгийд байгаа хүнтэй уулзахад яг адилхан мэдрэмж авдаг. Тэгэхээр өргөн түмэн гэдэг бол бас их айхтар мэдрэмжтэй байдаг юм байна лээ. Юу болж байгааг парламентын гишүүд шиг харахгүй л байгаа болохоос биш ер нь зөнгөөрөө бүгдийг мэдэрч байдаг. Тийм учраас ард түмний энэ мэдрэмжийг хуурна гэж байхгүй. Үнэн байхгүй бол хүндэрнэ. Ийм асуудал дээр л их голтой олж хараасай л гэж бас бодож байна.

-Б.Энхбаяр сайдыг та сая хэлчихлээ. Ард түмний сонголтын урдуур орж болохгүй гээд, Б.Энхбаярыг сайдаар тавья гэдэг сая өнгөрсөн хаврын одоо томилгоо явах гээд нэр орж ирэхгүй 2-3 хоносон. Тэгээд дараа нь таныг, Д.Амарбаясгалан даргыг, энэ хүнийг Хуулийн сайдаар тавибал Засгийн газрын чинь асуудалд ороод төсвийн тодотголыг хийлгэхгүй шүү гэсэн гэж яригдсан. Бүхэл бүтэн гурван сая иргэдийн аж амьдралын зүйлийг улс төрийн томилгоон дээр ингэж барьцаа шантааж шиг юм хийж болдог юм уу?

-Худлаа худлаа.

-Эх захгүй л худлаа яриад байх юм уу?

-Тийм. Эх захгүй худлаа ярьж байна. Манай Б.Энхбаяр зөндөө ярьсан учраас би ярьж байгаа шүү. Би нэг хүн ярих дургүй. Манай хүн ч ер нь тэгээд дарга байхад ч ингээд л бие ороогоод л могой шиг л дарга аа гээд орж ирдэг. За тэгээд л, “Буудчих уу жанжаан” гэдэг шиг нэг ийм нөхөр шүү дээ. Ер нь бол Бэрия гээд нэг нөхөр байдаг гээд түүхүүд байдаг шүү дээ. Нэг тийм хүний мууд дуртай, тэгсэн мөртөө өөрөө учиргүй аймхай, ганцаараа унтаж чаддаггүй, тэгээд сүүлд асуудлууд болсон чинь өмдөндөө шээгээд байдаг. Манай Б.Энхбаяр чинь ер нь нэг иймэрхүү нөхөр шүү дээ, яг бодитой нь бол. Миний мэдэхийн Б.Энхбаяр манай бүлгийн зөвлөх гээд л манай энэ Шилэн Цогоотой л хоёр нөхөр гүйгээд л явж байдаг байсан. Өө ёстой Ц.Нямдорж дарга шиг шударга хүн байхгүй гээд л. 49-ийн асуудал явж байх үед ч бил үү, нийгмийн салхиа даагаад л, тэгээд л байж байсан чинь нөгөө Ц.Нямдорж дарга нэг сонгуульд уначихдаг ч бил үү. Тэгсэн чинь л дараа нь Ц.Нямдорж новш, Ц.Нямдоржийг ална аа гээд л. Ингээд л байж байснаа нэг хэсэг Сү.Батболд даргын зөвлөх болчихсон. Өө ёстой Сү.Батболд дарга шиг ухаантай хүн байхгүй гээд л. Манай Ч.Хүрэлбаатар гээд л байж байсан. Нэг мэдсэн чинь, өө ёстой эд нар шиг ийм хогийн гарууд байхгүй юм байна гээд л.Ингээд л нэг хэсэг тэр чинь “Зөв хүн электорат” билүү нэг юманд орчихсон явж байсан юм. Би нэг инээдэмтэй юм ярих уу.“Зөв хүн электорат”-аас олж ирж дэвшүүлсэн хүн нь манай Д.Амарбаясгалан. Би Д.Амарбаясгаланд хэлээд л байсан юм.

За даа мэдэхгүй юм даа, найз минь, чи өөрөө л мэд гээд. Яахав, манай хүн чинь өөрийгөө агуу их сонгуулийн стратегич гээд бодчихсон, хүмүүс ч бүгдээрээ тэгж хүлээн зөвшөөрдөг, тэрэн дээр нь ч уурлаж бухимддаг хүмүүс их байдаг. Тэгээд мань хүн өөрөө авчраад дэвшүүлээд. Миний мэдэхээр намаас хамгийн их хандивыг Д.Амарбаясгалангаас авсан хүн бараг л Б.Энхбаяр байх шүү. Нам руу орж ирнэ гэж нэг хандив аваад л, “Зөв хүн электорат” руу явахгүй гэж нэг хандив аваад л. Одоо болохоор нөгөө нэг нөхрөө ингээд. Сайдаар томилогдож байхдаа, одоо ёстой манай Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайдынхаа шударга ёсны тэмцлийг бол аймаар дэмжинэ, би чинь одоо ер нь илд байна аа гээд л. За тэгээд энэ чинь Ерөнхий сайд байх хугацаанд бол гоё, сайд байх хугацаанд бол гоё. Ерөөсөө юу ч ярихгүй. Анаж байгаад яг ингээд л огцрох дөхөөд ирэнгүүт гарч ирээд л... Гэхдээ яах вэ дээ,Б.Энхбаярт хэлэхэд нөгөө нэг мэхээр ч Монголын улс төрд нэг их олон давдаггүй юм даа. Ийм увайгүй, тэгээд ийм худалч байгаад хаа ч хүрэх вэ. Мөрөөрөө “ Голомт”-ынхоо авлигалын асуудлыг юун дээрээ очиж нотолно биз. Өмнө нь гарсан зүйлүүдийг эрүүгийн хэрэг гээд байхгүй иргэнийхээ шүүх дээр очоод үнэн зөвөө тогтоолгох хэрэгтэй. Ялангуяа Хууль зүйн сайд улайм цайм ингэж худлаа яриад байж болохгүй. Нөгөө 20 сая ам.доллар яасан бэ. Монгол даяар л нэг юм болсон. Нөгөө нэг газар зараад хуваагаад идчихсэн гээд байсан. Одоо тэр хувааж идсэн данс эд нар юмнууд нь хаана байна аа. Тэрийгээ эцэслэхгүй юм уу. Нөгөө нэг хүн алаад чандарлаад булчихсан гээд байсан, энэ чинь одоо хүн амины хэрэг биз дээ. Ер нь бол онц ноцтой хүн амины хэрэг биз дээ. За тэгээд яахав, ер нь бол сураагүй сургуулийн зардлаа төрөөс гаргуулаад авчихсан, одоо санаа зовохгүй байгаа хүн сонсголоор нэг зүйлийг ингэж өнгө хувиргалт хийгээд тэндээсээ мөнгө хахуульд авчихсан хүн, түүнээс ер нь одоо цаашид юу хүсэх вэ, юу хүлээх вэ. Тэгэхээр яах вэ, энэ бол юу вэ гэхлээр нүүрний арьс нь үнэн байхгүй бол амархан урагддаг.Би бол яах вэ дээ, Б.Энхбаярыг ойлгож байна. Олон жил цөөвөр чоно шиг ганцаараа яваад, нэг багч байхгүй. Тэгээд яах вэ, одоо ингээд нөгөө нэг ийм мөнгөн бартер хийдэг л хүн байхгүй юу даа. Одоо нэг тийм. Энэ хэн рүү ч дайрч магадгүй. Удахгүй 2027 оны ард өөр Ерөнхийлөгч гарч ирээд У.Хүрэлсүх дарга руу учир зүггүй дайраад байж байхад би бол огт гайхахгүй. Нэг ийм үг байдаг шүү дээ, нохой чинь хамаагүй хуцаад байвал өөр хүн хооллож байгаа гэдэг шиг манай хүн чинь мөнгөний л үгээр байхгүй юу. Би бас нэг зүйлийг хэлчихье. Б.Энхбаяр сүүлийн үед аж ахуйн нэгжүүдийг янз бүрээр дарамталж, олон л зүйлүүд болж байгаа дуулдаад байх юм. Одоо энэ Оюу толгойн 20 сая ам.доллар гэдгийн ард арбитр дээр мань хүн бууж өгөх дүн тохирсон байж магадгүй шүү. Г.Занданшатар дарга минь үүнийгээ нягтлаарай. Хугацаа байхад би хэлж байна шүү. Явж байгаад арбитр дээр ялагдаж татвар төлөгчдийн өмнө эвгүй байдалд оров оо. Би зургаан сарын өмнө хэллээ шүү. За, газар гэдэг энэ асуудлын сенсацын ард нэгдсэн системийг задлаад, Геодези зураг зүйн газрыг Э.Бат-Амгалангийн яам руу буцааж өгөх гэж байгаа юм байна гэж би ойлгосон. Үйл явдал ингээд нотлогдоно. Ингээд буцаагаад Байгаль орчны яамны газар олголт бүгд хяналтгүй, жинхэнэ хил дээр, нөгөө нэг замбараагүй газар олгодог зүйлүүдээ хийхийн тулд ингэж сенсацалж байгаа юм байна аа гэж би тааж байна.Гэхдээ ер нь нотлогдоно доо. Тэгээд би ч бас улс төрд удчихсан хүн, энэ байтугай юмыгаа олж уншаад байгаа шүү дээ, ер нь бол. За тэгээд дээрээс нь ерөөсөө “Бодь”-ийн талаар дуугардаггүй нь бол 600 мянгаар 2-3 удаа мань хүн хахууль авчээ.Хууль хяналтын байгууллагууд нь одоо тогтооно биз. Дээрээс нь Монгол Улсад олон асуудал байгаа. Зөвхөн улс төрийн өрсөлдөөнд байгаа л 3-4-хөн хүнийхээ хүрээнд Монгол Улсын Хууль зүйн сайд битгий хийгээч. Тэгээд Хууль зүйн сайд тэгш хандах ёстой. Дээрээс нь нэг зүйл мартчихаж. За, Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд бас нэг манай нөгөө Бэриягийн туслах Бэрия байх шиг байгаа юм.

-Дэд сайдыг хэлж байна даа?

-Дэд сайд, тийм. Мань хүний тухай би ч мэдээлэл авч л байсан юм. Би энэ ажлаа өгөөд, тамгаа өгөөд, учиргүй сайхан тэврэлдэцгээгээд л явсан. Б.Солонгоог сольсон. Намайг явсны дараагийн Засгийн газрын хуралдаан дээр Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд нөхрийг тавьсан. Ингээд л нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэтэй холбоотой бүх материалыг татаж авсан. Би ЗГХЭГ-ын дарга байсан хүн шүү дээ. Бас тэр дотор болж байгааг сонсолгүй яах вэ.

-Тэр дундаас таны сонгуулийн өмнө нөхөж гаргадаг тушаал, бүгдийг нь гаргасан юм уу. Юу болсон юм бэ?

-Мань хүн улс төрийн даалгавар авсан. Л.Оюун-Эрдэнэ дээр л асуудал ол гэсэн юм шиг байгаа юм. Тэгээд мань хүн чинь бараг л нөгөө нэг хууль зүйн фирмээрээ л бөөнөөрөө суусан гэж байгаа юм. Юу ч олдоогүй, яг үнэндээ. Яагаад гэхлээр би Хэрэг эрхлэхийн сайд байж байгаад Ерөнхий сайд болохдоо нэг зүйлийг дэндүү сайн мэдэж байсан. Би нэг өдөр ингэтлээ ухуулна аа гэдгээ. Яагаад гэхлээр би чинь дандаа мөнгөтэй төгрөгтэй эрх мэдэлтэй, улс төрийн хувьд ийм хүмүүстэй зодолдож байгаа хүн нэг өдөр унана гэдгээ ойлголгүй яах вэ дээ. Зохион бичлэг л хийхгүй бол би 100 хувь хэлэхэд манай Засгийн гаүар хууль зөрчсөн нэг ч үйлдэл, төрөөс холбоотой ашиг сонирхлын нэг ч үйлдэл байхгүй. Яагаад гэвэл би хэлж байна шүү дээ, нэг өдөр надад ийм асуудал ирнэ ээ гэдгийг би дэндүү сайн мэдэж байсан. Тэгж байж гал авна шүү дээ. “Будаач будаач гээд сахлаа будав” гэдэг шиг цохилтыг би зөвхөн над дээр ирнэ гэж дандаа тооцдог байсан. Энэ нь миний маш том алдаа юм билээ. Манай гэр бүлийг онилно гэж би ерөөсөө тооцоогүй. Би нэг гэр бүлээ ил гаргадаггүй байсан. Чадлаараа л, за та нар хүний анхааралд оров оо, наана чинь асуудлууд зөндөө болж байна, энд тэнд баар саванд оров оо, анхаарал татав аа гээд хэтэрхий ингээд байх буруу ч байсан юм уу гэж би бас боддог юм. Жаахан танигдчихсан байсан бол магадгүй. Тэгсэн бол, жишээлбэл, энэ нөгөө нэг манай контент хийгээд л явдаг л байсан залуу шүү дээ гэж хүмүүс 1-2 нь постолж байсан ч юм бил үү, мэдэхгүй шүү дээ. Гэнэт ингээд гараад ирэнгүүт, хүүе энэ Л.Оюун-Эрдэнэ чинь яасан том хүүхэдтэй юм бэ гээд, нэг бол хүүе бэртэй юм байна, хүүе өвөө болж байгаа юм байна, хүүе яасан тансаг юм гээд л. Тэгвэл би өөр дээрээ бодоод Засгийн газрын тэр нэг бичиг баримтууд эд нар дээр надтай хамт ажиллаж байсан Засгийн газрын сайд нар бараг бүгд л мэднэ дээ, ер нь бол заавал би бүх саналууд авагдсан үед л алх тогшдог. Хэзээ ч санал зөрсөн ч юм уу, ийм одоо нэг яаруугаар асуудлуудыг аль болох шийдвэрлэхгүйгээр л явахыг маш их хичээдэг. Энэ чинь нөгөө институц институциэрээ л, тэрийгээ филтердэж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээрээ би энэ зүйлийг хэлээд, дээрээс нь тэгээд яах вэ дээ, тэр Д.Мөнх-Эрдэнийн талаар ярьж байгаа нь тэгж орсон учраас ярьж байгаа юм шүү. Д.Мөнх-Эрдэнэ гээд энэ залуу бол нөгөө “Бодь”-ийн оффтейк дээр хууль зүйн зөвлөгөө өгч байсан нөхөр шүү.

-Гэрээ байгуулахад “Бодь”-ийн талд зөвлөгөө өгч байсан гэсэн үг үү?

-Тийм. “Бодь”-д ажиллаж байсан нөхөр.Тэгэхээрээ эд нарын хувьд бол ганцхан зорилго байна. Энэ 200 сая ам.доллартай холбоотой ч юм уу, би хэлээд байна шүү дээ. Нүүрсний сонсголын анхны сэдэв дарах гээд байна шүү дээ. Үүнийг ингээд, нүүрсний хэрэг байхгүй ээ гэж кэйс болгож хаах гээд. Яагаад гэхлээр энэ чинь хожмын нэг өдөр эрх мэдлээс буувал асуудал болно оо гэдгийг тооцоолоод байна шүү дээ, ер нь бол. Тэгэхээрээ ийм зүйл хийгээд байгаа юм байна аа гэж би ойлгосон. Энэ нотлогдоно. Мэдээж одоо хэвлэлийн бага хурал хийгээд зөндөө юм болох байх. Гэхдээ мөнгө чинь мөртэй шүү дээ.Алга болдоггүй.

-Тэгээд энэ яваандаа хэн хэнийх нь ярьж байгаа асуудлууд нотлогдох байгаа?

-Тийм

-“Монгол хаан”-ыг төсвөөс санхүүжүүлээгүй гээд байгаа. Санхүүжүүлсэн баримтуудыг Б.Энхбаяр сайд гаргаж ирээд байгаа?

-Гаргаж ирэх ёстой, тийм.

-Нөгөө талд нь 20 сая ам.доллартай холбоотой зүйл гаргаж ирээд байгаа. Энэ бас гарч ирээд ярих ёстой байх.Хариултууд нь гарч ирэх байх. Та саяны тэр авлигатай холбоотой зүйлээ гаргаж ирээд ярих ёстой. Манай хууль хяналтын байгууллага таныг дуудаад энэ асуудлууд дээр ажиллагаа хийх ёстой гэж би бодож байна. За эцэст нь Ерөнхий сайд яагаад аж ахуйн нэгжийг дээрэмдээд байна вэ. Та Т.Дүүрэн гэдэг хүнтэй холбоотой мэдээлэл гарсан. Тэр хүн нь өөрөө гарч ирээд, тийм үйл явдал болсон гэсэн агуулгатай юм хэлсэн. Танай ахтай холбоотой, тантай холбоотой компани дээр хоёр давхар авсан гэдэг зүйл яригдсан. Тэрнийхээ дараагаар шоронд хийсэн гээд байгаа?

-Тийм. Б.Баатартай холбоотой, нэгэнтээ “Херо” гээд яригдаж байгаа юм чинь би гарсан зүйлүүдэд, 15 давхар, 14 ч байна уу, дээд талын давхрыг нь бол нэлээн дээр авсан. Баримт харчхаж болно шүү дээ. За доод талын давхрыг нь бол О.Амартүвшин гээд нөхөртэй л яриад, тэр нь одоо ч гэсэн яг бүтэн төлбөр нь хийгдээгүй л байгааг л би ойлгосон. Б.Баатараас асуухад, энэ бол худлаа, хоёр аж ахуйн нэгжийн дунд, Т.Дүүрэнгийн хувьд тэр асуудал нь шалгагдаад тэгж хэл гэсэн үү, яагаад тэгснийг би сайн мэдэхгүй байна. Сүүлийн үед ийм юм болоод байна шүү дээ. Ер нь бол одоо нэг хүн ингээд гарна, за бараг виз нь нөгөө Л.Оюун-Эрдэнийг муулах болчхоод байна шүү дээ. Т.Аюурсайхан гараад л эхнийх нь пост Л.Оюун-Эрдэнэ л байгаа биз дээ. Т.Дүүрэн гараад л эхнийх нь пост. Одоо цаашаагаа гараад л эхнийх нь, би виз болоод, хүнд буян болж байгаа бол окэй, гэхдээ энэ бол худлаа. За тэр Төв шуудангийн урд талын тэр нэг өндөр давхар, тэр бол үлгэр. Тийм өндөр тауэр барьчхаад л авлигатай тэмцэнэ гээд явж байхгүй шүү дээ. Тийм өндөр тауэр барьчихвал чив чимээгүй л аятайхан амьдрах байх. Энэ бас арай хэтрүүлж байгаа ийм зүйлүүд байгаа. За тэр “Монгол хаан” гэдэг бол ийм зүйл болсон юм байна лээ. Би бас тэрийг нягталсан. Товчхон хэлчихье. Дипломат харилцаа тогтоосны хэдэн жил ч билээ, Англид“Монгол хаан” жүжиг нэг очоод л бөөн юм болсон. Яг үнэндээ манайх чинь нэг тухайн үед Б.Баатараас сайн хүн байхгүй л болчихсон байсан. Б.Баатарт төрийн соёрхол өгнө гээд л. Гадаадын шагналд тодорхойлно гээд.Би бүүр орж, бөөн юм болж байж Б.Баатарыг шагнуулаагүй. Одоо нөгөө Л.Оюун-Эрдэнэ ахдаа шагнал аваад өгчихлөө гэж бас бөөн юм болно. Сонгууль дөхчихсөн ч билүү, би бөөн уур болоод. Англид “Монгол хаан”-ыг тоглоход манай Ерөнхийлөгч, Гадаад хэргийн сайд, олон л хүн очсон доо. Манай экс Ерөнхий сайдууд ч очсон. Бүгдээрээ л их гоё баярласан байх. Их том тоглолт болсон. Тэр зүйл дунд нөгөө нэг тасалбар гээд байгаа зүйл нь хэдэн хүнд урилгаар үзүүлсэн юм байна лээ. Тэр нөгөө компанид, тэгээд тэр нь нэг ийм Монголыг сурталчилж байгаа том эвент юм байна, монголчууд их гоё жүжиг тавилаа гэдэг.Нэг ийм сэтгүүлд хэд хэдэн хүнийг оруулаад, Монгол ийм гоё юм хийж байгаа л гэсэн юм байна лээ. Тэрнээс жилд зарагдсан зүйл ч байхгүй. Ингээд шууд батлагдчих зүйл. Тэгэхээр энэ бол худлаа.

-Өө Б.Баатар дээр нөгөө хэрэг үүсгэчихсэн байна шүү дээ. Үндэсний аюулгүй байдлыг хагалан бутаргасан гээд?

-Тийм.

-Хэрвээ эд нар ингээд нотлогдчихсон бол ийм хэрэг одоо үүсгэх байсан уу үгүй юу?

-Яах вэ, Б.Баатар ингээд контент хийсэн байж болно. Хүмүүсийн дургүй хүргэсэн байж болно. Гэхдээ яг яасныг үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргасан гэх юм бэ. Гадаа талбай дээр жагсаал хийвэл ингэж зүйлчилчихэж болох нь байна шүү дээ, ер нь. Цаашдаа яах вэ. Одоо ч яах вэ, хэдүүлээ Б.Баатарыг ингээд дуусгаж байвал азны юм гээд явуулчхаж болно гэж бодъё. Энэ дараа нь кейс болчихно. Хоёулаа ч гэсэн өнөөдөр үндэсний эв нэгдлийг хагаран бутаргасан яриа хийгээд сууж байгаа байж магадгүй байхгүй юу, яг энэ зүйл ангиар бол. Зөндөө ноцтой юм ярилаа шүү дээ, хоёулаа. Шүүхийн талаар ярилаа, Ерөнхийлөгчийнхөө талаар ярилаа. Сонгуулийн талаар ярилаа.Сонгуулийн хандивын талаар ярилаа. Хууль зүйн сайдынхаа тухай ярилаа.Авлигын талаар ярилаа. Энэ үндэсний эв нэгдлийг хагаран бутаргасан үйлдэл байж магадгүй шүү дээ. Хүмүүс маань ямар нэг зүйлийг илүү объектив хараасай л гэж би хэлэх гээд байна. Тэр нь юу вэ гэхлээр, за одоо нөгөө “Монгол хаан” чинь бүүр Нью-Йоркт тоглох гэж байна. Тэгвэл бүгд Б.Баатарт хайртай тэр үедээ Бродвейд хоёр жилийн өмнө урилга авчихсан, өнөөдөр үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргасан гэж хэн ч хэлэхгүй. Чухам л төрийн шагнал өгнө гээд бүгдээрээ хошуурч байгаад, одоо хоёр жилийн дараа мань хүн үндэсний дайсан, үндэсний эв нэгдлийг хагалан бутаргагч болчихлоо. Энэ объектив уу, субъектив уу. Тэгэхлээр энэ дээрээ объектив байгаарай. Баялгийн сантай холбоотой асуудал бол миний объектив хүчин зүйл. Парламентын засаглалтай холбоотой асуудал бол миний объектив хүчин зүйл. Би энэ хоёр дээр дандаа л байсан, цаашдаа ч байна. Түүнээс би одоо нэг хүн хараад л Баялгийн сан аягүй буруу, ийшээгээ хараад л ер нь Ерөнхийлөгчийн засаглал зөв ч юм уу. Би ингэж хэзээ ч ярихгүй, итгэлтэй байна. Яагаад гэвэл би ийм зүйлүүдээ бичээд үлдээхийг хичээдэг. Яагаад гэхлээр бичгээр байгаа юм чинь би өөрийнхөө байр сууринаас зөрвөл онигоо л байхгүй юу даа.

-Гишүүдийг түдгэлзүүлэх асуудал энэ хавар орж ирэх юм шиг байна. Тийм сураг сонсогдож байна. Тэгээд МАН-аас Д.Амарбаясгалан тэргүүтэй дөрвөн хүнийг хөөх талаар яриа гарчихлаа. За ярилцлага хийнэ гэдэг мэдээлэл гарсны дараа таныг хөөх талаар шаардаад байгаа юм уу, эсвэл шахаад байгаа юм уу, тийм мэдээлэл гарчихсан?

-Жаахан аятайхан ярилцлага өгөөрэй л гэж байхгүй юу.

-За, тэрийг би мэдэхгүй байна. Хэрвээ намаас хөөх ч юм уу, ямар нэгэн байдлаар энэ парламенттай холбоотой зүйлийг давсан зүйл гарч ирвэл Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүний дараагийн алхам МАН-аас гарах ч юм уу, үзэл санаагаа нэгтгээд залуучуудаа тойруулаад тусдаа явах ийм зүйл рүү явах уу. Де-факто танай нам хоёр хуваагдчихсан. Энэ бол үнэн. Та одоо зарлаж байна. Зарлаад хоёр тийшээ гарах л, эсвэл аль нэг нь байр сууриа эзлэх л орон зай байна уу?

-МАН бол 100 жилийн түүхтэй нам. Энэ бол одоо удирдлагад байгаа 1-2 хүний ч юм уу, эсвэл нэг ийм хувийн эрх ашгийнх биш, зөндөө л олон сорилтыг түүхэн цаг хугацаандаа туулсаар л ирсэн нам.Тийм учраас энэ бол МАН, МАН-ын жирийн гишүүд дэмжигчид дунд байгаа үзэл санаа гэж би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа. МАН-ын жирийн гишүүд дэмжигчид энэ зүйл дунд Л.Оюун-Эрдэнээс болоод, за Оюун-Эрдэнэ л байхгүй бол болохгүй байна гэж бодоод байна гэж би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм. Энэ бол улс төрийн өрсөлдөөнд өрсөлдөж, магадгүй залуу үеэ улс төрийн одоо байгаа эрх мэдлээ хадгалахын тулд бохир бөгөөд ядарсан аргаар аргацааж байгаа амиа хичээсэн, явцуу, хүчгүй, зөвхөн төрийн, хонгилын түлхүүр, хэдхэн ийм юман дээр айдсаар удирдахыг хүсэж байгаа нэг хэсэг хүмүүсийн л шунал гэж би хэлнэ. Энэ бол МАН-ын асуудал биш. Тийм учраас энэ хүмүүс хөөг, хөөснийх нь дараа би яах вэ гэдэг асуудлыг одоо өөрийнхөөрөө л шийднэ.

-Ер нь нэвтрүүлгээ дуусгах уу?

-За тэгье.

-Та нэмээд хэлэх зүйл байвал хэлээд дуусгачих уу?

-Юутай ч өнөөдөр миний ярилцлагыг ийм урт цагаар тэвчээртэй үзсэн танай телевизийн үзэгчдэд чин сэтгэлээсээ баярлаж байна. Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн өөрийнхөө хэлсэн ярьсан зүйлээс хэзээ ч ухарч няцаж яваагүй ээ. 24-25-тай байхдаа л бичсэн өөрийнхөө жижигхэн номд үнэнч байгаа. Цаашдаа ч би энэ үзэл санаандаа үнэнч байна. Гурван зүйлийн төлөө цаашдаа монголчууд маань надтай нэгдээсэй гэж хүсэж байна. Энэ бол үндэсний баялаг илүү хүртээмжтэй байх, стратегийн ордуудын 34 хувь иргэдийн хадгаламж байх энэ хуульчлагдчихсан заалтаа хэдүүлээ хамтдаа хамгаалъя. Энэ одоо эвдэгдвэл дахиж ийм заалт хийгдэхгүй ч байж магадгүй. Тэгэхээр энэ үзэл санаан дээр хэдүүлээ нэгдье. Нам үл харгалзан нэгдье. Хоёр дахь нь парламентын засаглалаа хэдүүлээ хамгаалъя. Парламентын засаглал гэдэг бол парламентын гишүүдийн асуудал биш юм шүү. Энэ бол Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнол, ялангуяа одоо геополитик доргиж байгаа дэлхийн дэг журам, газар нутаг өөрчлөгдөж байгаа энэ үед Монгол Улсын оршин тогтнохуйн аюулгүй байдалтай холбоотой асуудал бол зөвхөн парламент юм аа. Тийм учраас тусгаар тогтнолдоо хайртай иргэн бүхэн парламентын засаглалаа нүдний цөцгий мэт хамгаалах ёстой. Энэ тэмцэлд, энэ үзэл санаан дээр би нийт монголчуудтай нам харгалзахгүй нэгдэхийг уриалж байна. Дээрээс нь цагийн зүүг ухраамааргүй байна.Би зөндөө алдаатай, өөрийгөө нэг их мундаг сайн Ерөнхий сайд байсан, ингэсэн, тэгсэн гэж бодохгүй. Ерөнхий сайд бүхэн шүүмжлүүлдэг. Би тэрийг даана, дараа дараагийн Ерөнхий сайдууд маань надаас хамаагүй илүү байгаасай л гэж би хүснэ. Илүү дэвшилттэй илүү олон асуудлыг богино хугацаанд шийддэг байгаасай л гэж би хүснэ. Ингэхийн тулд би дэмжинэ. Тийм учраас би цагийн зүү ухарч биш илүү одоо зөв зүйл рүүгээ яваасай л гэж хүснэ. Энэ үзэл санаан дээр залуучууд маань бас нэгдээсэй. Нам харгалзахгүйгээр өөрсдийн орон зайгаа хамгаалаач ээ. Улс төр хэзээ ч байхгүйгээр залуучуудад ойртсон, буцаагаад битгий холдоорой. Залуу нас чинь гарт баригдах бамбар гэдэг.Дамжуулаад өгчихдөг. Тэгэхээрээ одоо цаг хүчтэй шүү. Өөдрөг тэмүүлэлтэй цоглог байгаарай.Эцэст нь сая нэр дурдсан бүх хүмүүстээ, ялангуяа У.Хүрэлсүх даргадаа хандаж хэлэхэд, Оюука нь хэвээрээ л байгаа. Анх ярьж байсан зүйлээсээ би яаж ч өөрчлөгдөөгүй гэдгийг та мэдэж байгаа. Дунд нь олон зүйлүүд, янз бүрийн асуудлууд болсон. Өнөөдөр магадгүй энэ ярилцлагыг үзээд та маш их уурлаж байгаа байх. Гомдож ч байгаа байх. Гэхдээ хожмын нэг өдөр, магадгүй 10 жил, 20 жилийн дараа дүүгээ таны ярьж байсан бүх легасиг, бүх үнэт зүйлийг хамгаалахын төлөө ийм эр зориг гаргасныг эрх мэдлээс холдоод, тоос буугаад, асуудлын хойно, вакумаас гараад, нэг өдөр надад баярлалаа гэж хэлэх байх. Би бас сонсож байсан, У.Хүрэлсүх даргын гэр бүлийн гишүүд надтай маш адилхан бодолтой байгаа гэж. Яагаад гэвэл хайрлаж байгаа учраас тэр. Үүнийг зөвөөр ойлгоосой. Яагаад гэвэл би тэгээч ингээч гээд түлхээд байхгүй, урьд нь гараад л явж байсан өөрөө мэднэ. Бид хамт олон зүйлийн ард гарсан. Бид 30 жил Монгол Улсыг хүндрүүлсэн МАНАН бүлэглэлтэй тэмцсэн. Энэ тэмцэл үнэн бөгөөд бодитой байсан гэдэгт би итгэдэг. Би У.Хүрэлсүх даргын талаар өөрийнхөө дурсамжийн номд хожмын нэг өдөр сайнаар дурсаж үлдэхийг хүсэж байгаа юм. Өөрийнхөө тэмцсэн хүмүүстэй намайг нийлүүлээд байгааг би У.Хүрэлсүх даргыг гэж бодож үнэхээр чадахгүй байгаа юм. Ингэж зөвлөөд байгаа, вакумжуулсан хүмүүс байна.

Эсвэл сонгуулийн ч юм уу нэг ийм найраатай зохиол дунд оруулж, намайг жишээлбэл “Женко”-той хүчээр наагаад, албаар хагаралдуулж, одоо МАН-ыг дараа дараагийн сонгуульд амжилтгүй оролцуулах ийм том тоглолт ч явж байхыг үгүйсгэх аргагүй ээ гэж би холдоод харж байгаа. Тийм учраас могой жил ингээд өнгөрлөө. Морин жил гарлаа. Бүгдээрээ вакумаасаа салаад бодит асуудал руугаа илүү төвлөрөөсэй. Ер нь би асуудлууд байвал ингээд ярьчихдаг. Хүлээсэн нь бол Ерөнхий сайдын хувьд, МАН-ын даргын энэ эрхэм хүндтэй хариуцлагатай албан тушаалд томилогдсоны хувьд, юу юуны духанд хүрэлгүй яриад байж яах вэ, адаглаад одоо нэг он гараг, адаглаад сар шинэ болог гэсэн миний дотоод хүндэтгэл байсан юм шүү, журмын нөхөд өө бас улс төрд хамтран зүтгэсэн анд найзууд аа гэж бодсон. За, одоо бол УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ гэж хүлээж аваарай, баярлалаа.

-За баярлалаа

Эх сурвалж: 

NTV телевиз, "Лхагвын тойм" нэвтрүүлэг, №80, 2026.03.11-ний өдөр

"Өдрийн сонин", 2026.03.26-ны өдөр

-Ийм залуухан удирдагчтай ярилцах гэж байгаадаа таатай байна. Уншигчдад маань ч сонирхолтой байх болов уу. Миний мэдэж байгаагаар та өнгөрсөн намар Гүйцэтгэх захиралаар томилогдсон байх. Түүнээс хойш тодорхой хугацаа өнгөрчээ. Та бол нийгэмд ил байдаг хүн биш учраас эхлээд танилцуулах нь зөв болов уу ?

-Ярилцлагын зочноороо урьсанд баярлалаа. Би хотод төрсөн ч сургуульд ортлоо хөдөө аавынхаа дүүгийнд амьдарч байгаад хотод сургуульд орохдоо л  ирж байлаа. 10 жилийн 84 дүгээр сургуулийг дүүргэсэн. Сургуулиа төгсөөд та бүхний мэддэгээр IQ-ийн гэгддэг Ц.Дэмбэрэл багшийн захирлаар нь ажиллаж байсан Хан-уул дээд сургуулийг Бизнесийн эдийн засаг, хэрэглээний математик хос мэргэжлээр төгссөн. Манай сургууль тухайн үед маш чанартай сургалттай цомхон сургууль байсан. 2003 онд сургуулиа төгсчихөөд дипломоо ч аваагүй байхдаа ангийнхаа найзуудтай хамт MCS компанид ирж шалгалт өгч байлаа. Тухайн үед Улсын Драмын Академик театрын хажууханд шинэхэн байр дөнгөж нээгдээд байсан үе л дээ. Тэгээд хэдэн найзтайгаа хамт шалгалт өгөн, М-Си-Эс Холдинг ХХК-д санхүүгийн шинжээчээр ажлын гараагаа эхлүүлж байсан юм. 

-Тэр чинь хэдэн он бэ?

-2003 он. Дөрвөн жил ажиллаад 2007 онд Санхүү эрхэлсэн дэд захиралаар томилогдон 2010 он хүртэл ажиллаж байгаад Юнител Группийн Санхүү эрхэлсэн дэд захирлаар томилогдсон. 2012 онд компанийхаа бизнес хөгжүүлэлт, төлөвлөлт хариуцан ажиллах завшаан гарсан юм. Энэ бас их сонин тохиолдол л доо. Юу гэхээр санхүүгийн ажилтан бол санхүүгээ хэрхэн үр дүнтэй зарцуулах вэ, үр ашиг, хэмнэлт гаргахад голчлон анхаардаг, мөн тодорхой дүрэм, стандарт мөрдүүлэн ажилладаг. Гэтэл бизнес хөгжүүлэлт нь эсрэгээрээ зах зээлд яаж чөлөөтэй сэтгэж, хэрэглэгчдийн хэрэгцээг соргогоор мэдэрж түүнд таарсан бүтээгдэхүүн үйлчилгээ гаргахад төвлөрч ажиллах шаардлагатай болдог.  Мөнгө төгрөг, үр ашиг бодох нь бүр дараагийн ажил болчихдог. Ийм чиг үүрэг хариуцаж ажиллана гэдэг миний хувьд цоо шинэ сорилт. Нөгөө талаар тухайн үед надад удирдлагууд шинэ талбарт хүчээ сорих боломж олгож, хийж чадна гэж итгэсэн. Хүн болгонд олдоод байдаггүй ийм азтай завшаантай тохиолдлоор өөрийгөө сорих боломж надад таарсан юм. Тухайн албан тушаалд томилогдсоноос хойш өнөөг хүртэл “Юнител” группийнхээ Бизнес хөгжил, төлөвлөлтийг хариуцаж ажиллалаа. Түрүү жилийн 11 сард албан ёсоор Гүйцэтгэх захирлаар томилогдон ажиллаж байна.

- Юнител бол манай хэрэглэгчдийн амьдралын нэг хэсэг нь болчихсон, үүрэн холбооны тэргүүлэх компанийн  нэг. Амжилтын түүх нь ч дандаа өсөлттэй явсан байдаг. Шинэ нийгэмд хөл тавиад тав зургаахан жил болж байсан тэр үед л Мобиком байгуулагдаж байлаа.  Бидэнтэй 30 жил хамт явж байна гэсэн үг. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай хамт уламжлалт харилцаа холбооны систем унасан. Мобиком ч эрчтэй, түрэмгий ажилласан. Ийм хурдаар зах зээлд 10 ажиллачихсан, монополь компанитай та бүхэн өрсөлдсөн. Энэ өрсөлдөөний түүхээс сонирхуулаач ... Энэ бол яах аргагүй бидний нүдээрээ харсан түүх шүү дээ?

- 2006 онд Юнител компани анх байгуулагдсан. Зах зээлд Мобиком байгуулагдаад 10 жил, Скайтел компани 5 жил болчихсон байсан. Тухайн үед биднийг ажлаа эхлүүлэхэд хөрөнгө оруулагчид маань “Ер нь боломж байна уу, амжилт гаргах уу” гэж эргэлзэн хэд хэдэн удаа асууж байсан юм. Компани маань байгуулагдаад энэ олон жил амжилттай явж чадсан нь мэдээж бидний бахархал.  Өрсөлдөөнд давуу тал авчирсан хүчин зүйлсийн тухай хоёр гуравхан зүйл хэлье гэж бодож байна. Нэгдүгээрт, энэ өрсөлдөөнтэй зах зээлд төрийн оролцоо бага явж ирсэн. Энэ салбарын бизнес бол маш өргөн чөлөөт өрсөлдөөн дээр явагддаг онцлогтой. Ийм өвөрмөц онцлогтой зах зээл рүү Төр хутгалдаагүй нь өөрөө энэ салбарын хөгжил цэцэглэлтэд, өнөөдрийн хүрсэн амжилтанд том нөлөө үзүүлсэн. Дараагийн хүчин зүйл бол энэ зах зээлд өрсөлдөхөд бидэнд боломж олгож хөрөнгө оруулалт хийсэн хөрөнгө оруулагчдын итгэл. Уг салбар өөрөө хөрөнгө оруулалт маш ихээр шаарддаг. Хөрөнгө оруулалтын үр өгөөж нь урт хугацаанд гардаг. Өөрөөр хэлбэл хөрөнгө оруулалтыг урьдчилан хийснээр хэрэглэгчиддээ шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авах боломжийг бүрдүүлдэг. Энэ нь бүр хэрэглэгчдийн амьдралын шинэ хэв маягыг бүрдүүлэх ч тохиолдол байдаг. Жишээ нь 2011 онд Юнивишн компани маань IPTV үйлчилгээг нэвтрүүлэн, зурагт үзэх шинэ соёлыг бий болгосон байдаг. Хөрөнгө оруулалт хийхгүй удвал компанийн үйлчилгээ болон хэрэглэгчид маань бас цаг үеээсээ хоцрох, урт хугацаандаа бизнес бүхэлдээ зогсох аюултай. Энэхүү нөхцөл байдлыг нь ойлгож  хөрөнгөө оруулсан хөрөнгө оруулагчдын итгэл үнэмшил, дэмжлэг маш чухал хүч. Мэдээж бид менежментийн хувьд зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн гаргаж, шинэлэг хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж байсан нь мөн нөлөөлсөн байх. Тухайн үед ярианы минутын үнэ их өндөр, гар утасны хэрэглээ өдөр тутмын амьдралын хэрэглээнд бүрэн нэвтрээгүй байсан үе. Үнийг хямдруулж, хямдруулсны хэрээр гар утас хэрэглэгчдийн тоо нэмэгдэнэ, зах зээл маань өргөжинө гэдэг боломжийг харж бодлогодоо тусган ажилласан. Дээрээс нь өрсөлдөөний нөхцөл байдлаа зөв тооцоолж чадсан. Тухайн үеийн удирдлагууд маань яг цаг хугацаанд нь нийцсэн оновчтой шийдвэрүүдийг гаргаж байсанд амжилтын бас нэгэн нууц нь оршиж байсан болов уу. 

- Танаас өрсөлдөгчийнхөө тухай ярихдаа их болгоомжтой ханддаг соёл ажиглагдаж байна. Энэ мэдээж зарчим.  Ер нь бол тухайн үед Төр уламжлалт харилцаа холбооныхоо талыг нь дэвсэж өгч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Маш том хайр, дэмжлэг дор Мобиком компани байгуулагдаж байсан. Анхны үүрэн холбооны суурь юм даа. Скайтел компани бас л дажгүй гарч ирсэн. Тэдний эдүгээн царцалтыг та юутай холбож хардаг вэ?

- Скайтел царцалтад ороогүй, харин өсөлттэй байгаа. Бид л нэлээн түрүүлээд зах зээлээ эзэмшээд аваад явчихсан болохоос. Аливаа бизнесийг өөрийг нь өсгөж хөгжүүлэхээс гадна байгаа туршлага, нөөц боломж зэрэгт тулгуурлан шинэ зах зээл уруу орох замаар бизнесээ өргөжүүлж болдог. Түрүүний ярьсан Юнивишн компанийг байгуулж байх үед уламжлалт кабелийн телевиз л байсан шүү дээ. Бид бизнесээ яаж өргөжүүлэх вэ, ямар боломж байна вэ гэж нэлээд судалгаа хийж байгаад IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевизийн үйлчилгээг бас л том эрсдэлтэйгээр, зоригтой хийсэн. 2006 оноос хойш хэрэглэгчдийнхээ тоог амжилттай өсгөөд явсан замнал ч бүхэлдээ эрсдлээс хол байгаагүй. 

- 2007 он гэхэд, ердөө нэг жилийн дотор юнител 30000 хэрэглэгчтэй боллоо гэдэг тооцоо мэдээлэгдэж байсан. Тухайн үедээ маш том амжилт биз дээ?

- Тийм. Тэр бол нэлээн том түвшний амжилт.

- Дундаж орлоготой иргэд рүү хандсан ч гэдэг юм уу, тодорхой зорилтот бүлэгт чиглэсэн бодлого байсан уу?

- Бид аль нэг бүлэг гэхээсээ илүү хүн бүрд тэгш хүртээмжтэй үйлчилгээг хүргэхийг зорьж ирсэн. Тэр дунд  залуучууд руу чиглэсэн үйлчилгээ илүү олонд хүрсэн. 2016 онд орон даяаар бүх аймаг, сумдуудад 4G нэвтрүүлсэн нь мөн амжилтанд нэлээн нөлөөлсөн. Үүрэн холбоо болон ITPV үйлчилгээнүүд маань харилцан бие биенээ дэмжих бизнесүүд байсан нь дараа дараагийн өсөлтүүдэд нөлөөлсөн л дөө.

- Харилцаа холбоо бол технологийн хамгийн том шинэчлэлүүд явагдаж байдаг салбар. Манай харилцаа холбооны хөгжил ямархуу түвшинд явдаг юм вэ ?

- Түрүүнд би хальт дурьдаж байсан. 2011 онд Юнивишнийг байгуулагдахад яг үүн шиг технологийг нэвтрүүлсэн дэлхийн 25 дахь орон манайх болж байсан юм.  2016 онд орон даяаар 4G сүлжээ нэвтрүүлсэн 26 дахь улс болж байлаа. Одоо бид дэлхийн хамгийн сүүлийн үеийн 5G сүлжээг  нэвтрүүлэхээр ажиллаж байна. Өнгөрсөн жил туршилтын станцуудаа асааж, дэд бүтцийн хувьд бэлтгэл ажлаа хангаад байна. Ингээд бодоход манай харилцаа холбооны салбар дэлхийтэй хөл нийлүүлэн хөгжиж байна. Манай улс үүрэн холбооны үйлчилгээ хамгийн хямд орнуудын нэгд тооцогддог. Гэхдээ гадны технологиуд, тоног төхөөрөмжүүд, интернэтийн урсгал болон контентуудыг гадны том том компаниудын л адил ам.доллараар төлж авдаг. 

- 2009 онд танайхыг 3G нэвтрүүлж байхад бас л том дуулиан болж байлаа? Хэрэглэгчдээ ч тэлж байсан. Би мобикомын хэрэглэгч л дээ. 4G систем нэвтрээд зөндөө удаж байна. Гэтэл хурд хангалтгүй. Танайх хурдны хувьд ямархуу вэ?

- 4G дээр жаахан тодруулаад хэлчихэд ер нь бол 3G-гийн дараагийн технологи шүү дээ.  Яахав анхны 2G нь илүү ярианд суурилсан. 3G яриа болон датанд суурилсан. Тэгээд араас нь 10 дахин илүү хурдан 4G гарсан. Үүрэн холбооны компаниудын үйлчилгээ сайн байх, дата үйлчилгээ хурдан байх нь ерөөсөө хөрөнгө оруулалттай  шууд холбоотой гэж хэлж болно. Мөн үүнээс гадна тухайн хүний барьж байгаа утасны шинэ, хуучин, хүчин чадал, тоглуулж буй контентын чанар, хэмжээ, сүлжээ муу барьдаг газар байгаа эсэх зэргээс бас хамаарна. Жишээ нь зузаан ханатай, олон өрөөтэй байшинд ч юм уу. Өнөөдөр нэгж хэрэглэгчийн дата хэрэглээ 10 жилийн өмнөхөөс бараг 20 дахин нэмэгдсэн байна. Нэг хүн сард 20Gb дата хэрэглэж байна. 

- Датанд суурилсан хөгжлийн мухардал юу вэ? 

 - Ер нь бол дараа дараагийн шинэ технологи нь гарж ирээд хурд улам нэмэгдээд л явна гэж боддог. Үүнийг дагаад шинэ шинэ үйлчилгээнүүд хүмүүсийн амьдралд орж ирнэ. Жишээ нь 10 жилийн өмнө дүрсээ харж ярьдаг болно гэж төсөөлж ч байгаагүй байх.

-Одоо ч хөдөөний айлууд сүлжээтэй газар гээд унинаасаа утсаа дүүжилчихсэн байдаг. Энэ хэзээ бүр мөсөн алга болох бол?

 -Монгол орон өргөн газар нутагтай, малчдын амьдралын хэв маяг нь нүүдлэж амьдардаг онцлоготой. Малчин айл болгоныг 100 хувь үүрэн холбооны сүлжээгээр хангана гэдэг хөрөнгө оруулалт, цаг хугацаа шаардах асуудал. Эдийн засгийн агуулгаараа ч, хөрөнгө оруулалт талаасаа ч зардал өндөр. Тэгэхээр бидний түрүүний яриад байдаг хүн ам суурьшсан газрыг 100 хувь сүлжээтэй болгох нь нэг номерын асуудал. Түрүү жил гэхэд мобайл сүлжээ ороогүй 214 алслагдсан багуудад ярианы болон 4G дата сүлжээ оруулсан байгаа. Ингэснээр улсын хэмжээнд 1’500 гаруй баг байдгийн 1200 орчим баг үүрэн холбооны сүлжээтэй болсон. 

- 4G нэвтрэхэд хэрэглэгчид тань үсрэнгүй нэмэгдсэн үү?

- Нэмэгдсэн. 2016 онд манай 100 орчим мянган хэрэглэгч 4G дата хэрэглэдэг байсан бол одоо 1 сая 200 мянган хэрэглэгч 4G дата хэрэглэж байгаа. 

-Дагаад мэдээж асар том хөрөнгө оруулалтын асуудал явж байгаа байх. Гэвч бусад салбар шиг энэ тухай бид тэгтлээ сонирхдоггүй юм шиг ?

- Тийм. Улс орны хөгжилд зам, тээврийн дэд бүтэц, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг том том салбарууд чухал нөлөө үзүүлдэг. Гэхдээ харилцаа холбооны салбарын хийж буй дэд бүтэц, интернэтийн сүлжээний ач холбогдлыг тэр бүр ойлгодоггүй юм болов уу гэж боддог. Манайд “Зам дагаж хөгжил ирнэ” гэж үг байдаг. Одоо бол интернэт дагаж хөгжил ирж байна. Зам хүрээгүй ч интернэт хүрсэн газар зөндөө бий. Үүнийг дагаж иргэд, аж ахуйн нэгж, төрийн байгууллагуудад том боломжууд нээгддэг. Сурч боловсрох боломж дээр л зөвхөн бодоод үз. Төрийн үйлчилгээний цахимжилт, банкны олон аппликейшнүүдээр дурьдаж бас болох юм. Интернэт холбогдсон ухаалаг утастай хэрэглэгчдийн тоо давхардсан тоогоор 4 саяд хүрсэн нь энэ бүхэнд шууд нөлөөлж байгаа. Цаашид ч харилцаа холбооны салбарын хөгжил илүү өргөн боломжийг олгох байх. 

- Таныг компанийнхаа захирлаар томилогдоход нэг мессеж их явж байсан. Шинэ гүйцэтгэх захирлын ур чадвар, эрч хүч, туршлага нь Юнител компанийг дараагийн түвшинд хүргэх байх гэсэн тодотгол. Тэр дараагийн шинэ шат нь юу вэ. Манай уншигчдад дуулгах шинэ сонин юм юу байна ?

- Манайх энэ жилдээ 5G нэвтрүүлэхээр бэлтгэлдээ орчихсон явж байгаа. Томоохон хот суурингуудад нэвтрүүлээд явах байх. 5G-ийн хувьд бол хэрэглэгчдэд өмнөхөөс 10-100 дахин илүү хурдны боломж олгоно. Технологийн өөрийнх нь онцлог гэж байна л даа. 5G нэвтэрснээр ямар ямар салбарт хэр түвшний боломж олгох вэ гэдэг хүмүүст сонин. Та бидэн шиг энгийн хэрэглэгчдийн түвшинд хурд сайжирна, үүнийгээ дагаад контентын дуу, дүрс илүү чанартай болно. Хамгийн гол давуу тал нь орон нутагт яаралтай мэс засал хийхэд түүнийг онлайнаар удирдах боломж олгоно. Магадгүй уул уурхайд жолоочгүй машин ажиллуулах гэдэг ч юм уу. Хоёрдугаарт, нэг дор асар их хэмжээний өгөгдөл цуглуулах, боловсруулах боломж олгодог технологи. Жишээ нь, Улаанбаатарт маш олон мэдрэгчүүдийг суурилуулан, замын хөдөлгөөний идэвхжлийг судлан, удирдах, улмаар түгжрэлийг бууруулахад ч ашиглах боломжтой. Хэрэв 5G-ийг нэвтрэхгүй бол ийм төрлийн үйлчилгээ монголд бараг л нэвтрэхгүй гэсэн үг. 

- Өндөр хөгжил өндөр эрсдэл дагуулж явдаг ч гэдэг. 3G нэвтрүүлэхэд шинжлэх ухаан 12 жил зарцуулж байсан. Гэтэл одоо 5G бидний амьдралд орж ирж байна. 

- 4G маш хурдтай нэвтэрсэн. Хүний амьдралд хурдтай нэвтрэх эсэх нь сүлжээгээ хэр хүртээмжтэй, хурдтай хийсэнтэй холбоотой. 3G-ээс ялгаатай нь хэрэглээний түвшинд хурд нь мэдэгдэхүйц өндөр байсан нь бас нөлөөлсөн. 5G-ийн хувьд 2018, 2019 оноос Япон, Солонгос зэрэг өндөр хөгжилтэй орнууд нэвтрүүлээд эхэлчихсэн хэдий ч одоогоор энэ технологи нь өндөр үнэтэй, 5G дэмждэг гар утасны тоо бага байгаа учир манай компанийн хувьд хот болон томоохон аймгуудад эхэлж нэвтрүүлээд харна. Тэгээд үр дүнгээс хамааруулаад дараагийн өргөтгөлөө далайцтай хийх үү, эсвэл дэс дараатай бага багаар хийх үү гэдгээ шийдээд явна л даа. 

- Одоо ч та бүхэн шилэн кабель үргэлжлүүлж татна, айл болгоны үүдэнд хүргэнэ гээд ажиллаж байгаа. Тооцоогоор 18 мянган км шилэн кабель татсан гэдэг юм билээ.  21 аймагт хүрсэн гэхээр хэдий хэмжээний өртөг орсон бол ?

- Юнивишн өөрөө шилэн кабелийн дэд бүтцээр дамжуулж үйлчилгээгээ хүргэдэг бизнес. Түүнээс гадна энгийнээр хэлбэл та бидний үздэг олон мянган кино контентийг байршуулдаг, тоглуулдаг, телевизийн сувгийг дамжуулах үүрэг бүхий том том систем, төхөөрөмжүүд байдаг. Жишээ нь, нөхөж үзэх үйлчилгээг үзүүлэхийн тул 100-аад сувгуудын 96 цагийн бичлэгийг бичиж авч хадгалдаг. Хэрэглэгч нөхөж үзэх үед тухайн бичлэгийг олж, тухайн айлын зурагт дээр тоглуулна гэсэн үг.  Юнивишн компани маань 2011 оноос хойш 200-аад тэрбумын хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Таны хэлж байгаагаар яг л айлын үүдэнд шилэн кабелаа хүргэж, ард нь эдгээр системүүд нь ажиллаж байгаа гэсэн үг. Ковидын жилүүдэд гэртээ хоригдсон хүмүүсийн интернэтийн хэрэглээ огцом нэмэгдсэн нь бүх улс дахь интернэтийн үйлчилгээ эрхэлдэг компаниудын хувьд үйлчилгээгээ хэвийн найдвартай явуулахын тулд өргөтгөл, сайжруулалтыг зайлшгүй хийх, интернэт сүлжээгээ илүү олон хүнд хүргэх шаардлагатай болсон. Манай компанийн хувьд ч мөн ялгаагүй энэ сорилттой тулгарсан.  Ковидын хөл хорионы үед Юнивишны сүлжээгээр дамжуулж 200 мянга гаруй сурагчид цахим хичээл авсан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд бид системийн шинэчилэл, сайжруулалт, өргөтгөлийн ажлыг тасралтгүй хийж байна.  

- Танай хамт олны хөгжүүлсэн нэг том бахархал нь IPTV байх ?

-Тийм шүү. 

 - Нэлээн хэдэн жилийн өмнө сонсож байхад 5000 хэрэглэгчтэй гэж ярьж байсан. Хүмүүс тэр бүр нарийн мэдэхгүй. Янз бүрийн түвшний хүмүүст зориулаад та тайлбарлаж өгөөч. Энэ төсөл нь бидний амьдралыг юугаар  “баяжуулж” байгаа юм бэ гэдгийг ?

- 2011 онд бид монголд анх удаа телевизийн салбарт хувьсал хийж интернэт, IPTV, суурин  утас хосолсон гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. IPTV гэдэг нь интернэт дээр суурилсан телевиз гэсэн үг. Өнөөдрийн байдлаар орон сууц, гэр хороолол, 21 аймгийн төвийн 350 мянга орчим өрхөд гурвалсан үйлчилгээ үзүүлж байна. 

Хүн бүр өөрийн амьдралын хэв маяг, сонирхолдоо тулгуурлан хүссэн кино контентоо хүссэн цагтаа телевизийн хөтөлбөрт захирагдахгүй үзэх, нөгөөтэйгүүр хүмүүсийн цаг завыг хэмнэж, телевизийг хүссэнээрээ удирдаж байгаа нь хамгийн том ололт юм уу. 

-Оюун өмчийн салбар манайд цэгцрээгүй. Энэ чиглэлд танайх ямар шинэ соёл нэвтрүүлж байна вэ?

-Бид үйлчилгээгээ үзүүлж эхэлсэн цагаасаа контентын чанар, оюуны өмчийг дээдлэн анхаарч ирсэн. Холливудын “Их Дөрвөл” студи хэмээгддэг Warner Bros. Pictures, Walt Disney Company, Universal Studios, Paramount Pictures зэрэг Ази, Холливудын кино студиудын шилдэг бүтээлүүдийг албан ёсны эрхтэйгээр  үзэгчиддээ хүргэж байна. Энэ ч утгаараа бусад газруудыг ч оюуны өмчийг хамгаалж ажиллахыг уриалдаг. 

Монголын кино урлаг зогсолтонд орчихсон байсан нэг үеэ бодвол одоо харин хөгжиж байна. Шинэ шинэ кинонууд их нээлтээ хийж байна. Юнивишний кино санд киногоо байршуулан борлуулдаг. Уран бүтээлчид орлого олж байнаа гэдэг чинь дараагийн кино контентоо хийх, бүр сайн чанартай хийх боломжтой болж байна гэсэн үг. 

- Хүмүүс өдөр тутмын амин зуулганы хэрэглээний үнийн өсөлтөд маш мэдрэг ханддаг хэрнээ датаны үнэ цэн дээр ойлголтгүй. Асар өндөр өртөгтэй нэвтрүүлж байгаа технологи атлаа тогтвортой үнээ барьдаг гэдгийг тэр бүр хүмүүс ойлгодоггүй л дээ. Яг ингээд бодохоор гунигтай санагддаг л байх. Нэгэнт гүйцэтгэх захиралтай нь уулзсаных үнийн өөрчлөлт ойрын үед гарах уу ?

-Таны хөндөж байгаа асуудал маш зөв. Бидний хийж байгаа хөрөнгө оруулалтууд, бүтээж байгаа бүхэн доллараар тооцож гаднаас авч байгаа хөрөнгө оруулалтууд. Бусадтай адил үнээр л авч байна. Жишээлбэл, Юнител, Юнивишн дээр авч байгаа тоног төхөөрөмжийг бид монголдоо хийдэггүй. Интернетийн урсгалыг бид гадагшаа мөнгө төлж авдаг. Дотоодын кино контентуудаас бусад контентууд гээд бүгдийг гадаадаас доллараар тооцож худалдан авч байна. Сүүлийн хэдэн жил долларын ханш яаж өсч байгаа билээ. Маш хүнд шүү дээ. Ер нь бизнесийн байгууллагын хувьд өртөг, зардлын өсөлт, долларын ханшны өсөлтөө дагаад үнийн өөрчлөлтөө хийж явахгүй бол шинэ бүтээгдэхүүн нэвтрүүлэх нь бүү хэл дараагийн өргөтгөл, сайжруулалтаа хийж чадахгүй, хэвийн үйлчилгээгээ үзүүлж чадахгүй хэмжээнд очих эрсдэлтэй. Харилцаа холбооны үүрэн телефоны салбарт үнэ дандаа унаж ирсэн. Үнэ тариф өссөн юм нэг ч байхгүй. Харилцаа холбооноос өөр үнээ тогтвортой барьсан салбар бараг үгүй болов уу. Юнивишны хувьд олон хүчин зүйлээс шалтгаалж тодорхой хэмжээний үнийн өсөлт хийхээс өөр аргагүй нөхцөлд орсон. Биднээс үл хамаарсан өргөн нэвтрүүлгийн хууль батлагдсантай холбоотойгоор нэг үнийн өсөлт хийсэн.  Энэ жил  яалт ч үгүй бид төлөвлөж байсныхаа дагуу өсөлт хийсэн. Ийм хэмжээний өөрчлөлт ойрд дахиж хийхгүй. Үүнээс гадна хэрэглэгчид маань гэрээ байгуулж авсан багцынхаа талаар мэдлэг мэдээлэл багатай, хэрэглээгээ сайн хянаагүй, төлбөрт кино суваг идэвхжүүлэхдээ нөхцлөө сайн анзаардаггүй зэргээс болоод төлбөр өндөр гарлаа гэх нь байдаг. Энэ нэг талаар бидний зүгээс ойлгомжтой хэлээгүй, ойлгуулж чадаагүйн алдаа бас байгаа. Үүнийг багасгахын тул хэрэглэгч өөрөө хэрэглээгээ хянадаг, тохируулдаг, сонгодог байх боломжийг хангасан аппликейшн хөгжүүлж байгаа. Нөгөө талдаа хэрэглэгчид маань нэмэлт үйлчилгээ, кино багц идэвхжүүлэх, ашиглах үедээ үйлчилгээний нөхцлийг нь сайтар ойлгож, танилцаж байгаарай гэж хүсэх байна.

- Юнител группт улс орны хэмжээнд хичнээн ажилтан ажилладаг вэ?

-Улаанбаатар хотын дөрвөн зүгийн зургаан оффист, орон нутгийн салбарууд нийлээд 2000 гаруй үндсэн ажилтантай. Цаашилбал гэрээт, туслан гүйцэтгэгч, хамтарч ажилладаг олон байгууллагууд болон хувь хүн олон байдаг. 

Би ч анх тэртээх 1999 онд энэ хотод анх ирснээс хойш янз бүрийн хугацаагаар олон удаа ирж буцжээ. Ирэх тоолон сэтгэл догдолдог танил дотно хотод энэ удаа харин аз аврал гуйн, алга хавсран залбирсаар буулаа. Амьдрал сорилтоо илгээж ханах биш дээ.  

Монголчууд сүүлийн жилүүдэд энд эмчлүүлэхээр олноороо ирэх болсон. Ялангуяа хүнд оноштой хүүхдүүд их ирж байгаа нь сэтгэл шимшрүүлнэ. Энд ирээд нэлээд удаж байгаа болохоор чөмөг шилжүүлэн суулгах хагалгаанд орох ч зардал нь хүрэхгүй маш хүнд байдалд байгаа Х.Эрхэс хүүгийн асран хамгаалагчдыг олж уулзахаар шийдсэн юм. Түүнд туслах #SaveErkhes аян цахим орчинд өрнөж байсныг манай уншигчид санаж байгаа байх. Яг одоо бол Эрхэс хүү ээжийн хамт эмнэлэгт вакум орчинд байгаа юм байна. Гарч орохгүй гэсэн үг. Хүү чөмөг шилжүүлэн суулгах хагалгаанд орно. Гэвч зардал бүрдээгүй учраас хүлээж буй.

Эмч нар нь “Та нар яаравчлахгүй бол байдал хүндрээд байна. Цаашид хүлээх боломжгүй болно” гэж хэлсээр...

Эрхэсийн аав Хэрлэнгийн байгаа айлыг олох гэж нэлээн хэд хоног сураг тавьсаны хүчинд дүү маань ашгүй тэдэнтэй холбогдож, бид уулзахаар болов. Монголчууд олноороо амьдардаг гэх ....дүүрэг рүү ийнхүү зорив. Машинууд нь ч учраа олж зөрөхөд төвөгтэй ороонг нарийн гудамжуудыг сүлжин, огцом огцом өгсөж уруудсаар нэгэн байрны орчим ирж зогслоо. Гэвч бид хаяг андуурчээ. Гэсэн ч ойр ойрхон монголчууд зөрөх нь сэтгэлд цаанаасаа дотно.

Ямар ч байсан бид олоод иржээ. Холгүйхэн байрны үүдэнд хүүгийн аав Хэрлэн биднийг хүлээгээд зогсож байлаа. Ингээд зургаан давхарт байх түүний байгаа айл руу орцгоов. Хаалгаар оронгуут хав хар нүдтэй хөөрхөн хүү сониучирхсан харцаар биднийг анхааралтай гэгч ширтсээр тослоо.

Цонхоор сонсдох мөргөлийн дуунд бидний хэн хэн маань аль хэдийн дасчээ. Цахлайн хашгираан, муурын ямбалаг эвшээлт, далайн үнэр, машин тэрэгний шуугиан, шинэ талхны ханх тавьсан үнэр, хүн зоны урсгал нь энэ хотын нүсэр хэмнэлийн үндсэн агаар нь юм. Энэ бүхнийг таслан цонхоо хааж аваад өөд өөдөөсөө харан суув. Зовлонг сөрөн, зол гуйж арга мухардан яваа эцэг хүн миний өмнө сууж байна. Энэ бол хорвоогийн хамгийн аймшигтай үе гэдгийг би мэднэ.

Яриагаа эхлүүлж төвдөхдөө хаа холоос ахыгаа аврахаар зүтгэж ирсэн Маргад хүүтэй үг солих гэж оролдов.

-Чи мундаг юм аа. Чамаар бахархаж байна. Ахыгаа удахгүй аварна, тийм үү ?

-Тийм. Би ахыгаа аврана...хүү үүнээс өөр үг хэлсэнгүй.

Гэнэн ариухан, гэм хорын өчүүхэн ч буртаггүй энэ нялх амьтны харцанд хүртэл ямар нэгэн зүйл хүлээсэн юм шиг, энгийн нэг ойлголтоор амархан тайлбарлан хэлэх боломжгүй зүйл шингэжээ. Аргагүй дээ, түүний эргэн тойронд ганцхан л сэдэвтэй яриа өрнөж байгаа. Тэд олон сарын турш тэр ганцхан сэдвээр л амьсгалж байгаа болохоор...

Ингээд бидний яриа эхэллээ.

-Уучлаарай, би диктафонгүй явна.

-Одоо чинь бүх юм гар утсан дотор орчихсон шүү дээ.

-Тийм. Гэхдээ диктафонтой яриад сурчихсан. Хоёулаа хүний газар хүнд хэцүү үед уулзлаа. Ярилцлага өгөхийг зөвшөөрсөнд баярлалаа.

- Танд би маш их баярлаж байна. Биднийг зориод, олоод ирсэн нь сайхан байна.

- Одоо Эрхэс хүүгийн биеийн байдал яг ямар байна вэ. Эмнэлэгт ээжтэйгээ хамт байгаа гэж сонссон. Хэвтээд хэр удчихав ?

- Манай гэр бүл Истанбул дахь Монголын консулын гадаа очсон доо. Та сошилоор харсан байх. Тэр үйл явдлаас хойш тав хоногийн дараа эхнэр хүү хоёр маань эмнэлэгт хэвтсэн. Тэгээд одоо бол чөмөг шилжүүлэн суулгах бэлтгэл ажилдаа ороод, эмчилгээ нь явагдаж байгаа. Маргааш бага хүү бид хоёр эмнэлэгт хэвтэнэ.

- Донор маань хэвтэх нь гэсэн үг биз дээ?

- Тийм.

-Танайх хоёр л хүүтэй юу?

- Манайх гурван хүүтэй. Эрхэс маань миний дунд хүү. Том хүү минь эмээтэйгээ монголд байгаа.

- Энд та нар ах дүү нар дээрээ ирсэн байна уу ?

- Үгүй дээ. Бидэнд энд ямар ч ах дүү, хамаатан садан байхгүй. Анх ирээд үнэхээр хэцүү байсан. Ялангуяа эмнэлгээс маш хүнд байдалтай хөөгдөж шахам гарахад бид дөрвүүлхэнээ л зогсож байлаа. Тэгээд нэг таньдаг дүү рүүгээ мессеж бичээд... Тэр минь ирж бид нарыг гэр рүүгээ явчирсан.

- Би ч ялгаагүй. Бидний чанар олны ярьж бичдэг шиг тэгтлээ муухай болчихоогүй. Сайн хүмүүс нь олон.

- Тийм ээ.

- Тэгэхээр дүү нь ахдаа донор болох гэж байна гэдэг бол бас л маш хэцүү явдал. Гол нь энэ хоёр маань жаахан хүүхдүүд. Таныг харахад л хэцүү байна. Юу туулж байгааг тань ойлгож байна. Хоёрын хоёр хүүхдийн тань амь насны асуудал хувь заяаны дэнсэн дээр байна.

-Тийм ээ. Ярих ч хэцүү юм. Яаж тайлбарлахаа, юу гэж хэлэхээ мэдэхгүй тийм байдалд би сууж байгаа хүн. 

- Өвдсөн хүүхдээ та нар анх яаж мэдсэн бэ. Монголд тийм их хугацаа алдчихсан юм уу?

- Бид монголд хугацаа алдсан. Анх хоёрдугаар сарын 28-нд хүүгийн маань хамраас цус гарч эхлэсэн. Ерөөсөө тогтохгүй, энгийн биш байсан учраас тэр дор нь бид эмнэлэгт үзүүлсэн. Тэгээд 3 сарын 2-нд шууд Эх нялхасын эмнэлэгт  хэвтсэн. Тэнд бараг сар гаруйн турш эмчилгээ хийлгэсэн. Цус сэлбээд л байлгаад байдаг. Шинжилгээний хариу маш удаан гардаг юм байна. Нэг сар болсон.

- Хариу хүлээгдээд үү ?

-Тийм.

- Яг ийм өвчин байна гэсэн онош бол тэр болтол тодроогүй байсан гэсэн үг биз дээ ?

-Тодроогүй л байсан. Тэгээд сар хүлээгдсэн шинжилгээний хариу нь гарч ирсэн. Монголд эмчлэгдэх боломжүй, чөмөгний үйл ажиллагаа ямар ч ажиллагаагүй болсон байна гэсэн тийм хариуг бид хүлээж авсан л даа. Эх нялхасын эмнэлгийн  зөвлөх эмч нараас тэр бүх дүгнэлт, бичгээ аваад л бид гадаадыг зорихоос өөр аргагүй байдалд орсон.

- Эмчилж чадахгүй гэдгээ өөрсдөө шууд л хэлдэг юм байна уу?

- Ер нь бол хэлдэг юм байна. Монголд эмчлэгдэх боломжгүй гэсэн хариу өгч байгаа юм л даа. Дүгнэлт гаргаж байгаа, тэрийг нь хүлээж авч байгаа хоёр тал хоёулаа л хүнд. Яалтай билээ.

- Оношлох явц удаан явагдсан, дээрээс нь эмчилж чадахгүй гэх хариу хүлээж авах бол маш хүнд л дээ.

- Маш хүнд. Тэгээд дээрээс нь бид гадаад руугаа явах мөнгө цуглуулах гэж бас хугацаа алдсан. Бид хашаа, байшингаа зараад, мөнгө болох бүх л юм юу байна тэрийгээ шавхаад гацсан. Мөнгө хайж, эрэлхийлж хаа сайгүй явсан. Тэгсээр байгаад хоног алдагдсан. Солонгос, Хятад гээд янз бүрийн орнуудыг судалсан ч 600 сая, тэрбум төгрөг гэсэн үнэ ирсэн.  Тэгээд Турк руу хандсан. Турк бол хүлээж авъя гэсэн. Тэгээд л наашаа ирсэн. Эхнэр, хүү хоёр маань эхэлж явсан.

- Гэнэт л хамраас нь цус гараад эхэлсэн үү. Өмнө нь тэгж байгаагүй юу?

- Үгүй, гэнэт л цус гараад эхэлсэн. Ерөөсөө тогтохгүй. Тэгээд хэдхэн хоногийн дотор л тураад, биеийн байдал маш хурдан хүндэрчихдэг юм билээ.

- Эрхэс маань хэдэн настай билээ?

- 11 настай.

- Дүүгийнх нь ?

- Зургаан настай.

- Зургаахан настай энэ маань донор болно гэхээр үнэхээр хэлэх үг олдохгүй байна. Монголд эмчлэх боломжгүй гэх үг сонсоод явж байхад “Бид эдгээж чаднаа” гэх хариу эндээс очих гайхамшиг байсан байх даа?

- Хонгилын үзүүрт гэрэл асна гэдэг л болсон.

- Та нар гэр бүлээрээ шинжилгээнд орсон гэсэн үү?

-Тийм. Туркт манай эхнэр хүүхэд хоёрыг ирсэний дараа “За, донорыг та нар яаж сонгох вэ” гэдэг асуулт тавигдсан л даа. Гэр бүл дотроос байж болно. Дэлхийн донорын төвөөс байж болно. Эсвэл Туркийн донорын төвөөс гээд гурван сонголт байна гэж хэлсэн. Дэлхийн донорын төвөөс болохоор үндсэн төлөвлөсөн төлбөр дээр 13 мянган евро нэмэгдэнэ. Туркийнх донорын төвөөс болохоор 10 мянган ам.доллар. Тэгээд бид нар “Ямар ч байсан гэр бүлээрээ шинжилгээ өгөөд үзэж болох уу” гэсэн. Эмч нар зөвшөөрөөд бид нар гэр бүлээрээ шинжилгээнд орсон. Тэгээд манай бага хүүгийнх таарсан.

- Нарийн шинжилгээ хийгддэг байх ?

- Маш нарийн шинжилгээ байдаг юм байна. Бүх үзүүлэлтүүдээр нь шинжилдэг.

- Ер нь нийтдээ Эрхэсийн маань эмчилгээнд хэдэн төгрөг шаардлагатай юм бэ. Энд бид зөвхөн хагалгааны зардал яриад байгаа шүү дээ. Хагалгааны дараах эмчилгээ?

-Тийм. Одоо бид гэр бүлээрээ шинжилгээ өгөхөд л 3500 ам.доллар болж байгаа юм. Өвчтөн бол ганцаараа явцын дунд эмчилгээ хийгдэж байгаад л нэг шинжилгээ авдаг юм байна. 15 хоног тутамд л хийгдэнэ. Тэр тоолон 3500 ам.доллар. Тэгээд өдрийн эмчилгээ нь 500 ам.доллар гээд л явагдаж байна. Эмнэлэг бол ер нь 154 мянган ам.долларт бүх үйл ажиллагаа дуусна гэж бидэнд анх хэлсэн л дээ. “ Та бүхэн ирээд 154 мянган ам.доллароо төлсөн тохиолдолд нэг жилийн дотор бүх эмчилгээ хийгдэж дуусна” гэсэн.

- Дараах эмчилгээнүүд, нөхөн төлжих явц гээд л.

- Тийм. Тэгээд урьдчилгаа 70 мянган ам.долларыг бэлэн авч ирж хийж байж чөмөг шилжүүлнэ гэсэн.

- Төлбөр бүрддэггүй. Гэтэл одоо хүүхдийн биеийн байдал муудаж байна гэж байна шүү дээ.

- Ирмэг дээр л бид зогсож байна даа. Эмнэлгийнх нь эмч, санхүү хоёр нь энд тусдаа бүтэцтэй байдаг юм байна. Санхүүгийн байгууллага нь бид нарт мөнгөө өгөөд эмчилгээндээ орж болно гэж зөвшөөрсөн цагт эмч эмчилгээгээ эхэлдэг юм байна л даа. Бид нарт эмч нь болохоор, “Та яарах хэрэгтэй. Хүүхэд бол эмнэлэгт байхаас өөр аргагүй байна. Мөнгөний асуудлыг би бол мэдэхгүй. Би өвчтөнөө л мэднэ. Ер нь чөмөгний үхжилт үүсч эхэлж байна шүү. Ямартай ч хүүхэд эмнэлэгт эмчилгээндээ л байх ёстой нөхцөл байдалд байна” гэж хэлж байгаа. Тэгээд хүүгээ эмнэлэгт нь эмчилгээтэй нь байлгах гэтэл 70 мянган ам.долларыг яаралтай төл гэж санхүүгийн алба нь нэхээд... Хэрвээ байхгүй юм бол цаашид манай эмчилгээ явагдахгүй ээ” гэдэг хориг л тавигдчихдаг юм байна.

- Түрүүн та ярьж байсан. Хүүхдийнхээ дуслыг дуусгалгүй салгуулаад эмнэлгээс аваад гарсан гээд... Үнэхээр аймшигтай юм болжээ.

- Эхнэр, хүү хоёр ирчихээд 20-иод хоночихсон байсан. Тэр үед би Монголд хандивын аян явууллаа. Дээрээс нь УИХ-ын гишүүн, Төрийн гурван өндөрлөг гээд бүгдэд нь хандаад гүйж байсан л даа. Тэр үеэр манай эхнэр над руу залгасан. “За, бидний шинжилгээний хариу гарлаа. Маргадынх таарчихсан байна. Яаралтай та хоёр ир. Яаралтай чөмөг шилжүүлэн суулгах шаардлагатай боллоо. Миний хань хурдан ир” гэсэн. Тэгээд би ерөөсөө наашаа гарсан. Хандиваар 12 мянган ам.доллар боссон байсан. Тэгээд тэрийгээ аваад л яаралтай ирсэн. Ирээд бид хүүгээ эмчилгээнд оруулсан. Энэ бага хүү маань ч гэсэн эмчилгээнд ороод, бэлтгэл ажилдаа орсон. Гэтэл нэг өдөр санхүүгийн албанаас дуудаад “За, 70 мянган ам.доллароо хурдан байрлуул. Тэгээд үндсэн эмчилгээндээ ор” гэсэн. “Бид нар шооконд орсон л доо. “Та нар анх яг ингэж хэлээгүй шүү дээ” гэсэн чинь “Монгол эмчид чинь хэлсэн байх ёстой. 70 мянган ам.долларыг яг одоо эмнэлгийн  дансанд байршуулахгүй бол бид энэ эмчилгээг хийхгүй” гэсэн. Би ердөө 12 мянган доллартой байдаг. “Бид одоо байгаа 12 мянган ам.доллароо өгье. Надад хэд хоногийн хугацаа өгөөч. Заавал 70 мянган ам.доллар авчирна. Бид эх орондоо хандив явуулах аян зохион байгуулж байгаа. Компаниуд, хувь хүмүүст хандана” гээд гуйлаа. Тийм юм байхгүй гэж байна. Тэгэхээр нь би “Яагаад ингэж байгаа юм бэ, та нар ингэж болохгүй” гэлээ.  “За, за ер нь бид одоо энэ эмчилгээг зогсоолоо” гэж байгаа юм. Хүүгийнхээ өрөөнд ороод ирсэн чинь “За, хүүгээ аваад гар” гээд эмнэлгийн ажилтнууд зогсож байсан. Цус залгачихсан байсан, дээрээс нь 2-3 дусал залгаатай байсан. Тэр нь дуусаагүй, дундаа л орж байхад шууд салгаад л биднийг эмнэлгээс гарахыг шаардсан. (Өөрийн эрхгүй нулимс бүрхэж, яриаг цааш нь үргэлжлүүлэхэд хэцүү болов)  Тэгээд л би тэндээс хүүгээ үүрээд л гарсан даа. Эмнэлгийн доор дөрвүүлээ нэлээд удаан суусан. Сууж байхдаа нэг монгол эмэгтэй рүү мессеж бичээд учраа хэллээ. Өөр хаашаа ч хандах гээд юу ч санаанд орж ирэхгүй байсан. Угаасаа хэн ч байгаагүй. Тэр монгол эмэгтэй ирж бид нарыг авсан. Ёстой нэг ч хүн танихгүй хүний газар тийм байдалд орох үнэхээр хэцүү байдаг юм билээ. Юутай зүйрлэж, яаж тайлбарлахаа би сайн мэдэхгүй байна л даа.

- Ойлгож байна. Надад өөрт маань тийм байдал тулгарч байсан. Тэр өдөр та Истанбул дахь Монголын консулын гадаа очсон юм уу ?

- Тийм .

- Элчин, Консулын газрууд бол шууд хариуцлага хүлээх газрууд биш л дээ. Ер нь төрийн байгууллагуудын нүүр хатуу. Монголчууд олноороо оршин суудаг улс орнуудад амьдардаг иргэд консулын газрууддаа асар дургүй болчихсон байх юм билээ. Би сэтгүүлч хүн болохоор олон ч газраар явсан. Тэдний харьцаа, нөхцөл байдлыг сайн мэднэ. Бараг авч хэлэлцэхгүй дээ.  

- Бидний хувьд ерөөсөө гарах гарцгүй мухардсан. Миний толгойд ерөөсөө Монголынхоо Ерөнхий консулын газар очьё гэдэг бодол л орж ирсэн. Өвчтэй хүүхдээ үүрээд, нэгийг нь хөтлөөд эмнэлгээс хөөгдсөн бид өөр хаашаа хандах билээ. Монголоо л гэдэг юм билээ. Монгол улсаа, монгол хүнээ төлөөлөх газар чинь тэр л газрууд биз дээ. Бид нар харийн газар явж байгаад асуудал тулгарахад, паспортоо гээснээс эхлээд л Консулын газраасаа л тусламж гуйдаг.  Өөр ямар ч арга байхгүй. Тэр утгаараа ерөөсөө Консул руу л очих ёстой юм байна гээд алхсан. Тэр айлд хоноод маргааш нь өглөө эрт бид дөрөв  8 цаг гээд гарсан. Консулын газар тэр айлаас бараг 80-аад км газар юм билээ. Гурав, дөрөв дамжаад автобусаар очсон. Тэгээд очсон чинь Бурханы төрсөн өдөр гээд (Бурхан багшийн дүйчэн өдөр) амарчихсан байсан. Үнэндээ би маш их бухимдсан. Тэр бол үнэн. Тэгээд би хэвлэх газар хайж олоод “Биеийнхээ эрүүл эрхтнийг зарна” гэж бичиж хэвлүүлээд бариад зогссон. Би юу хийж байна вэ гэж эргэцүүлэх ч боломж надад байгаагүй. Эцэг хүн үр хүүхдийнхээ төлөө юу ч байсан хийх хэрэгтэй гэж би өөрөө боддог. Эцэг хүн шүү дээ, би. Тийм биз дээ. Миний мах цусны тасархай, миний үргэлжлэл, надаас үлдэх, намайг залгамжлах залгамж болж ирсэн үр минь шүү дээ. Миний хүү чинь ямар хүү билээ. Яаж би зүгээр суух юм бэ. Тэгээд ерөөсөө л энд эмнэлэг нь хөгжчихсөн газар. Тийм болохоор надад ганц л боломж байна. Өөрөө би хэн нэгний донор болох ёстой. Ингээд хүүгээ аврах боломжтой болно гэж бодсон.

-Та үнэхээр эрүүл эрхтэнээ заръя гэж бодсон юм уу?

- Тийм.

- Одоо таны хувьд хэцүү нөхцөл байдалтай нүүр тулсан. Шууд хийж байсан дусал, цус хоёрыг нь салгуулаад хүний нутагт хүүхдээ үүрээд гарсан хүний дотор юу болж байсныг хэн ч мэдэхгүй. Би бол сэтгэл санааны тань байдлыг ойлгож байна. Зарим хүмүүс бол буруу ойлгосон.

- Монголчууд тэр чигээрээ аливаа юмыг буруу хатуугаар дүгнэдэг хүмүүс бол биш л дээ. Ийм зовлонтой учраагүй, хана мөргөж, сөхөрч унаж үзээгүй хүн ойлгоход бас хэцүү. Хоёр идэж, хоосон хонохгүй түвшний амьдрал туулж үзээгүй хүмүүсээс л элдэв үг гардаг.  Монгол баян улс шүү дээ. Баялаг нь байна. Бүх л юм нь байна. Баячууд нь гэхэд л халаасандаа тэрбум тэрбумаар тоологдох мөнгөтэй л байж байгаа шүү дээ. Тэгэхэд нэг л зүйл хийгээгүй. Монголынхоо ирээдүй болсон үр хүүхдүүдийнхээ төлөө яг ийм эмнэлэг барьчихаагүй. Ерөнхий Консулын гадаа зогсож байхдаа би үнэхээр шархирч байсан. Эд нар Монгол улсыг, монгол улсынхаа иргэдийн эрх ашгийг төлөөлөх гэж л энд байгаа биз дээ. Би энэ үгийг хэлж байгаагаараа л улс төржиж байгаа юм шиг харагдаж байгаа байх. Үнэндээ үгүй байхгүй юу. Энэ Төр засгийн эрх барьж байгаа нөхдүүд чинь бид нарыг сайхан амьдруулна гэж гарч ирдэг биз дээ. Тэгж л ярьж, амлаж улс төрд гарч ирдэг. Бүгдээрээ маш ухаантай. Маш боловсролтой хүмүүс, тийм үү. Гэтэл сүүлийн 30 жилийн хугацаанд хүнээ эмчлэх олигтой эмнэлэггүй л байж байна. Эх нялхасын эмнэлэгт бол 40-50-иараа ингээд л гэдэснээсээ, тархинаасаа гуурс цувуулчихсан хэвтэцгээж байгаа хүүхдүүдийг хараад нүдний нулимс урсаж байгаа юм.  “Ёстой нээрээ Монгол Улс болохоо байж байгаа юм байна” л гэж тэнд л ойлгосон.

- Тэгээд Консул хүлээж авч уулзсан уу ?

- Маргааш нь над руу Консулын газраас ярьсан. Т.Энхтүвшин гээд Дорноговь аймгаас гарсан, манай УИХ-ын гишүүн ярьж хэлсэн юм билээ.

- Төмөртогоогийн Энхтүвшин гишүүн.

- Тийм. “Манай энэ хүмүүст туслаач ээ. Энэ хүмүүсийг хүлээж авч уулзаж өгөөч” гэдэг санал тавьсан юм байна. Тэрний дагуу намайг дуудаж, бид очиж уулзсан. Тэр уулзалтын үеэр бидний дунд бас жаахан маргаан үүссэн л дээ. Ямар тус хэрэгтэй байна, ямар асуудал тулгарсан юм гэж бид нарыг дуудчихаад, яваад очингуут эхлээд эвгүй харьцсан.  “Тэр боломжгүй, энэ ч болохгүй” гээд бүх л юман дээрээ хоригтой. Хүйтэн хөндий. Үнэхээр уур хүрсэн л дээ.

- Зовлонд унасан хүмүүс үр хүүхдээ тэврээд орж байхад хэтэрхий хэгжүүн, өөдгүй харьцаад, та тэрэнд нь шатсан байх л даа.

- Ерөөсөө л тэр.

- Ер нь бол Элчин сайдын яам, Ерөнхий консулын газрууд нийтээрээ тиймэрхүү ёс зүйтэй. Бүр тогтчихсон юм билээ.

- Тэгээд бид нар ойлголцсон. Ер нь бол миний бодсон зүйл гадаадад Монгол улсыг төлөөлж байгаагийн хувьд жаахан ч гэсэн хүнлэг байх хэрэгтэй юм байна гэдэг л зүйл юм. Эх оронд нь эмчилж чадахгүй гээд чадан ядан, хамаг байдгаа зарж үрээд, итгэл найдвар тээгээд зүтгэн байж ирж байгаа иргэд нь шүү дээ. Ядаж суугаа орныхоо эрүүл мэндийн хууль, эмнэлгүүдийнтанилцуулга, үнэ ханш, судалгааны мэдээллүүдээр хангачихдаг байвал хичнээн сайхан. Өвчнөө оношлуулчихсан, гадаадад эмчлэх боломж байгаа болоод л энд ирж байгаа ийм хүмүүст ядаж ийм ийм утсаар ингэнэ шүү гээд хэрэгтэй мэдээллүүдийг сайтдаа тавьчихдаг байж ч болно шүү дээ. Иргэдийнхээ татварт төлсөн мөнгийг үргүй зардаг зардлаасаа жаахныг ийм зүйлд зарцуулахад яагаад болохгүй гэж. Мэдээллийн ажилтан байдаг бол учраа олохгүй яваа, танил талгүй иргэд нь очоод “За, бид нар ийм ийм эмчилгээтэй ирсэн. Одоо яах вэ, аль эмнэлэгт хандах вэ” гэхэд “Стамбулд ийм ийм эмнэлэг байдаг юм. Энэ эмнэлэг нь тийм чиглэлээрээ сайн. Танд холбоод өгье. Та энэ утаснуудыг нь аваад ярьж болно” гээд тусламж үзүүлчихдэг бол хичнээн сайхан. Ядаж консулын газрын улсууд маань ингээд сууж баймаар байгаа байхгүй юу. Тийм юм хийдэггүй нь тодорхой л байна билээ. Тэгж л санагдсан, надад. Би зовж зүдэрч яваа нэг л иргэн. Үнэхээр сэтгэл санааны хүнд цохилтод орсон байсан учраас бухимдсан. Консулын ажилтантай маргалдсан. “Та ямар нэгэн гаргалгаа надад хэлж өг” гэж би өөрийн эрхгүй шаардсан. Өөр хэнээсээ би гуйх юм бэ. Тэгээд тэд “Бид нар эмнэлэг дээр чинь очиж өгье. Энэ байгаа мөнгийг чинь өгөөд, жаахан хугацаа олгооч гэж гуйя” гэсэн. Тэгээд тэд манай эмнэлэг дээр очиж уулзсан. Эмнэлгийнхэнтэй уулзаж, бидний учир байдлыг хэлж ярьж, хүүгийн минь эмчилгээг таслахгүй байхыг гуйж өгсөн.

- Одоо 154 мянган ам.долларынхоо 70 мянгыг нь өгчихөөд байгаа юм уу?

- Тийм.

- Одоо 70 мянга нь сох дутуу.

- Тийм. Тэгээд ямар ч байсан консулынхан очиж уулзаж өгсөн. Эмнэлгийнхэн мөн л “үгүй” гэж хариулсан. Зөндөө ярилцаж байж зөвшөөрсөн. Ингээд гурав хоногийн хугацаатай хоёр хувааж өгсөн.

- Тэгээд л одоо Эрхэс маань эмнэлэгтээ хэвтэж байгаа юм байна шүү дээ.

- Тэгээд бид нарыг ахин хүлээж авч, чөмөг шилжүүлэн суулгах бэлтгэл ажилдаа ахиад эхнээс нь явж байгаа юм.

- Та одоо хүүтэйгээ уулзаагүй хэр удаж байна ?

- Нэлээн хэд хонож байна.

- Эрхэсийн маань ухаан санаа, ерөнхий биеийн байдал нь ямархуу байгаа юм бол ?

- Би хүүтэйгээ уулзаад дотроо бодсон. Миний хүү бүр турчихсан. Харж байгаа харц нь нэг тийм гөлгөр. Хааяа юм хэлэхээр маш сонин хардаг.  Хариулж байгаа хариулт нь хүртэл нэг л тийм...нөгөө сэргэлэн цовоо зан чанар нь байхгүй болчихсон. Тархинд нь ямар нэгэн юм л болоод байгаа юм биш байгаа гэж дотроо шаналах юм.

- Таны айдсаас болж ингэж санагдаж байгаа байх ?

- Өвчний явц нөлөөлөөд байгаа юм шиг л санагдсан.

- Аливаа зүйлийг ойлгодог, мэддэг болчихсон болохоор болж байгаа үйл явдлууд сэтгэлд нь хүнд тусч байгаа байх л даа. Ээж аав минь ямар хэцүү байдалд байна вэ. Надад ийм асуудал тулгарснаас болоод бид ингэж зовж байна гэж бодоод шаналж байгаа болов уу. Бас дүүгээ донор болох тухай бодож байгаа...

- Тийм байх л даа. Би элдвийн л юм бодох юм. Хүү маань мэдрэлийн талаасаа асуудалтай болчих вий дээ гэх айдас байна. Саажилттай хүмүүс нэг тийм юм ярихаар сонин “...аан..” гээд тодорхойгүй хараад байдаг даа. Тийм байдал надад ажиглагдсан.

- Үгүй байх аа. Туйлдаа байлгүй дээ. Жаахан хүүхэд шүү дээ. Хичнээн удаан эмнэлэгт шаналж байгаа билээ ?

- Юм ярингуут нэлээд удаан өөдөөс харж байснаа тийм ийм гэх байдалтай л...

- Одоо тэгээд вакумжсан орчинд ээжтэйгээ хоёулаа хэвтэж байгаа юм байна, тийм үү ?

- Тийм. Хоёулаа.  

- Танай хоёр талын гэр бүл дотор бизнес эрхэлдэг ч юм уу, та бүхэнд тусалчих хүмүүс байхгүй юу ?

 - Даанч алга даа. Бид ерөөсөө л ажилчин удамтай, ажилчин хүмүүс. Манайхан бүгд л ажил хийж амьдралаа авч явдаг. Зарим нь төсвийн ажилтай. Эхнэрийн маань ах л бялууны цех ажиллуулдаг. Тэгээд л бас төрийн хянадаг шалгадаг албаныханд дарамтлуулаад л, хавчигдаад явж байдаг л хүн байдаг юм. Миний талаас нэг ч бизнес юм эрхэлдэг хүн байхгүй. Манай ээж төмөр замын барилгад л насаараа ажилласан хүн. Тэгээд манайхан гэж дандаа л төмөр зам дагасан хүмүүс байдаг юм. Бүгд ажилчин хүмүүс. Манай өвөө Даваажав гээд олон арван шавь нар бэлтгэсэн, хүндэт төмөр замчин хүн.

- Одоо та бага хүүгээ аваад эмнэлэгт хэвтэнэ. Хүүг бэлтгэхэд идэх уух юмнаас эхлээд хориглох, янз бүрийн дэглэм шаардах юм уу ?

- Одоохондоо хориглосон юм байхгүй.

- Энэ айл бол та зүгээр л таньдаг, танай гэр бүлд тусалж байгаа монгол хүмүүс юм байна шүү дээ ?

- Тийм. Хуурай дүү нар. Мөн ч их түшиг болж байна. Туркт байдаг монголчууд маань бидэн дээр их ирсэн. Хүмүүс бүлэг бүлгээрээ ирж уулзаж, тусалж дэмжсэн. “ Хэрэгтэй зүйл юу байна. Мах авах уу” гээд л, бүх л байгаа бүхнээрээ туслах гээд л орж ирцгээсэн. Эмнэлэг рүүгээ 60-70 км явдаг юм байна. Монголчууд байгаа газраа бай, манайд ирээд нэг хоночих. Манайд ирээд хоёр хоночих ч гэдэг юм уу. Хүмүүсийн сайхан сэтгэл гэж агуу юм даа. Ингээд л тэднийхээ дэмээр явж байна. Хүүгээ л хурдан эмчлүүлчихмээр байна. Хүүгээ эмчлүүлээд, хөл дээрээ  босоод сайхан болохоор нь монголдоо очоод ингэж, хүү шиг минь зовж байгаа бяцхан хүүхдүүдийн төлөө зүтгэнэ.

- Хүмүүс ярьдаг шүү дээ. Итгэл гэдэг юм ерөөсөө бөхөж өгдөггүй гээд... Та тэр мөчид тулж ирээд байж байна. Ийм нэг бяцхан зүрх хүртэл нэгийгээ аврахаар хажууд чинь бүлтгэнээд цохилж байхад ухрах газар гэж байхгүй байхаас яах билээ дээ?

- Ёстой энэ зүйлийг л жинхэнэ мэдэрч байна. Бүх эд эсээрээ мэдэрч байна.

- Танай гэр бүлийн итгэл нугараагүй. Энэ бол маш том хүч ...

- Надад яг уначихаж байгаа юм шиг нөхцөл байдал байнга тулгарч байна. Би унаж болохгүй шүү дээ. Хүүгийнхээ төлөө би унаж болохгүй гэж өөртөө шүд зууж би хэлдэг.  Хэзээ ч би итгэл, сэтгэлээ унагахгүй. Энэ бол миний хүү. Би хүүгээ заавал босгох ёстой.

- Таны эхнэр хүчирхэг эмэгтэй юм. Консулын гадаа гартаа бичиг бариад зогсож байгаа зургийг нь хараад тэгж бодсон...

- Миний эхнэр бол үнэхээр мундаг хүн шүү дээ. Үнэхээр маш зоригтой, тэсвэр тэвчээртэй.

- Та хоёр хэдэн жил хамт амьдарч байгаа хосууд вэ ?

- 17 жил.

- Уулзах хүсэлтийг минь хүлээж авсанд баярлалаа. Жаахан ч гэсэн сэтгэл тань онгойж байгаа байх гэж найдаж байна. Бүх зүйл сайхан болно. Эргээд заавал баяртай уулзана гэдэг үгээр яриагаа өндөрлөё...

- Заавал эргэж баяртай уулзана. Танд маш их баярлалаа.

Бяцхан Маргад биднийг ярилцах зуур чихэр жимс болон гүйж байснаа явахаар бостол гүйгээд ирэв.

-Маргад аа, чи мундаг юм аа. Хоёулаа бие биедээ амжилт хүсээд гараа цохих уу ?

- Тэгье...( Тэр жижигхэн алгаа тэнийлгэсээр ирж алга нийлүүлэн цохингоо инээж байна... )

Би ч гэсэн хүчтэй болчих шиг боллоо. Чамайг ахыгаа аварсаны дараа эгч нь заавал ирнээ. Чи чаднаа...

Эрхэс өвдөөгүй байхдаа дүүтэйгээ өдөржин тоглодог, үргэлж хамгаалдаг, хаа ч байсан хамтдаа гүйж явдаг байж. Одоо тэр эмнэлгийн орон дээр өдрөөс өдөрт тэнхэлээ алдан хэвтэж байна. Хүмүүс ээ, зургаахан настай дүү нь донор болох гээд хүний газар, айлын гэрт бүлтгэнээд байж байна. Энэ хоёрыг авраач. Эрхэс хүүд ахин тусламжийн гараа сунгаач гэж би та бүхнээс чин сэтгэлээсээ гуйж байна.

Зовлон жаргал сүлэлдсэн, золио тэнхээ сорьсон энэ нүргээнт хотод аз ивээл эрэн алагхан зүрхээ цохилуулж байгаа Эрхэс хүүг аварцгаая.

2022.7.8 Истанбул хот

2020 оны эхний 11 сарын байдлаар улс, орон нутгийн төсөвт 804 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлээд байна.

-Шуудхан л асууя. Эрдэнэт үйлдвэр, үйлдвэрийн удирдлага, тэр тусмаа та сүүлийн үед сошиал платформуудаар багагүй “нүдүүллээ”. Гэвч та таг дуугүй удаан суув. Та тийм тайван хүн юм уу.  Эсвэл тайлбар өгөх хүсэлгүй байв уу?

-Таны асууж байгаа асуудлаар олон нийтийн хүлээлт байгааг би ойлгож байна.  Энэ бүхэнд  хүлээцтэй хандаж байгаа уншигч та бүхэндээ талархлаа илэрхийлье. Эрдэнэт үйлдвэр 24 цагийн тасралтгүй үйл ажиллагаатай, улс орныхоо өмнө,  түншүүдийнхээ өмнө өндөр хариуцлага хүлээдэг,  дэлхийд танигдсан, стратегийн үйлдвэр.  Энэ үйлдвэрийг авч яваа уурхайчид бид чинь цаг наргүй ажилладаг.  Тиймээс  миний хувьд гүжир гүтгэлэг, “нүдэлтэд” тэр болгон хариу өгөөд, хэл ам болоод байх цаг зав үнэндээ байхгүй. Үйлдвэрийн холбогдох албад залруулах хариу  өгсөн байх. Тэр тусмаа цар тахлын энэ цаг үед үйлдвэрлэлээ тасралтгүй ажиллуулах, үйл ажиллагаагаа хэвийн жигд, зөв авч явах, уурхайчид хамт олноо энэ цар тахлын аюулаас хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх нь гол зорилго болж байна. Ярих цаг бол хэзээд олдоно. Харин ажил хэрэг бол бүгдээс чухал. Би ингэж л  боддог.

 -Тэр мэдээж л дээ. Ерөөсөө л ярьдаг, хашгичдаг орон болчих гээд байна. Тэгэхээр тантай нэгэнт уулзсаных олон нийтийн анхаарал татаад байгаа асуудлуудыг ярихын өмнө Эрдэнэт үйлдвэрийн талаар бүрэн хэмжээний мэдээлэл уншигчдадаа хүргэчихмээр байна.

- Тэр болно шүү дээ. Дутуу гуцуу, энд тэндээс нь тасдаж авсан, зөвхөн харахыг хүссэн өнцгөөсөө асуудлыг авч үзэх хандлага хавтгайрсан үед би бол үйлдвэрийнхээ тухай ярих боломж өгвөл олзуурхаж л байна. Эрдэнэт үйлдвэр байгуулах тухай анхны шийдвэр Монгол-Зөвлөлтийн Засгийн газар хоорондын 1973 оны хэлэлцээрийн дагуу Зөвлөлтийн тал өөрт ногдох хөрөнгөө гаргаж, түүн дээр Монголын талд ногдох 50 хувийн хөрөнгийг зээл хэлбэрээр нэмж гаргахаар тогтсон байдаг. Монголын талын 50 хувийг эргүүлж төлөх асуудал их өр гэдэг нэрийн дор явсан шүү дээ. Энэ процессыг та сайн мэднэ.

1980-аад оны сүүлчээр юм даг, би Бор-Өндөрт ажиллаж байхдаа үйлдвэрийнхээ 10 жилийн ойн арга хэмжээний хүрээнд яамны удирдлага, уул уурхайн бүх үйлдвэрүүдийн дарга, инженерүүд, салбарын эрдэмтдийн төлөөллийг Бор-Өндөртөө урьж, мэргэжлийн зөвлөгөөн хийх санаачилга гаргаж,  зохион байгуулсан юм. Энэ зөвлөгөөнөөр зарчмын хэд хэдэн асуудлыг хэлэлцсэн. Тухайлбал, Монгол-Оросын хамтарсан үйлдвэрүүдийн Монголын талын эзэмшиж байгаа хувь оролцоог нэмэгдүүлж 51 хувь болгох, эдгээр үйлдвэрүүдээс Монгол улс байгалийн нөөц баялаг ашигласны төлбөр, газрын хэвлий ашигласны төлбөр авдаг болох зэрэг асуудлуудыг хөндөн ярилцаж, зарчмын хувьд байр сууриа нэгтгэсэн юм.  Эдгээр асуудлуудыг төр засагт уламжлан шийдвэрлүүлсэний үр дүнд 1991 оны хэлэлцээр байгуулагдсан түүхтэй. Монгол Улс энэ асуудлыг цагаа олж шийдвэрлэсэн дээ. Ингэснээр Монголросцветмет, Эрдэнэт үйлдвэрийн Монголын талын хувь оролцоог нэмэгдүүлж, 51:49 болгосон. Монголоо гэсэн чин сэтгэлтэй олон хүний хичээл зүтгэл, хүчин чармайлтаар энэ ажил бүтсэн. Эрдэнэт үйлдвэр  анх 4 сая тн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай эхэлж байсан бол өнөөдөр 32 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай төрийн өмчит үйлдвэр болон амжилттай ажиллаж байна. Энэ хугацааны 38 жилд Монгол-Оросын хамтарсан үйлдвэрийн статустай, 2 жил гаруйн хугацаанд төр, хувийн хэвшлийн оролцоотой ажилласан. 2019 оны 3 сараас  100 хувь төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болсон.

Монголчуудын итгэл найдвар болсон Эрдэнэт үйлдвэрийг өөд татаж  авах, улс төрөөс ангид байлгах,  ялангуяа хэтийн ирээдүйг нь тодорхой болгох тал дээр Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх, ЗГХЭГ-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ нар зоримог, шуурхай ч хөдөлсөн. Энэ нь ч үр дүнгээ өгч байна.

Монгол Улсын Засгийн газар сүүлийн 20 гаруй жилийн хугацаанд анх удаа Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн асуудлыг тусгайлан авч үзэж, тус үйлдвэрийг  2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх Үндсэн чиглэлийг дэмжсэнээр Засгийн газрын 2019 оны 224 дүгээр  тогтоол гарсан юм шүү. Энэ тогтоолыг хэрэгжүүлэн Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар 2019 оны 262 дугаар тогтоолоор уг Үндсэн чиглэлийг баталсан юм. Батлагдсан Үндсэн чиглэлийг тав таван жилээр төлөвлөн, жил бүрийн бизнес төлөвлөгөөнд тусган хэрэгжүүлж байна. Төр засгийн бодлого, шийдвэрийн хүрээнд Эрдэнэт үйлдвэр тасралтгүй, хэвийн жигд ажиллаж, түүхэндээ байгаагүй өндөр амжилт, үр дүн гаргаж байна.

Засгийн газар бидэнд боломж олгосон, бид ч хичээж байгаа.  Юм үнэнээрээ байх сайхан, тийм биз дээ.

-Эрдэнэт үйлдвэр тойрсон хувь эзэмшлийн асуудал одоо ч улс төрд гол сэдэв хэвээр байна. Та бол Төртэй ч, 49 хувийнхантай ч нэг баг болоод ажиллачихсан хүн шүү дээ. “Монголын зэс”-ийнхэн 2016 онд Оросоос 49 хувийг авснаас хойш хэдхэн сарын дараа буюу 2016 оны 12 сард та Эрдэнэт үйлдвэрт томилогдсон байх аа. Таныг ажлаа авах үед нөхцөл байдал ямар байв. Ямар байдалтай үйлдвэр хүлээж авав? Ер нь урьд нь ямар байсан юм бэ? Та ажиллах хугацаандаа ямар үр дүнд хүргэчихэв, юуг нь сайжруулчихав?

-Ний нуугүй хэлэхэд шилжилтийн ч гэмээр юу уу даа, ер нь л амаргүй цаг үе, сорилттой тулсан шүү. Үйлдвэрийн ажил байдал,  хамт олон, ИТА-нуудтай танилцах, санал бодлыг нь сонсохоос ажлаа эхэлсэн дээ. 

Нэгдүгээрт, тус үйлдвэрийг  2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх Үндсэн чиглэлийг боловсруулах ажлыг эрчимжүүлж, Эрдэнэт үйлдвэрийн алсын хараа, эрхэм зорилго, үнэт зүйлийг тодорхойлох асуудлаар хамт олныхоо саналыг авч, компанийн засаглалыг бэхжүүлэх том зорилтуудаа тодорхойлж, үйлдвэрийн тогтвортой хөгжлийн  5 чиглэл бүхий цогц бодлогоо гаргаж, батлан хэрэгжүүлж байна.  Эрдэнэт үйлдвэр алсын хараагаа “Дэлхийн жишиг, Монголын бахархал” гэж тодорхойлсон шүү дээ. Харин эрхэм зорилгоо бол “Тогтвортой хөгжил, хариуцлагатай  уул уурхайг эрхэмлэн үндэсний баялгийг бүтээнэ” гэж тогтоосон. Энэ хүрээнд л  ажлаа зохион  байгуулах гэж зүтгэж явна даа.

Хоёрдугаарт, уул уурхайн үйлдвэрийн амин чухал асуудал нь нөөц баялаг байдаг болохоор  нөөцийн  судалгаа, геологи хайгуулын ажлыг өргөн хүрээтэй явуулсан.  

-Таныг 60 жилийн ирээдүй бий болгоно гэж зарлахад би “Бадамсүрэнгийн романтизм уу, эсвэл ...” гэж бичиж байсан шүү. Ер нь бол нөөц нь шавхагдаж байгаа хөгшин үйлдвэр гэх ойлголт явчихсан байсан л даа?

-(инээв) Бид 2017 оноос хойш геологи хайгуулын ажилд нийтдээ 27 орчим сая ам.доллар зарцуулаад байна. Үүний үр дүнд ордын гүний хэсэгт хүдрийн нөөцийг нэмэгдүүлж, стратегийн ордын талбайн хил хязгаарын хүрээнд  хэтийн төлөв бүхий хэд хэдэн илрэлийг нарийвчлан тогтоогоод байна. Түүнчлэн Эрдэнэтийн-Овоо ордын геологийн нөөцийг олон улсын ЖОРК стандартын дагуу баталгаажуулах ажлыг хийж дуусгалаа. Энэ нь цаашид хэрэгжүүлэх томоохон төслүүдийн үндэслэл болохын зэрэгцээ үйлдвэрийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлж, гаднын хөрөнгө оруулагчидтай хамтран ажиллах баталгаа болох юм. Эдгээр ажлуудын үр дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийн насжилт, ажиллах хугацааг 20 гаруй жилээр нэмэгдүүлж, цаашдаа 60 гаруй жил ажиллах боломжийг бүрдүүллээ. Өндөр түвшний судалгаа, тооцоо хийж байж л тогтооно шүү дээ. Би түрүүний хариултаа гүйцээчихье.

Гуравдугаарт, Эрдэнэт үйлдвэр анх байгуулагдахад нь тухайн цагийнхаа  хамгийн шилдэг, тэргүүний техник, технологи ашигласан  байдаг.  Гэвч цагийн уртад элэгдэж, насжилт өндөр болж таарна шүү дээ. Үйлдвэрийн хэмжээнд ашиглаж байгаа нийт техник, технологийн үндсэн тоног төхөөрөмжийн 80 хүртэл хувийг шинэчлэх шаардлагатай болсон, инженерийн шугам сүлжээний ашиглалтын хугацааны хэтрэлт үүссэн зэрэг нь гол тулгамдсан асуудал байлаа.  

Иймээс үйлдвэрлэлийн өргөтгөл, шинэчлэлийн ажлыг өргөн далайцтай явуулж байна. 2017-2020 онд 1.2 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийснээр техник, тоног төхөөрөмжийн  25 хүртэл хувийг шинэчиллээ. Үүний үр дүнд техник, тоног төхөөрөмжийн найдварт ажиллагаа дээшилж, үйлдвэрлэлийн хэвийн жигд ажиллагаа  хангагдсан.

Дөрөвдүгээрт, чиглэл чиглэлээрээ салангид явагдаж байсан худалдан авалтыг нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, ил тод байдлыг ханган,  2019 оноос цахим хэлбэрт шилжүүлж, холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу төрийн худалдан авах ажиллагааны зарчмыг  баримталж, “нэг цонхны бодлого”-д оруулсан. Худалдан авалтыг ил тод, өрсөлдөх тэгш  боломж олгож зохион байгуулснаар онцгой дэглэмийн горимоор ажилласан  2019 онд 65,8 тэрбум төгрөг, 2020 оны эхний 9 сарын байдлаар 74,2 тэрбум төгрөг, нийтдээ 140 тэрбум төгрөгийг хэмнэж чадлаа. 

Тавдугаарт, цалин хөлс, урамшууллын бодлогыг шинэчлэн тодорхойлж, 2017 оноос хойш уурхайчин хамт олныхоо цалинг үе шаттайгаар 55 хувиар нэмэгдүүлсэн. Мөн ахмадууддаа олгодог нэмэлт тэтгэврийг 1.5-2.1 дахин өсгөсөн. Эрдэнэт үйлдвэр батлагдсан төсөв, төлөвлөгөөний хүрээнд ажилчдынхаа эмчилгээ, орон сууцны санхүүгийн дэмжлэг, сургалтын төлбөр, ахмадуудын тэтгэврийн нэмэгдэл, хүүхдээ асарч байгаа ээжүүдийн тэтгэмж гээд  нийт 24 төрлийн  тусламж дэмжлэг үзүүлж байна.

Дүгнээд хэлбэл, сүүлийн жилүүдийн ажлын үрээр хүний нөөц, боловсон хүчний болон худалдан авалтын үйл ажиллагаанд зарчмын шинэчлэл хийснээр хүний болон барааны шахаанаас салж чадсан гэж би хэлнэ. 

-Хүний болон барааны шахаанаас... Энэ ч Эрдэнэт үйлдвэрийг насан турш хэрсэн зүйл л дээ.

- Мэдээж маш төвөгтэй ажил. Маш их нерв, зориг шаардсан ажил. Гэхдээ бид чадсан. Одоо өнгөрснийг яриад яахав. Бид 2020 оныг “Шинжлэх ухаанд суурилсан, үйлдвэрлэлийг эрчимтэй хөгжүүлэх жил” болгож, үйлдвэрлэлийн тасралтгүй, найдвартай ажиллагааг хангах, үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд  хөрөнгө оруулалтын бодлогыг чиглүүлж томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж эхлээд байна. 2020 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр үйлдвэрлэл, эдийн засгийн зорилтот түвшинг бүрэн ханган, үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөг 100.3-119.0  хувиар, орлогын төлөвлөгөөг 110 орчим хувиар тус тус биелүүлж, зардлыг 33 орчим тэрбум төгрөгөөр бууруулан, цэвэр ашгийн төлөвлөгөөг давуулан биелүүлэх боломжийг  бүрдүүллээ.  2020 оны эхний 11 сарын байдлаар улс, орон нутгийн төсөвт 804 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлсэн.  

- Цаашдаа яах вэ гэдэг надад их сонин байна л даа.  Ямартай ч таны үед Эрдэнэт үйлдвэр үйлдвэрлэл, эдийн засгийн түүхэн дээд амжилтууд тогтоожээ. Их спортод рекорд шинэчлэн тогтоох амаргүй байдаг шиг үйлдвэрт дахин рекорд хийхэд хэцүү юу. Танд дахин амжилтаа ахиулах амбиц бий юу?

- Тэгэлгүй яах вэ. Эрдэнэтийн овоо ордын уул-геологийн нөхцөл хүндэрч, хүдэр дэх зэсийн агуулга буурч, хүдрийн хатуулаг өсөж байна.  Эдгээр нь  үйлдвэрлэл буурах, зардал өсөхөд шууд нөлөөлж байгаа байгалийн хүчин зүйл шүү дээ. Энэ бүхнийг удирдлагын сайн засаглал, зөв менежмент, инженерүүдийн оюун ухаан, оновчтой шийдэл,  уурхайчин хамт олны хүчин зүтгэлээр ялан дийлж, давж гарах учиртай.  Ингэж бид чадна.  Миний хувьд зөвхөн өнөөдрөөрөө амьдрахыг хүсдэггүй, гэрэл гэрээтэй ирээдүйг  эрхэмлэдэг хүн.

Эрдэнэт үйлдвэрийг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд  нэгдүгээрт, үндсэн үйлдвэрлэлийн өргөтгөл, шинэчлэлийн төслүүд, хоёрдугаарт, дэд бүтцийн төслүүд, гуравдугаарт, нийгмийн хөгжлийн төслүүд, дөрөвдүгээрт бүтээгдэхүүний боловсруулалтын түвшинг дээшлүүлэх шинэ төслүүд хэрэгжүүлэх ажлууд үе шаттайгаар хийгдэнэ. Товчоор авч үзвэл  Эрдэнэт үйлдвэрийг шинэчлэн хөгжүүлэх 2 дугаар аян  эхэлсэн гэсэн үг.  Үйлдвэрлэлийн орлого, үр ашгийг нэмэгдүүлэх зорилгоор хүдэр боловсруулалтыг 22.7 хувиар дээшлүүлж  40 сая тн-д хүргэх өргөтгөл, шинэчлэлийн ажил хийгдэж байгаа.  Үүний үр дүнд зэсийн баяжмалын үйлдвэрлэлийг 20 орчим хувиар өсгөж, улсынхаа экспортын орлого, нийгэм, эдийн засагт оруулах хувь нэмрээ нэмэгдүүлэхийн төлөө ажиллаж байна. Мөн нэмүү өртөг шингэсэн зэс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлэхээр зорьж байгаа. Исэлдсэн хүдрийг нуруулдан уусгах технологиор катодын зэсийн үйлдвэр барих болон Зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр барьж байгуулахаар төлөвлөж байна. Монгол Улсын Засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт  Эрдэнэт үйлдвэрийн Ил уурхай, Баяжуулах үйлдвэр, Засвар механикийн заводод өргөтгөл, шинэчлэлийг хийж, үйлдвэрлэлийн хүчин чадал, өгөөжийг нэмэгдүүлэх төслүүд тусгагдсан. Эдгээр төслүүд нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, орлого, үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх, өртөг зардлыг бууруулах, эцсийн дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийн өрсөлдөх чадварыг өсгөхөд чиглэгдэж байгаа юм.  Бидний төлөвлөснөөр бол 2020 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн борлуулалтын орлого жилд  2.1 их наяд буюу хоногт 5.8 тэрбум төгрөг байна. 2025 он гэхэд жилд 5.6 их наяд, хоногт 14 орчим тэрбум, 2028 онд  жилд 11 орчим их наяд төгрөг болж,  нэг  хоногт  30 гаруй тэрбум төгрөгт хүрэхээр  байна. Энэ бол том тоо шүү.

-Өртэй хүн өөдөлдөггүй. Өттэй мал таргалдаггүй гэж монголчууд бид хэзээнээсээ ярьж ирсэн. Өр, ширтэй явсан хар бараан түүх Эрдэнэт үйлдвэрт бий. Энэ асуудал юу болж байна вэ?

-Гадаад талдаа олон улсын арбитрын шийдвэртэй өр төлбөр хуримтлагдсан, тэр нь томоохон асуудлууд дагуулж байсныг хэн хүнгүй л мэднэ дээ. Олон жилийн туршид яригдсан тэр гадаад авлага, өр төлбөрийг бүрэн барагдууллаа. Тухайлбал, БНКазУ-ын Балхашмыс компаниас авах, 1995 оны онд үүссэн 20 сая ам.долларын авлагын асуудал байна.  2009 онд хамтарсан үйлдвэр байх үед Советын шийдвэрээр найдваргүй авлага гэж үзээд данснаас хассан байдаг юм.  Данс бүртгэлд байхгүй болсон энэ авлагыг дахин сэргээж хөөцөлдсөний үр дүнд  2019 онд бүрэн авч чадсан.  Тухайн үеийн Гадаад харилцааны сайд  Ц.Мөнх-Оргил энэ үйл ажиллагаанд их ач холбогдол өгч, зохих дэмжлэг туслалцаа үзүүлж ажилласан гэдгийг зориуд тэмдэглэж хэлье.

- Үнэхээр уйгагүй хөөцөлдсөн.

- Тэгсээн. Энэ 20 сая ам.долларыг бид бүтээн байгуулалтын ажлынхаа санхүүжилтэд зориулаад явж байна.

- “Жаст” групптэй холбоотой асуудал овоо цэгцэрч байгаа гэсэн үү ?

- ӨАБНУ-ын Стандарт банкнаас “Жаст” групп зээл авахад нь Эрдэнэт үйлдвэр баталгаа гаргасан гэж буруутган 51 сая ам.доллар төлүүлэх шийдвэрийг 2013 онд Лондонгийн арбитрын шүүхээс гаргасан байдаг. 2019 оны эхэн гэхэд үндсэн өр төлбөр, хүү, торгууль нийлээд 120 орчим сая ам.долларт хүрсэн байсан. Засгийн газрын чиглэл, дэмжлэгтэйгээр уулзалт, хэлцлийг удаа дараа зохион байгуулсны үр дүнд 3 дахин буюу 40 сая ам.доллар хүртэл бууруулж төлснөөр гадаад талдаа өр төлбөрийн асуудал, арбитрын хэрэг бүрэн хаагдсан.  Энэ асуудлаар Монгол Улсын Шадар сайдаар ажиллаж байсан Ө.Энхтүвшин Ажлын хэсгийг ахалж ажилласан. Төрийн ноён нуруу гаргаж, хичээж ажилласан даа. Харин одоо бид хууль тогтоомжийн хүрээнд  дотооддоо буруутай этгээдээр хохирлоо төлүүлэх асуудлыг шийдвэрлүүлэхийн төлөө ажиллаж байна.  Энэ хэргийн анхан шатны шүүх хурлаар Жаст группээс Эрдэнэт үйлдвэрт 137.9 тэрбум төгрөгийг төлж барагдуулах шийдвэр гарсан.

- Үүнийг тэгэхээр яаж олж авна гэсэн үг вэ ?

- Шүүх шийдвэрээ хэрэгжүүлнэ биз ээ. Хариуцагчийн битүүмжлэгдсэн хөрөнгийн тухай мэдээлэл байгаа юм билээ. 

-  Тийм үү. Бас Эрдэнэт үйлдвэр гадаад талдаа нэлээд зээлтэй гэж дуулддаг байсан. Одоо ямар ч өр зээл байхгүй болсон гэсэн үг үү?

- Тийм ээ. Эрдэнэт үйлдвэр нь үндсэндээ сүүлийн 2 жил төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын статустай, онцгой дэглэмтэй ажилласан. Энэ хугацаанд бид олон жилийн турш хуримтлагдсан гадаад авлага, өр төлбөрийг бүрэн шийдвэрлэж, гадаад болон дотоодын банк, санхүүгийн байгууллагад зээлийн өр төлбөргүй болсон гэдгийг харин танд нүүр бардам хэлье. Энэ нь бараг Эрдэнэт үйлдвэрийн түүхэнд анх удаа байх шүү.

- Та уул уурхайн салбарт хүлээн зөвшөөрөгдсөн менежер бол мөн. Жил гаруйн өмнө таны хэвлэлд өгсөн “Төр муу менежер биш гэдгийг ажлаараа харуулна” гэсэн ярилцлага санаанд орлоо л доо. Та энэ үгэндээ хүрч чадсан уу?

- Хүрсэн гэж л бодож байгаа шүү. 2017-2019 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн үйл ажиллагаа хэвийн явагдаж, түүхэндээ байгаагүй өндөр амжилт, үр дүн гаргасан. 2019 онд 37.2 сая тонн хүдэр олборлон, 32.2 сая тонн хүдэр боловсруулсан нь Эрдэнэт үйлдвэрийн түүхэн дэх хамгийн өндөр үзүүлэлт болсон.  2016 онд 1.3 их наяд төгрөгийн борлуулалтын орлоготой ажиллаж байсан бол 2018 оноос 2 их наяадыг давж, энэхүү түүхэн амжилтаа жил бүр ахиулсаар байна.  Өртөг, зардлыг бууруулах системтэй арга хэмжээ авч ажилласны үр дүнд улс, орон нутгийн төсөвт төвлөрүүлж байгаа орлого жилээс жилд нэмэгдэж байна. Улс, орон нутгийн төсөвт 2016 онд 184 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлж байсан бол 2019 онд 962 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлсэн нь 5 дахин өндөр үзүүлэлт бөгөөд Эрдэнэт үйлдвэрийн түүхэнд хамгийн их орлого бүрдүүлж, үндэсний баялаг бүтээсэн жил болсон. Манай үйлдвэрийн хамт олон  ажил үйлсээ төр, засагтаа өндрөөр үнэлүүлсэн бахдам  ололт, амжилтын жилүүд байлаа. Үйлдвэр байгуулагдсаны 40 жилийн ойгоороо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Сүхбаатарын одон хүртэж,  Эрдэнэт үйлдвэрийн уурхайчид төрийн хос одонт хамт олон боллоо. 2019 оны ажлын үр дүнгээр Эрдэнэт үйлдвэрийн уурхайчин хамт олон  Монголын Үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын Гранпри шагналыг  2 дахь удаагаа хүртлээ.

 “Төр муу менежер биш” гэдгийг Эрдэнэт  үйлдвэр  төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болсон, онцгой дэглэмийн үед ажилласан үр дүнгээрээ  манай  уурхайчин хамт олон харуулж чадсан. Үүнийг би бардам хэлнэ.   

- Нэг их наяд гэдэг бол түүхэндээ гарч ирж үзээгүй тоо л доо ?

- Тийм ээ. Улсын төсөвт Эрдэнэт үйлдвэр 2019 онд төлсөн  962 тэрбум төгрөг нь 150 хүүхдийн 480 цэцэрлэг , эсвэл 600 хүүхдийн 214 сургууль барих хэмжээний мөнгө л  дөө. Ингээд бодоход Монгол улсын төсвийн орлогыг  бүрдүүлэхэд манай уурхайчин хамт олны оруулж буй хувь нэмэр өндөр л байгаа юм даа.

- Дэлхийн зах зээл дээр зэсийн үнэ өсөж байгаа учраас ийм хэмжээний ашиг орлоготой, амжилттай ажиллаж байна гэж зарим хүмүүс үздэг. Зарим нь бүр Оросын талд өгдөг байсан  ногдол ашгийг нэгтгээд одоо Төрд өгч байгаа учраас ийм өндөр татвар төлөөд байна гэж шууд хэлж байна ?

- Мэдээж борлуулж байгаа бүтээгдэхүүний үнэ зах зээлд ямар байхаас тухайн байгууллагын ашиг орлого хамааралгүй яах вэ. Гэхдээ ашиг орлогод нөлөөлдөг цорын ганц хүчин зүйл энэ биш. Дэлхийн зах зээл дээр нэг тонн цэвэр зэсийн үнэ  2019 онд дунджаар 6005 ам.доллар байсан. Энэ  үнээр  борлуулалт хийж,   Эрдэнэт үйлдвэрийн 40-өөд жилийн түүхэнд хамгийн өндөр үр дүн гаргасныг дээр  би дурдсан.  2020 онд  улсын төсөвт зэсийн үнийг 5991 ам.доллараар тусгасан.  Дэлхий дахинд нүүрлэсэн цар тахлын улмаас дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын гаралтай зарим түүхий эдийн үнэ огцом унасан цаг үе тохиож байна. Энэ оны нэгдүгээр улиралд зэсийн үнэ төлөвлөснөөс 1300 гаруй ам.доллараар буурч,  4600 ам. доллар хүртэл унасан тохиолдол ч бий. Эхний хагас жилийн дундаж нь  төлөвлөсөн үнээс 500 гаруй доллараар бага байсан. Харин 2020 оны 11 дүгээр сарын 18-наас овоо өсөж, 7000 гараад байна. Тийм болохоор жилийн эцсийн дүнгээр төлөвлөсөн үнээ барих байх гэж тооцож байгаа. Энэ нөхцөлд бид төлөвлөсөн зорилтдоо хүрч ажиллах гэж чармайж байна.  2016 онд Эрдэнэт үйлдвэр алдагдалтай ажилласан учраас ногдол ашиг хуваарилагдаагүй  тул  2017 онд ногдол ашгийн төлбөр хийгдээгүй юм. 2018 онд нийт 68,7 тэрбум төгрөгийн ногдол ашиг хуваарилагдсан. Үүнээс 35 тэрбум нь Монгол Улсын төрд,  33,7 тэрбум нь  “Монголын зэс” корпорацад ногдсон. Харин 2019 онд 100 хувь Төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болсноор Монгол Улсын төрд 150 тэрбум төгрөгийн ногдол ашиг төвлөрүүлсэн.  Энэ нь 2018 онд төлсөн нийт ногдол ашгаас 2,2 дахин өндөр дүн юм. 2020 онд 155 тэрбум төгрөгийн ногдол ашиг төлчхөөд явж байна. Ирэх 2021 онд ногдол ашгийг 200 тэрбум байхаар төлөвлөөд байгаа.  Тэхээр 49 хувьд очих ёстой ногдол ашиг Эрдэнэт үйлдвэрт үлдчихээд татварын орлого нь нэмэгдээд байгаа мэтээр ярих нь үндэслэлгүй хардалт юм.

- Одоо би танаас ярилцлага эхлэхийн өмнө нэгэнт асуучихсан болохоор олон нийтийн зүгээс хүлээж буй ганц нэг зүйлийн тухай асууя. Үнэндээ зарим нь бол жаахан санаа зовмоор юм байсан л даа. Та үнэхээр 52 сая төгрөгийн үнэтэй сандал дээр суугаад, 20 сая төгрөгийн унадаг дугуй унаад байгаа юм уу. Уучлаарай, бас тэр мөнгөн түмпэн гэх мэт худалдан авалтыг хийчихдэг хүн үү?

- Зарчмын байр сууринаас хариу өгье. Манай үйлдвэр бол Шилэн дансны хөтлөлтөд 100 хувь шилжсэн, төрийн өмчит үйлдвэрүүдийг энэ талаараа манлайлан ажиллаж байгаа. Шуугиан болгоод байгаа асуудлууд бол манай үйлдвэрийн шилэн дансанд тавигдсан, нуусан хаасан зүйлгүй ил тод байгаа мэдээлэл. Харин шилэн дансны хөтлөлт хариуцдаг болон хяналт тавих үүрэгтэй ажилтны хайнга байдлаас шалтгаалж, бусдад буруугаар “олзлогдсон” тал  бий.  Таны асуусан сандал нь  Эрдэнэт үйлдвэрийн Эмнэлэг сувиллын цогцолборын эмчилгээ, үйлчилгээний тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх ажлын хүрээнд сонгон шалгаруулалтаар  худалдан авсан, одоо тус сувиллын  физик эмчилгээний кабинетад ашиглагдаж байгаа эмчилгээний зориулалттай дөрвөн сандал юм билээ.

Мөнгөн аяганы асуудлыг өөрөө хөндөж байна. Үйлдвэрийнхээ хөгжилд жинтэй хувьд нэмэр оруулсан уурхайчид, ажилтан, ажилчдаасаа  жил  бүр 30 гаруй хүнийг  “Оны хөдөлмөрийн аварга”-аар тодруулж, үндэсний уламжлалаа дээдлэн мөнгөн аягаар шагнаж урамшуулдаг. Энэ шагналдаа зориулж л мөнгөн аяга авсан хэрэг.

20 сая төгрөгийн унадаг дугуй чинь нэг дугуй биш л дээ. Спорт цогцолбортоо авсан 16 ширхэг дугуй байгаа юм. Спорт цогцолборт Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтнууд төдийгүй Орхон аймгийн иргэд нийтийн биеийн тамир, спортоор хичээллэдэг юм шүү дээ.

Ер нь  бүтцийн нэгж, цехүүдийн саналыг үндэслэж, тухайн жилийн бизнес төлөвлөгөөндөө тусгаж, батлагдсан төсөв, төлөвлөгөөний хүрээнд гүйцэтгэл нь хийгддэг, худалдан авалтаа сонгон шалгаруулалтаар явуулдаг, дураараа дургилт харин ч байхгүй шүү. Түүнээс биш ерөнхий захирал үнэтэй массажны сандалд суугаад, 20 саяын дугуй унаад, өөртөө зориулж мөнгөн аяга “түмпэн сав” аваад байгаа юм огт байхгүй шүү. (инээв)

- Би ч гэсэн ийм юм асуугаад байх жаахан тиймхэн байна. Гэхдээ нэг уулзсаных лавламаар байна. Бас нэг алтан ширээний тухай яриа явсан. Энэ үнэн юм уу ? 

- Юуных нь алтан ширээ байх вэ дээ. Манай зочид буудалд авсан 4  хөлийг нь боронзодсон  ширээ юм  шиг билээ.

Мөнгөн аяганы асуудлыг өөрөө хөндөж байна. Үйлдвэрийнхээ хөгжилд жинтэй хувьд нэмэр оруулсан уурхайчид, ажилтан, ажилчдаасаа  жил  бүр 30 гаруй хүнийг  “Оны хөдөлмөрийн аварга”-аар тодруулж, үндэсний уламжлалаа дээдлэн мөнгөн аягаар шагнаж урамшуулдаг. Энэ шагналдаа зориулж л мөнгөн аяга авсан хэрэг.

20 сая төгрөгийн унадаг дугуй чинь нэг дугуй биш л дээ. Спорт цогцолбортоо авсан 16 ширхэг дугуй байгаа юм. Спорт цогцолборт Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтнууд төдийгүй Орхон аймгийн иргэд нийтийн биеийн тамир, спортоор хичээллэдэг юм шүү дээ.

- Олон нийтийг төөрөгдүүлэх зорилготой зохион байгуулалтай “юм” явуулчихлаа гэж зарим нь бас харж байх шиг байна. Зарим нь бол “...арай ч дээ, ийм юм байх боломжтой юм уу” гэж гайхширсан байдалтай хүлээж авсан байх?

- Нэг зүйлийг онцолж хэлмээр байна. Эрдэнэт үйлдвэр төрийн өмчит үйлдвэр ч гэлээ дэлхийн хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулдаг, ашгийн төлөө, орлогоороо зарлагаа нөхдөг, бизнесийн байгууллага шүү дээ.  Уул уурхайн олборлолт, баяжуулалтын үйл ажиллагаа явуулж, өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлдэг. Улсын төсвөөс нэг ч төгрөг авдаггүй. Харин төрдөө ногдол ашиг төлдөг, төвлөрүүлсэн орлогоосоо улс, орон нутгийн төсөвт татвар, хураамжаа  хуулийн  хугацаанд  төлдөг  байгууллага юм шүү. 

2019 онд л гэхэд улс, орон нутгийн төсөвт  962 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлсэн байх жишээтэй. Энэ мөнгөөр ямар бүтээн байгуулалт хийж болохыг би дээр дурдсан даа. Эрдэнэт үйлдвэр нь жил бүр Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газраас баталсан төсөв, төлөвлөгөөний дагуу зардал, хөрөнгө оруулалтаа шийддэг, төрийн эрх бүхий байгууллагуудын хяналт дор ажилладаг юм шүү дээ.  Дур зорго гэж ойлголт тэгэхээр байхгүй. Энэ уг нь маш ойлгомжтой л зүйл баймаар юм. Би таны ярилцлагад орохын өмнө Монгол HD телевизийн Хар хайрцаг ток шоунд орохдоо нэг бүрчлэн тэр сошиалаар явуулсан зүйлсэд хариу өгсөн.

- Тийм ээ, би үзсэн. Тийм болоод ч дахин давтаж сунжрах хүсэл алга. Дээр үед 10 тонн вандуй, таван сая төгрөгийн бэлгэвч  шахчихсан байна гэх үлгэр домог шиг сонин ярианууд их явдаг байсан. Энэ ер нь үнэн юм уу ?

- Би мэдэхгүй юмаа ярьдаггүй . Миний мэдэж байгаа юм бол манай худалдан авалт нэг цонхны бодлогоор, тендерээр, тэр тусмаа цахимаар явагддаг болсон.  Энэ нь  зарим  хүний дургүйг  хүргээ биз. Олны хэлдэгчлэн, өмнө нь Эрдэнэт үйлдвэрт шахаа хийж байсан зарим нөхдийн эрх ашиг хөндөгдөөд ирэхээр иймэрхүү асуудал зориуд босгож, биднийг элдвээр оролдож байгааг үгүйсгэх аргагүй. Эрдэнэт үйлдвэрийн үйл ажиллагааг бид хуулийн дагуу шилэн болгосон. Миний хувьд уурхайчид, хамт олонтойгоо баг болж, Эрдэнэт үйлдвэрийн урт хугацааны тогтвортой хөгжлийн Үндсэн чиглэлээ баримталж, зөв, шударга ажиллахыг хичээн зүтгэж байна.  2020 он бол дэлхий нийтийг цочроосон коронавирусний цар тахал дэгдсэн амаргүй жил болж байна. Энэ цаг үед үйлдвэрлэлийн тасралтгүй ажиллагааг хангаж, өндөр үр дүнтэй ажиллаж байгаа нь зарим хувийн болон улс төрийн ашиг хонжоо харсан хэсэг бүлэг этгээдүүдийн дургүйг хүргэж байгаа бололтой. Цар тахлаас шалтгаалсан эдийн засгийн хямрал нүүрлэсэн энэ цаг үед Эрдэнэт үйлдвэрийн хэвийн үйл ажиллагааг алдагдуулах, тэр тусмаа улсын төсөв, ард түмнийхээ өмнө хүлээсэн үүргээ таслах эрх бидэнд  байхгүй гэдгийг хатуу хэлье. Эрдэнэт үйлдвэрийн бүхий л үйл ажиллагаа холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм, журмын хүрээнд явж байгаа гэдгийг би дахин хариуцлагатайгаар хэлье.

- Коронавирусний цар тахлын үед үйлдвэр зогсолтгүй сайн ажиллаж байна. Эрдэнэт үйлдвэр шиг олон хүнтэй, өнөр бүлийн хувьд бэлэн байдлын зэрэгт шилжсэн энэ цаг үед зохион байгуулалтад ороход бас амаргүй биз дээ ?

- Орхон аймагт халдварын голомт гарсны дараа хэн хүнгүй цочирдож, балмагдсан, тиймээс  үйлдвэрийн захиргаа шуурхай арга хэмжээ авч, халдварын тандалтын түргэвчилсэн шинжилгээнд 7663 хүн, түүвэрчилсэн аргаар PCR шинжилгээнд 700-аад хүнийг богино хугацаанд хамруулсан нь ажилчдыг сэтгэл амгалан, айх аюулгүй, ажилдаа итгэлтэй, зүтгэлтэй хандах эерэг уур амьсгал бүрдүүлсэн.

Коронавирусний цар тахлын  улмаас үйлдвэрлэл, үйлчилгээ буурч, эдийн засаг агшиж байгаа энэ хүнд цаг үед нөхцөл байдлыг эрсдэл багатай даван туулах зорилгоор  эрсдэлийг даван туулах арга хэмжээний нэгдсэн хөтөлбөр, төлөвлөгөөг боловсруулан баталж, штабын зохион байгуулалт хийж,  шуурхай хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Ажилчдынхаа цалинг 2020 онд 10 хувиар нэмэгдүүлсэн.  Цар тахлын энэ хүнд үед манай уурхайчин хамт олон зорилго, чиглэл нэгтэйгээр, эв нэгдлээ урьд урьдаас илүү ханган, сахилга дэг журмыг чанд баримталж, үүсээд байгаа нөхцөл байдалд тайван, мэдрэмжтэй, ухаалгаар хандаж, нэгдсэн зохион байгуулалтай  ажиллаж чадаж байна.  Эрдэнэт үйлдвэрийн уурхайчид, хамт олон бид өнөөдрийнхөө амжилт, үр дүнгээр ирээдүйнхээ хөгжлийн баталгааг бий болгож байгаа юм.  Монголчууд бид “Эзэн хичээвэл заяа түшнэ” гэдэг дээ.

Ерөнхий сайд мэдэгдэл хийхээс өмнө амжиж хэдхэн минут ярьсан бидний яриа энэ хүрээд өндөрлөж байна. Тухтай, тодорхой цаг зарцуулж ярилцах боломж дараа гарах биз ээ. 

Монголын драмын урлаг уналтад байсан тэр цагт Н.Наранбаатар ,Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран "Драмын дөрөв" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. Н.Наранбаатар найруулагч хэмээх их албанд орохын тулд олон шалгуур туулсан гэдэг. СУИС-ийн найруулагчийн ангийг төгссөн залуухан хархүү "Бооцоо" жүжгийг тайзнаа амилуулан үзэгчдийн анхаарлыг татаж эхэлсэн. Үүнийхээ ачаар Улсын драмын эрдмийн театрын найруулагч болох эрхээ хүртсэн билээ. Тэрээр “Бооцоо”, Надаар тоглосон хайр”, “Жаргах гэж дурладаг уу?”, “Чи минийх”, “Шөнө дундын бүжиг”, “Нууц амраг чинь болъё”, “Дурлахыг хориглоно”, “Шөнө амталсан нулимс”, “Нэргүй од”, “Парисын дарь эхийн сүм” мюзикл, “Би ч гэсэн жаргамаар байна" жүжиг, “Тэнгэрийн хүү” түүхэн жүжиг, “Гамлет” сонгодог жүжиг зэрэг олон сайхан бүтээлийг тайзнаа найруулан тавьсан чадварлаг уран бүтээлч билээ.

Википедиа түүнийг ийн танилцуулсан бол миний аялал уншигч танд зочныг маань илүү ойртуулах болно гэдэгт би итгэлтэй байна. Нээрээ тэр өнөөдөр “Анна Каренина” хэмээх сонгодог жүжгээр ахин нэг намрынхаа нээлтийг хийж байгаа.  

 - Анна Каренина дээр дүрийн сонголтууд хэр сайн хийгдсэн бэ?

- Би аливаа жүжгийг хийхдээ өөр газар тавьсан  жүжиг, киног нь  ерөөсөө үздэггүй. Ямар нэг байдлаар хуулчих гээд байгаа юм шиг санагддаг юм. Үзэхгүй байж байгаад өөрийнхөө постановкийг хийгээд, хийснийхээ дараа хардаг байхгүй юу. Тэгсэн харин гол дүрийн жүжигчдийн төрх их төстэй сонголтууд байдаг юм байна лээ. Нэг тийм гонзгойдуу цагаан царайтай.

- Эмэгтэй хүний хувьд хэт залуухан охин тоглочихвол Анна шиг дүр босч ирэхэд хэцүү болоод явчихна. Амьдрал үзсэн, нэг тийм “болж гүйцсэн зүрх”-тэй байж илүү бүтээх юм шиг...

- Тэр мэдээж. Өөрөөр байх боломжгүй.  

- Б.Баатар найруулагч надад бараг арван хэдэн “Цахлай” дэлхийн энд тэнд тавигдсаныг үзчихлээ. Одоо би “Цахлай”-г барьж авч болно биз дээ гэж аархаж байж билээ. Та түүний тэр бардамнал дүүрэн чөлөөт араншинг мэднэ дээ. 

- “Би эндээс явахгүй” гэж алдарт Э.Оюун гуайн 1956 оны жүжгийг орчин үеийн хэв маягаар хийсэн юм. Постмодерн маягаар. Яг маргааш нь нээлтээ хийх гэж  байхдаа өглөө нь би эмнэлэг дээр очиж ахыг эргэсэн л дээ. Тэгээд орой 19 цагийн үед театр дээр сургууль хийж байсан чинь Баатар ах өнгөрсөн гэх мэдээ ирсэн. Жүжгийн сургуулилтаа шууд зогсоогоод гарсан. Өрөөндөө орж ирээд хаалгаа түгжээд асгартал уйлсан даа. Тэрнээс хойш би шинэ жүжиг тавих бүрдээ “Одоо би хэнд жүжгээ үзүүлэх юм бэ” гэж боддог болсон. Ганцхан тэр хүний үгийг сонсох гэж, тэр хүнд үзүүлэх гэж л юм хийдэг байсан. Одоо надад нэг тийм хоосорсон мэдрэмж байнга төрдөг.

- Одоо хоёулаа ярилцлагаа эхлэх үү?

- Эхлээгүй байсан юм уу. Би ингээд л шууд эхэлчихэж байна гэж бодсон ш дээ (инээв)

- Н.Наранбаатар найруулагчтай ярилцана гэсээр яваад их олон жилийг өнгөрөөчихжээ. Гэхдээ таны ажлуудыг үзэгчийн хувиар ирж үздэг шүү.  Харин нүүр тулж  ярилцлагын ширээнд суусангүй. Миний урилгыг хүлээж авсанд баярлалаа.

- Урьсанд их баярлалаа.

- Одоогоос арав гаруй жилийн өмнөөс та дэлхийн сонгодгуудыг барьж авч эхэлсэн. Миний санаж байгаагаар анхных нь “Парисын дарь эхийн сүм” байсан болов уу. Одоо бас нэг чансаа сорьсон томоохон бүтээлээ үзэгчдийн өмнө дэлгэх гэж байна. Жүжгийн тухай яриагаа тэрхүү хайр дурлалын домог болсон алдарт бүтээлийг тайзнаа анх амилуулсан тэр цэг дээрээс чинь эхлүүлэх үү ?

- Мэдэхгүй хүн байхгүй байх. Лев Толстойн Анна Каренина бол 1872–1878 оны хооронд бичигдсэн. Тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн араншинг Лев Толстой өөрөө харж мэдэрч бичсэн гэж би ойлгосон. Нэг жишээ хэлэхэд л Лев Толстой яагаад энийг бичих болсон шалтгаан байгаа юм. Хашрын гэрийнх нь ойролцоо амьдардаг нэг тийм Бибиков гээд нэг язгууртан байсан. Их сайхан эхнэртэй. Анна Степановна гэж. Гэтэл хашир зарц франц хүүхэнтэйгээ явалдаад, харин эхнэр нь амиа хорлосон.

- Та бүр Аннагаар өвчилчихсөн байна. Би болохоор “Парисын дарь эхийн сүм”-ээр яриагаа эхлэх гэсэн юм.

- Аан за за. /Инээв/

- Яагаад анх сонгодогуудыг тавьж эхлэхдээ “Парисын дарь эх”-ийн сүмийг барьж авсан юм бэ. “Парисын дарь эх”-ийн сүм одоо ч театр болгонд тавигддаг хэвээрээ, сая сая үзэгчтэй янзаараа явж байгаа. Таны хувьд сонголтоо юунаас ч эхэлж болох л байсан. Яагаад заавал Хюго гэж ?

- Шекспир, Виктор Хюго ч гэдэг юм уу. Анхнаасаа ийм шаталсан дарааллаар явах ёстой гэж би ойлгодог байсан л даа. Энэ утгаараа монголынхоо үндэсний зохиолчдын зохиолыг эхлээд үзэгчдэд хүргэх хэрэгтэй гэж үзсэн. Ц.Балдорж ахын “Шөнө амталсан нулимс” жүжгийг тавьж байлаа. Яг тэр зарчмаар явсан бүтээл бол Виктор Хюгогийн “Парисын эх дагины сүм”. Яагаад барьж авсан юм бэ гэхээр Виктор Хюгогийн “Инээмтгий хүн”, “Парисын эх дагины сүм” хоёрыг би зэрэг уншсан юм. “Парисын дарь эхийн сүм” зохиол бол тухайн нийгмийн доод түвшнийн тухай хүмүүсийн аж амьдралын тухай өгүүлж байгаа юм. Харин “Инээмтгий хүн” бол язгууртнуудын, дээд түвшнийхний амьдралыг харуулсан. Үнэндээ нэг юмны хоёр тал л даа.  Нэг нь дээдсийн амьдрал, нөгөө нь доодсын амьдрал. Доодсын амьдрал дунд юу их сонирхолтой вэ гэхээр хүний хувь тавилангийн асуудал. Тухайн цаг үеийн язгууртнууд бол эд хөрөнгө, эдийн засгийн эрх чөлөө нь ханачихсан. Тэгээд цаашаа яахаа мэдэхээ байгаад гаж парадокс юм сонирхож эхэлж байгаа юм. Гаж эргүүлэгт автаж хүүхдүүдийг багаас нь вааранд өсгөх, вааран биетэй болгох, нохойтой цуг өсгөж, урод зэрэмдэг хүмүүсийг бий болгож, тэрийгээ харж таашаал авдаг хүртэл болж хувирч байгаа юм. Ямар аймшигтай вэ. Энэ бол тухайн тэр нийгэмд болж байсан XV зууны үйл явдал боловч өнөөдрийг хүртэл энэ байдал  үргэлжилж байна гэж би үздэг байхгүй юу.  Гэтэл “Парисын дарь эхийн сүм” –д тэр нэг Квазимодо гэж дүр байгаа. Төрх нь хэдийгээр зэрэмдэг болов ч дотоод сэтгэлийн гоо сайхан асар өндөртэй. Эсмеральдад дурлаад хэлж байгаа юм. Хэрвээ та намайг тэр сүмийн орой дээрээс үсэр гэж хэлэх юм бол би одоо үсэрхэд бэлэн байна гэж.

- Квазимодогийн дууллууд бол гайхамшигтай л даа.

Гадна байдлаар олиггүй төрсөн хүний үр

Ганцаар шаналхаас өөр зам үгүй

Ганган охинд хэллээ ч тэр ойлгохгүй

Ганганан аялгуулж дууллаа ч сонсохгүй ...гээд л...

-Тэр аймаар. Эндээс юу гэсэн утгаар би барьж авч байгаа юм бэ  гэхээр хайр гэдэг бол хайртай хүнийхээ хүсэл сэтгэлээр амьдрахыг хэлдэг юм байна. Бид ихэнхдээ хайрыг эгоист шинж чанараар хардаг. Чи миний эхнэр учраас ингэж болохгүй. Би чамайг хайрлаж байхад чи ингээд байна гээд л дан өөрийгөө бодсон асуултуудаар шахаж, шаардлага тавина. Яг үнэн сэтгэлээсээ хайрласан бол тэр хүний хүсэл зорилго, сэтгэл зүрхийг хүндэтгэж өөрийгөө хоёрт, гуравт, магадгүй дөрөвт тавих энэ өнцгийг л хайр гэж хэлээд байнаа гэдэг энэ зохиолоос надад хамгийн түрүүнд өгөгдсөн. Хайр өөрөө их сонин. Би олон хайрын жүжиг хийсэн. Ертөнцөд долоон тэрбум хүн байдаг бол долоон тэрбум хайрын өнцөг байгаа. Хүн бүхэн дахин давтагдашгүй төрдөг учраас тэр сэтгэл хөдлөл, ертөнцийг үзэх үзэл, үзэл бодол, ёс суртахуун бүх юм нь  нөлөөлөөд хайранд хандах хандлагууд нь ондоо байдаг. Ийм учраас энэ олон хайрыг ертөнцийн суут зохиолчид барьж авч бичдэг байх. Бид амьдралынхаа хажуу хавирганаас  өөрийнхөө төрөлх орон зайд орж чадахгүй учраас уран зохиолын ид шид ийм онцгой  байдаг. Тийм ч учраас Максим Горький “Ном бол ертөнцийг харах цонх мөн” гэж хэлсэн биз. Ердөө зохиолоос би өөрийн олж харсан тэр гол санаагаар хөглөгдөж барьж явж байгаа юм. Үнэхээр ч  сонирхолтой дүрүүдтэй. Фролло ламтнаас авахуулаад дүрүүд маш сонин. Виктор Хюго сүмийг үзээд дээд талын гонх руу орох нарийхан хонгилоор явж байсан чинь “Ананке” гэж үг бичсэн байхыг анх харсан гэдэг.  Anagkh буюу ананке гэж грек үг.  Хувь заяаны эрхшээл, хувь заяаны сарвуу гэсэн утгатай энэ үгийг бэлгэдэж уг зохиолоо бичсэн. Мэдээж түүхийн судалгаа хийсэн байх. Хэний зовлонт үр нарт ертөнцөөс хагацахын өмнө энэ хуучин сүмийн хананд зовлонт амьдралынхаа дурсгал болгож энэ үгийг сийлсэн юм бол гэж маш их догдолж, анхаарлаа хандуулж эрэл хайгуул хийж бодсон. Үүний учрыг олохыг зохиолч өөрөө эрмэлзсэн байдаг.

- Дүрүүд бол бараг бүгдээрээ сонирхолтой, өвөрмөц шүү.

 - Фроллогийн дүрийг л хар. Тэр үеийн сахил хүртсэн санваартан хүн, хайрлаж дурлахыг өөртөө хориг тавьсан хүн Эсмеральда гэж гоо сайхны өмнө сөгдөж, эцэст нь бүр өшөө авч байгаа юм. Дэндүү харгис. Дундад зууны үеийн хамба лам нар бол шүүх засаглалыг гартаа атгасан байдаг. Үүгээр зөвхөн хувь хүний үзлээс болж, хувь хүний ашиг сонирхлоос болж тухайн нийгэмд амьдарч байгаа доод зиндааны улсууд золиос болж байна гэдэг өнцөг гарч ирнэ. Энэ олон зөрчилт өнцгүүд, тэр олон сонирхолтой дүрүүд, зохиолын үзэл санаа өөрийн эрхгүй намайг ховсдоод авсан. Тэгээд л би барьж авсан.  

- Ялангуяа таны мэргэжлийн хүн чадал чансааг тань бассан, насыг тань бассан олон л юмны дундуур явсан байх. Тэр тусмаа энэ том театрт өнөөдрийг хүртэл оршиж, хүлээн зөвшөөрөгдөнө гэдэг бол сонирхолтой зам байж таарна. Ямар нэгэн байдлаар чи юу чадах юм. Чи чадах юм уу гэсэн дарамтуудтай учирч, “За, үзүүлээд өгнөө. Би энийг барьж авсан шиг аваад хийе, харуулья” гэж шатаж байсан далд түүх танд байдаг уу. Залуу насны ааг гэж байдаг даа ?

- Байлгүй яахав. Нэг хэсэг О.Дашбалбар гуайн нэг шүлгийн мөрүүдийг сэтгэлдээ  хадаж явдаг байсан.

“Доромжлуулах тусам би

Долоон бурхан од шиг гэрэлтэнэ

Гүтгүүлэх тусам би

Гүн шөнийн од шиг тод гэрэлтэнэ” гэсэн мөртүүдийг нь. Яагаад гэвэл миний өнөөдрийг хүрэх энэ амьдралд тийм басамж бол их байсан. Зүгээр нэг факт ярья. Ц.Балдорж гуайн “шөнө амталсан нулимс” гээд жүжгийг хийж байхдаа тухайн үедээ бол маш сонирхолтой постановка хийсэн. Тэгээд жүжиг маань “Гэгээн муза” наадамд итгэл дүүрэн орсон. Маш олон хүн үзсэн. Тухайн цаг үедээ бүтэн сар гаруйн турш театр үзэгчээр дүүрэн байсан. Надаас бусад нь бүгд шагналын эзэд болсон. Тэгэхээр энэ ямар дүр зураг харагдаж байна вэ. Муу найруулагчтай, сайн жүжиг гэж ертөнцөд байх уу. /инээв/. Үгүй, энэ чинь намайг маажиж байна шүү дээ. Миний зүрхийг, сэтгэлийг, хөдөлмөрлөх тэр хүсэл тэмүүллийг. Хэрвээ ингэж байгаа бол хариултгүй болгож өгье гэж дотроо бодож байсан үе надад бий бий. Тэгээд зүгээр драммын жүжиг хиймээргүй санагдсан. Анх удаагаа мюзикл хийе. Тэр дундаа сонгодог бүтээлээр. Яадаг юм, хийж үзье. Тэгээд унавал уная. Манай Булганыханы нэг зан чанар байдаг гэж би боддог. Түс тас зантай. Унавал за болчихоё. Би биш юм байна. Хийчихвэл, за тэгвэл цаашаа алхая гээд явдаг. Тэр оргил нь хаана байдаг юм. Тийшээ нь би очиж үзье л гэж би бодсон.

- Дотроо Парисын дарь эхийн сүмтэй, гаднаа Задгай цагаантай гэж би шүүмж бичиж байсан юм байна. Өвөл цагийн  нээлтийг шүүмжилж....Гэхдээ “Парисын дарь эхийн сүм”- ийн тавилтыг тань биш шүү...

- Шүүмжлүүлнэ ш дээ. “Парисын дарь эхийн сүм” өөрөө дүрүүдийн хувьд их онцгой дүрүүдтэй л дээ. Түрүүн хоёулаа ярьж байсан. Одоо тэр Феб гээд Эсмеральдагийн дурладаг залуу байна. Өөрийгөө миний нэр бол нарны хаан гэсэн утгатай гээд л, бүр итгэл төгс. Би тэгээд нэг ийм сонин боддог байхгүй юу. Энэ нэг цэргийн хүний асуудал байна шүү дээ. Их эртнээс үнэлэмж их өндөртэй. Хаа газар ялгаагүй. За та санаж байгаа байх бид нарыг бага байхад, ардчилал гарахаас өмнө ээж аав нарын дунд нэг ийм яриа явдаг байсан. Цэргийн даргатай суувал л охид нь тэнгэрийн умдаг атгасан юм шиг байдаг нэг тийм хандлага.(инээв)

- Тэдний охин цэргийн даргатай сууж гэнээ гээд л үү.

- Ерөөсөө бахархал.

- Тэр үеийн зохиолч нарын өгүүллэгүүдэд нь заавал нэг гоё цэргийн даргын дүр явна...

- Заавал нэг байна. Нэг тийм идеал болчихсон байсан байгаа байхгүй юу. Одоо тэр нэг юу гэдэг юм. Цог жавхаатай, хийморь нь бадарсан, төгс ч гэдэг юм уу.  Тиймээ. За, тэгээд л цэргийн дарга дагаад л явж өгч байнаа. Гэхдээ тэр үйл явдал нь өөрөө амьдралынх нь нэг баясал байсан ч юм шиг. Энэ сонирхолтой хандлага өөрөө дэлхийн уран зохиолуудад аягүй давтамжтай. Жишээ нь, хамгийн сүүлд л гэхэд “Анна Каренина” дээр Вронский гээд морин цэргийн офицер бий. Яахаараа ч тэрэнд дурлуулах ёстой юм, Толстой. Тэгэхээрээ энэ цэргийн хүний нэг үнэлэмж байна. Тэгэхээр тэр эмэгтэй хүний дотоод сэтгэлд нэг тийм шинж чанар байна шүү дээ. Нэг тийм яах гээд байгаа нь мэдэгдэхгүй дүлэгнээд байх биш, шууд бариад авах ч юм уу, шууд илэрхийлдэг, өөртөө итгэлтэй, тэгээд дээрээс нь тэр жавхаа, сүр хүч гээд ийм юмнуудад нь татагддаг.  Дотоод сэтгэл нь тийм л эр хүнийг хүсэмжлээд байдаг юм байна гэсэн гаргалгаа гарч ирч байгаа юм.

- Худлаа шалчгар юмнуудаас илүү эрсдлээс айдаггүй, бүх цаг хугацааг эрхшээж чаддаг, алдаанаас зугтдаггүй эр л хүүхнүүдийн баатар л даа.

- Эрсдлээс айдаггүй, шууд дайрдаг тийм нөхдүүдэд дурлаад байгаа байхгүй юу.

- Шууд дайраад байхдаа яахав дээ ?

 - (инээв) Үгүй ээ, харин тийм байнаа. Шууд барьж аваад үнсчихдэг. Тэр нь асар хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлчихдэг.  Тэгээд бас магадгүй хэлсэндээ хүрдэг байх чанарт татагдана. Гэсэн ч зохиолууд дээр дандаа урваад байх юм. Хамгийн харамсалтай нь энэ. Яагаад гэвэл өөрөө олон фанаттай байхгүй юу.  Нэгээр дуусахгүй байгаа юм чинь нөгөөдүүл чинь ./инээв/. 

- Ер нь бол найруулагчийн ажил өөрөө их олон талтай , хэтэрхий гэмээр олон талтай. Би олон найруулагчтай уулзаж ярилцаж явсан. Харж байхад үнэхээр адармаатай амьдрал. Эхлээд тавих жүжгээ нухаж өөрийн болгоно, судалгаанууд хийнэ. Хажуугаар нь жүжигчдэд уншиж, нэвтэрч, суралцахын ухааныг ойлгуулна, жүжгийнхээ философийг нь суулгаж өгнө. Энэ бүхний дунд буцалсаар байгаад хамаг нервээ шатаагаад дуусч байгаа харагддаг юм. Нэг талаас найруулагч бол хүн судлалын ажил. Тэгэхээр энэ бүхэн дотор өөрийгөө хэр их суралцсан, хатаагдсан гэж боддог вэ ?

- Тэгэхээр барьж авсан зохиол бүхэн өөрөө шал өөр өөр ертөнц байдаг. Бидний танил биш. Мэдээж найруулагч дараагийнхаа жүжгийг яг ижилхэн жүжиг авахгүй.  Туршлагаараа дайрахгүй. Дахиад цоо шинэ ертөнц рүү л ордог учраас тэрэндээ л суралцаж байна гэдэг үгийн утга оршиж байгаа юм. Тэр өөр өөр ертөнц болгон руу өөрөө нэвтэрч орж, тэрэнтэй танилцаж, нөгөө физикийн хуулиар бол дифузийн үзэгдэл гэдэг шиг нэвчиж чадаж байж, тэрүүгээр өвчилж, эмзэглэж чадаж байж сая тэр бүтээл олигтой гарахын гол үндэс болж байгаа байхгүй юу.  Найруулагчийн ажлын онцлогийг бол та яг хэллээ. Харин би нэг юманд дургүй хүрээд байдаг юм. Найруулагч гэхээр кинонд  нэг тийм брэткэн малгай тавьчихсан, ороолт ингээд ороочихсон. Тэгээд л хашгираад л хүн загнаад байдаг дүрээр үзүүлдэг. Яагаад ингээд өнгөц хараад байдаг юм. Тэгээд тэр дүрийг бас нэг урлагийн нөхөр хийж байгаа шүү дээ. Бас нэг найруулагч найруулж байгаа. Яагаад энэ мэргэжлийн эрхэм чанарыг тэгж доош нь хийгээд байдгийг ойлгодоггүй юм. Найруулагч хамгийн түрүүнд судлаач, сэтгэл судлаач, хүн судлаач тийм үү. Бас удирагч нь. За, тэгээд өөртөө итгүүлж үнэмшүүлэгч, өөрийнхөө зүгт харуулагч нь, усан онгоцны капитан нь, сурган хүмүүжүүлэгч нь, багш нь, толь нь шүү дээ. Мэдэхгүй юм, маш олон утга агуулгыг өөртөө шингээж яваа хүн байдаг.  Үгүй ядаж л энэ бүтээлийг хийнэ гээд жүжигчдэдээ ойлгуулж, итгүүлж чадахгүй бол тэд нар яаж миний харсан зүг рүү харах юм бэ. Найруулагч хүн бүх талын мэдлэгтэй байх ёстой. Физик талын, хөгжмийн талын гээд асар өргөн мэдлэгтэй байх ёстой. Дүрслэхийн талын мэдлэгтэй байх ёстой. Бүжгийн талын мэдлэгтэй байх ёстой. Энэ бүгдийг  цуглуулж өөртөө шингээнэ гэдэг чинь найруулагчийн увидас юм. И. Нямгаваа найруулагчийн хэлдэг чинь үнэн ш дээ. “Найруулагч болдоггүй юм аа, төрдөг юм” гэж.  Би бол тэрэнд итгэдэг. Найруулагч болдоггүй. Цэвэр төрдөг. Би бол шууд хэлнэ. Бусад нь юу гэж боддогийг би мэдэхгүй.

- Б. Баатар найруулагч радиод байхдаа ч шуугиулж л байсан. Радиогийн  Б.Баатар гээд л... Сүүлд надад хэлэхдээ бол их театр намайг найруулагч болгосон гэж л хэлж байсан. Мань хүн найруулагчдын гадаад тэр нэг хэлбэрийг их шоолдог байсан. Тэр малгай, ороолт гээд л... Тэгэхээр нь “Та ч гэсэн бас худлаа таяг маяг тогшоод л, бас л нэг хэлбэр хийж байгаа юм биш үү” гэж сөрж асуугаад хашгируулж л явлаа. Энэ чинь маяг биш за юу. Угаасаа миний хөл өвдөөд үхэх гээд байна гээд л.

- Б.Баатар ах маань бол өвдөж байсан. Тэр бол өвчний таяг. Би нэг сонин юм ярих уу. To be or not to be гээд нэг нэвтрүүлэг UBS хийдэг байлаа ш дээ. Таван шүүгч байсан. Тэгсэн чинь дөрвөн шүүгчийг нь жүжигчид дуурайсан. Намайг дуурайж чадаагүй гэсэн. Онцлоггүй байхгүй юу.  /инээв/ Мэдэхгүй одоо дуурайх гээд ерөөсөө болоогүй гэсэн. Тэгээд ганцхан намайг дуурайгаагүй шүү. Тэрнээс биш Ц.Хуланг, М.Найдандорж найруулагч, Н.Сувд эгчийг, Д.Сосорбарам ахыг бүгдийг нь хуссан, тэгээд би тунаж үлдсэн. /инээв/

- Найруулагч бол энд хаан. Бүх амьдрал нь энд өрнөнө. Дээрээс нь энэ ертөнцийн хамгийн гоё хүүхнүүдтэй ажиллана. Хичнээн айхтар чанартай, биеэ барьдаг, дотуур тамиртай, зөндөө юм хийнэ гээд бодчихсон. Олон үгүйсгэл няцаалт дундуур яваад хатаагдчихсан, өөрийгөө хаана очихыг мэдчихсэн хүн яадаг юм гэхээс биш ийм тансаг орчинд хүн хальтирна ш дээ. Хүн л юм чинь.

- Хальтарсан уу л гэх гээд байна уу.

- Тийм. Б.Баатар найруулагч бол энэ асуултад “Би өөрийнхөө худагнаас загас барьдаггүй “ гэж хариулж байсан. Тэгэхээр би таньд бас тавих гээд байна л даа.

- Найруулагч нарын тухай олон домгууд байдаг. Дэлхийгээр дүүрэн домог. (инээв) Миний хувьд одоогоор тэгж айхтар автсан, хазайсан, хальтирсан юм гайгүй л байна.

- Гэхдээ би таныг арай л азтай гэж хардаг. Одоо Б.Баатар жишээлбэл, ягаан байшинд ирж байж би найруулагч болсон гэж хэлж байна шүү дээ. Эрүүл мэндийн байдлаас болсон уу. Мөрөөддөг олон жүжгүүдээ тэр бүр тавьж чадаагүй. Найруулагчдаар ер нь төр оролддоггүй юм байна гэж харж байгаа. Тэнд тэсрэлтээ хийнэ үү. Тэнд хашгирч байна уу. Тэнд далд санаагаараа юм хэлж байна уу. Тогтвортой ажиллуулдаг юм байна. Жишээ нь, таны жүжгүүд дотор нийгмийг шүүмжилсэн шүүмжлэлт санаа бол заавал хавчуулаастай явж байдаг. Найруулагч хүн өөрөө соён гэгээрүүлэгчийн үүрэг хүлээгээд ингээд явна гэдгийн цаана нь өөр юу нуугдаж байдаг юм бэ.  Та бусад найруулагч нараас моралийн хувьд ч тэс өөр байж яг чадсан уу ?

- Үгүй ээ яахав. Найруулагч  хүн өөрийн гарын үсэгтэй байх ёстой гэж ярьдаг. Тэгээд тэр гарын үсгээ зурж чадах бүтээл хүртэл бол нэлээн туучна л даа. За, тэгээд зураад эхэлсэн бол тэгээд л зураад явна. Гарын үсгээ хэзээ ч гутааж болохгүй. Хамгийн чухал үнэт зүйл бол энэ. Тийм учраас найруулагч болгон өөр өөрийн гэсэн өнгөт төрхтэй, өөрийн гэсэн хэв шинжтэй байдаг. Талийгаач ах бид хоёр нөг өрөөнд суудаг байсан. (Б.Баатар) Өөд өөдөөсөө хараад. Нэг өдөр ороод ирсэн манай хүн хэлж байнаа. Би чамд хоч олчихлоо гээд. За, одоо ямар ёрын хочоо өгөх гэж байгаа бол доо гэж айлаа. Тэгсэн, “Хүүш Пара ах нь чиний бүтээлүүдийг их бодлоо.Тэгээд  би чамд хоч өглөө. Хайр Пара гэж”  гэдэг юм.  Өө юу вэ. Та чинь ямар аймаар уянгын халилтай нэр бодож олдог юм бэ. Наадах чинь тэгээд яг хоч юм уу. Юу юм гэсэн. Үгүй ээ, үгүй би чиний бүтээлүүдийг харсан. Миний дүү дандаа бүтээлүүдийн  гэгээтэй талыг хардаг юм байна. Хүмүүст амьдрах итгэл өгдөг хайр гэдэг юмыг л гаргаж тавьдаг юм байна. Ертөнцийн хамгийн нандин бүхнийг илүү тунхагладаг юм байна гэж билээ. Тэгээд нэг дууны үг надад хэлж байсан. Ертөнцийн олон сайхан дундаас ер бусын гэсэн нь сайхан чи минь... гээд Эхнэрийг нь Сайхнаа гэдэг ш дээ. Тэгээд Сайхнаа чи минь наддаа ганц гээд тэр шүлгээ надад бичээд бэлэглэж байсан юм. Их гоё бичдэг ш дээ, манай Б. Баатар ах. Тэр бичгийн хэв мэв нь тасархай. Тэрийг би хадгалж явдаг. Миний хувьд би аймшгийн кино хийхгүй. Ёр, ёдор шингэсэн юм бол хийхгүй. Жишээ нь, “Макбет”-ыг тавиач бид нар мөнгө гаргая гэж олон хүн надад санал тавьсан. Би хэзээ ч “Макбет”-ыг тавихгүй. Цустай, алаантай, тийм бүтээл ер нь хийхгүй дээ. Миний өөрийн ертөнцийг үзэх үзэл гэдэг юм уу. Ерөөсөө л энэ ертөнцийн олон мянган хайруудыг л хүмүүст үзүүлье. Тэр маань тэдэнд амьдрах итгэлийг нь өгч, шүүж тунгаах, тархиараа зажлах ухагдахуун нь болж байг л гэж боддог.

- Залуугаасаа нэг ийм тогтвортой нэр хүнд явагдчихсан. Олон л аавын хүүхдүүд найруулагч болохыг мөрөөддөг. Тэр болгон энэ театрын оройд сууж чадахгүй. Та азтай гэж би тэгээд л хэлээд байгаа юм.  Энэ ч нэг талаас том дарамт л даа. Энэ бүхнээс болоод та нэг тийм онц сурлагатан хүүхэд шиг байх гээд хичээгээд сурчихсан юм биш үү. Таны тухай шар мэдээ ч олддоггүй.  Харьцангуй залуу хүн атал ямар ч сахилгагүйтэл, ямар ч хөдөлгөөн  харагддаггүй.  Нэг их олон хүүхэдтэй томоотой аав.

- (инээв) Үгүй ээ үгүй. Би ёстой тэгэж хичээж үзээгүй шүү. Манай хамт олон бол намайг хамгийн сайн хэлэх байх. Би өөрийнхөө тухай ярих дургүй. Цухас дурдахад би хуурамч дүр эсгэж чаддаггүй. Би гурван жил наадмын нээлт найрууллаа. Бүгд л мэдэж байгаа. Сайд нарын тэр хурал мурлаар ороод эмээж хулчганахгүй хэлэх юмаа шулуухан хэлнэ. Болохгүйг нь хэлнэ ш дээ. Огтоос дүр эсгэх шаардлагагүй. Байгаа нь энэ. Гэхдээ амьдралдаа баримтлах жанжин шугам гэж нэг юм бий.  Энийг манай өвөө ясанд минь суулгасан. Гурван юм захисан. Миний хүү мөрийтэй тоглоом хэзээ ч битгий тоглоорой. Хүн бүхэнд аз байдаг. Мөрийтэй тоглодог хүн азаа тавиад туучихдаг юм шүү. Тогловол чи хэзээ ч азтай байхгүй гэсэн. Энийг би одоо хүртэл баримталж яваа. Хоёрт, алт битгий ухаарай. Үр хүүхдэд чинь асуудалтай шүү. Үүнээс зайтай яваарай гэсэн. Гуравт, ан гөрөө битгий хий. Амьтны хамраас цус битгий гаргаарай, амьтан битгий хөнөөгөөрэй гэсэн. Энэ дүрмийг би барьж яваа.

Өвөө маань манай эмээд их хайртай байсан. Эмээ бол Булганы Хутаг-Өндөрийн Мандал тайжийн удмын хүн. Жаахан язгууртан гаралтай. Орон дээрээ жайжийж суучихаад л, үзэм идээд ямбалаад байж байна. Өвөө түлээгээ хагална, хоолоо хийнэ, бүх юмаа хийнэ. Би жанжин шугам гэж энийг хэлдэг юм байна гэж ойлгосон. Тэгэхээр саяны асуултын хариулт энэ байна. Жанжин шугам. Үр минь үлдэх хорвоод зөв байхыг л хичээчих юмсан гэж боддог. Ийм явахад юу шаардана гээч, Ганчимэг ээ. Тэвчээр шаарддаг юм. Зарим нэгний хажуугаар нүдээ аниад зөрж сурдаг. Та түрүүн асууж байсан. Залуу нас хальтирч болно шүү дээ гэж. Гэхдээ тэвчээд өнгөрөхөөс өөр аргагүй. Нүдээ аниад.

- Найруулагч болгон л “Ромео Жульетта хоёр”- ыг тавьсан. Хэдэн үе ч дамжиж байгаа юм. Таны тавилтыг зарим судлаач үнэлдэг юм билээ. Постмодерн  драм руу чиглүүлж хийсэн, амжилттай эрэл хайгуул байсан гэсэн шүүмж уншиж байсан. Таны “Ромео, Жульетта хоёр” бусад найруулагчдынхаас юугаараа өөр гэж та хэлэх вэ?

- Энийг ярихын өмнө нэг юм тайлбарлах хэрэгтэй байх. ОХУ бол 1200 гаруй театртай. Москвад гэхэд 250 орчим театр байна. Театр болгон өөр өөрийн гэсэн урын сангийн бодлоготой. Уламжлалаа барих, хуучны постановкаа эрхэмлэх ч гэдэг юм уу өөрийн гэсэн бодлогуудтай. Манайд даанч тийм олон театр байхгүй учраас энэ театр бүгдийг нь нуруун дээрээ үүрч байгаа. Гэхдээ энэ театр бол жүжигчний театр. Эрт дээр үеэсээ. 90 жилийн түүхтэй театр. Жүжигчний театр гэхээр жүжигчин эрх мэдэлтэй гэсэн үг биш. Жүжигчний ур чадварыг илүү их чухалчилдаг гэсэн үг. Г.Доржсамбуу гуай хэлсэн “Би нэг жүжгээс нэг жүжигчнээр нэг дүр гаргачихвал энэ миний дээд амжилт” гэж. Ингэж л театрынхаа зарчмыг барьж байгаа юм. Би хэрэв уламжлалт энэ аргыг тэр чигээр нь бариад явбал энэ XXI зуунд уйтгартай. Гэхдээ бас эрэл хайгуул хийж байна гээд шууд өөр юм авчраад нааж болохгүй. Яагаад гэвэл театрынхаа эрхэм үнэт зүйл рүү хамаагүй халдаж болохгүй. Тэгэхээр аажмаар, багаар, процентыг нь тааруулах маягаар оруулж ирж байгаа юм. Нөгөө талаар хуучныхаа ахмадуудыг, тэдний босгосон зүйлийг хүндэтгэж байгаа юм. Хүүхэд залуучуудын театр буюу И.Нямгаваагийн театр бол цэвэр постановка театр байхгүй юу. Тийм учраас И.Нямгаваагийн тавилтыг үзэх гэж очдог гэж яригддаг  байлаа шүү дээ. Хэн тоглосон нь сонин биш. Найруулгын шийдлүүд чухал гээд. Энэ удаа би маш зоригтойгоор энэ театрын урын санд арт контемпорари стилийг оруулж ирж байгаа. Болдог юм байна. Уламжлалаа яг бариад шүү дээ. Та үзэхээрээ энэ тухай надаас заавал асуугаарай. Цэвэр 80 хувь гэж одоо бардам хэлж чадаж байна. Дээр нь нөгөө гарын үсэг нь заавал байна. Миний гэх нэг элементээс хэлэхэд жүжгийн сценийг эхлэхээс өмнө тэр өөрөө уран зураг байх ёстой гэж их боддог байхгүй юу. Хөдөлгөөн тал дээрээ илүү их чухалчилж гэрэл өгөх тэр момент, үг хэлэхээс нь өмнөх тэр сцен өөрөө уншигдах уран зураг байх учиртай. Иван Грозный хүүгээ хөнөөчихөөд тэвэрчихсэн зураг байдаг шүү дээ. Асар уншууртай зураг. Яг тэр мэт.

- Таны гэх онцлогийн талаар илүү дэлгэрэнгүй хариулт л хүсээд байна ?

- Ромео, Жульеттаг постмодерн стилиэр постмодерны ойлголт байна ш дээ, тэр агуулгыг чухалчлаад тухайн цаг үеийн урлагийн элементүүдийг нийлүүлээд постановка болгох тал. Гол трактовка гэдэг юм уу, хүний сэтгэл байна. Шүдэнз яг зурагдахад пүр гээд дүрэлздэг. Тэгээд буураад унтрахад нь бид хаядаг. Яг ийм дурлал байна. Хамгийн хүчтэй дурлал хамгийн богинохон байдаг. Хамгийн богинохон. Харин энэ дурлалыг амссан хүн бол энэ дэлхийн хүн төрөлхтөн дундаас хамгийн азтай нь. Бидний ихэнхдээ хэлдэг хайрлаж байна, дурлаж байна, хайртай дуртай гэдэг үгс бол жижүүрийн үг шүү. Яг хайрлаж дурлахыг нэг бол Анна Каренина шиг, нэг бол Жульетта, Ромео шиг нэг бол Офелия шиг дурлаж үзэж байж сая амтыг нь мэднэ. Тэр их хүчтэй, хэн ч дахин мэдрэхгүй тэр мэдрэмжийг авна гэдэг бол  гайхамшиг.

- Ч.Найдандорж найруулагч И.Одончимэгийг ид байхад нь, бүх юм нь жигдэрчихсэн, тэгээд энд театрт, байнгын бие халаалттай байх энэ үед нь л би барьж авч Жульеттад тоглуулах гэж яарсан гэж ярьж байсан. И.Одончимэг, М.Найдандоржийн хослол тэгж үлдсэн байдаг. Яагаад таны Ромео, Жульетта тэгж яригдаагүй вэ?

- Найруулагчдийн амнаас ийм үг унадаг. Тэр жүжигчин байвал, би тийм юм хийнэ гэдэг. Дээр үед С.Галсанжав гуай “Гамлет”-ыг хийж байхад Ч.Чимэд гуай зохиолыг нь орчуулаад доор нь Л.Жамсранжавд зориулав гээд бичсэн байж. Тэгээд С.Галсанжав гуай Л.Жамсранжав байгаа учраас “Гамлет”-ыг тавьж. Яахав болно. Дэлхийн жишиг. Харин би тэгдэггүй.

- Жүжигчин дээрээ ингэж сонголт хийдэггүй гэж үү. Ганц удаа ч гэсэн үү ?

- Жүжгээ хийхээр шатсан л бол би хэнийг ч тэр дүрд тоглуулж чадах ёстой гэж боддог. Жишээ нь, С.Болд-Эрдэнэ байсан учраас “Гамлет”-ыг тавилаа биш, “Гамлет” хийх болсон учраас С.Болд-Эрдэнэ тоглосон. Миний зарчим бол ердөө энэ. “Отелло” байхгүй учраас энэ жүжгийг тавихгүй гэхгүй. Хэн нэгнийг заавал Отелло болгоно. Би өөрийнхөө постановкад би итгэдэг.

-Сэргэн мандалтын үеийн драм, орчин үеийн залуусын хайр дурлалыг хооронд нь нэгтгэж тавьсан. Мэдээж туршилт, эрэлхийлэл хийгдэж байх ёстой. Гэхдээ л зарим үзэгчид таны Ромео, Жульеттад шүүмжлэлтэй хандсан?

- Шулуухан хэлчих үү, Ганчимэг ээ. Би тийм шүүмжлэл тоодоггүй. Эмзэглэдэг ч үгүй. Акцент ч өгдөггүй. Энийг тоох байсан юм бол би хийж яах юм. Миний мэргэжлийн аз жаргал юунд оршдог гээч, миний оюун санаагаар, сэтгэл зүрхээр тэр бүтээл дамжигдаж үзэгч танд хүрч байгаа юм. Ердөө энэ. Тэгчихээд би дараа нь өө, энэ нь тийм байсан. Тэр нь тэгчихсэн юм аа гэх үү. Үгүй шүү. Би засдаггүй. Ингээд л болоо.

- Хямардаг ч үгүй юу?

- Хямрах ч үгүй. Би огт шүүмжлэлийг тоодоггүй юм аа. Яг үнэнийг хэлэхэд. Гэхдээ зүгээр ёсон байна даа. Сонсох л ёстой байх. Гэхдээ би үнэхээр эмзэглэдэггүй. Хэрвээ миний тархийг нимгэн байна гэвэл тэгээд нимгэнээрээ үлдэг.

- Таны нэг ярилцлагыг уншсан. Одоо эцэс сүүлдээ бид нар үр хүүхдээ хүмүүжүүлэх  ёс суртахууны хэм хэмжээ, хэмнэлээ хүртэл Америкчуудаас хуулж байна гэж та бухимдсан байсан. Залуусийн зарим хэсгийнхний шүүмжлэхээс ч айхгүйгээр бид хэтэрхий их гадны юм шүтэж байгааг гаргаад хэлчихлээ. Тэгээд зогсохгүй өөрийнхөө жүжгүүд дотор нийгмийн ёс суртахууны асуудлыг ихээр хөндөж тавьдаг. Манай нийгмийн сүүлийн 30 жилийн янз бүрийн парадокс, бидний гадны юм бүхнийг шүтэж байгаа байдал гээд... Энэ бүхэнд үнэхээр гэдэн чинь хөдлөөд өөрийнхөө жүжиг рүү шүүмжлэлт санаануудыг шургуулдаг юм уу. Эсвэл ерөөсөө найруулагч хүний классик үүрэг нь юм уу?

- Бүтээл өөрөө гоо зүйн категори дээр суурилдаг болохоор сайн муу, сайхан муухай, гайхамшигтай, гутамшигтай, инээдэмтэй, эмгэнэлтэй. Үүний балансыг нь заавал барих хэрэгтэй. Тэгэхээр яах аргагүй нэгдүгээрт үүрэг. Таны хэлснээр. Хоёрдугаарт, миний эмзэглэл шингэх газраа шингэж гардаг. Таны хэлдгээр адралт. Би хэлэхгүй бол өөр хэн хэлэх юм.

-Хуулбарлах, хуулах аяс бол хавтгай байна. Сүүлдээ юу үзэх, уншихаа хүртэл заалгадаг, дуурайдаг маяг газар авлаа. Бид нарт өөрийн гэсэн жор байхгүй болох гээд байна. Үндэсний дархлаа гэдэг юм руу л таны дотоод хашгираан чинь хүрч байгаа юм л даа.

- Одоо бол глобалчлагдах биш харин ялгарна  гэдэг ойлголт илүү чухал байна шүү дээ. Энэ 200 -аад улс орон дундаас бид ялгарах ёстой. Монголын түүхийг ярихын тулд дэлхийн түүхийг ярихаас өөр аргагүй гэдэг чинь гайхамшигтай үг.  Гэтэл түүхгүй ард түмэн байна. Үндэстэн биш хүмүүс зүгээр улс-хүмүүс. Тэгэхэд бид бол үндэстэн. Дээрээс нь ямар гайхамшигтай түүхтэй гээч. Тэгээд түүх нь гайхамшигтай сургамжит. Ноёдын хэмлэлдээнээс болж нохой шиг амьдарсан түүх ч  байна. Мянга гурван зуун тэдэн онд тэгжээ гэж түүхийг уншихгүй байхгүй юу. Түүхийг уншаад бид юун дээр алдсан, юун дээр оносон юм. Ямар үедээ бид сэргэн мандаж байлдан дагуулсан юм. Ямар үедээ уруудан доройтож, нохой мэт амьдарсан юм гэдгийг л найруулагчид харах нь чухал. Хэмлэлдээн бол мөнхөд явагдаж байна. Дахиад энэ нийгэмд давтагдаж байна. Бурхан минь яасан аймшигтай вэ?

- Бүүр нэг юунд нь ч шингэсэн юм гэмээр салахгүй хэмлэлдэх...

- Салахгүй байна. Түвдийн Потала ордон гэхэд манай алт эрдэнэсийг даахаа байсан. Тэр алт эрдэнэсийг жингийн цуваагаар авч явахдаа Утай Гүмбэнийг босгочихсон. Тэр ноёдуудын яасан их мухар сүсэг вэ. Түвд лам ном уншихаар супер байдаг юм уу. Манай монгол ном яасан юм. Яагаад ийм хачин ойлголт бид нараас салахгүй ингээд зуун зууныг дамжаад яваад байгааг бүр гайхаад байдаг юм. Тэр нэр алдар, хэргэм зэрэг, алт мөнгө,  дээрээс нь хүүхэн. Яагаад ийм дуртай байдаг юм. Цусанд нь байна. Энийг яах ёстойг сайн мэдэхгүй байна.

- Хэзээ энэ сэдэв зогсохыг хэлж мэдэхгүй байна л даа.

- Тэгэхээр бид түүхээ судалж, болгоомжлох асуудлаа мэдэх ёстой юм. Залуус эх оронч үзэл гэж ярьдаг болжээ. Би эх оронч үзлийг зургаахан зүйл дээр тогтоно гэж ойлгодог. Хамгийн эхлээд бүтээлч, хөдөлмөрч байх. Хөдөлмөрлөх. Энэ хөдөлмөр гэдэг үг хаягдчихсан байхгүй юу. Хүн хөдөлмөрлөж байж л таван цаастай болно. Би театр, их сургууль хоёрт багшилдаг. Тэр цалингаа орж ирэхээр үрэхгүй шүү дээ. Хаа нэг халтуур хийгээд олсон мөнгийг бол дор нь дуусгачихаж байгаа юм. Хандлага байнаа даа. Хөлсөө гаргасан үнэлэмжиндээ тийм нандин, үнэтэй хандаж байгаа нь эндээс илэрч байх жишээний. Хоёрт, их түүхээ уншиж, судалж юун дээр алдаж оносноо мэдэх. Гуравт, газар шороо. Юугаар ч сольшгүй энэ газар шороондоо хайртай байх хэрэгтэй. Эх нутгаа, төрсөн газар нутаг, ард түмнээ хайрлах хэрэгтэй. Дөрөвт, ардын сайхан ёс заншил, соёл урлагаа эрхэмлэн хөгжүүлэх. Тавд, эх хэл, бичгээ дээдлэх. Зургаад, иргэнч байх ёс буюу өнөөдрийн бидний соёл юм. Таны эрх бусдын эрхээр хязгаарлагдана. Бусдыгаа хүндэлж амьдар. Ердөө энэ зургаан зүйлийг өөртөө шингээж чадваас та өөрийгөө эх оронч үзэлтэй хүн гэж бодох хэрэгтэй юм.

- Та олон жүжиг тавьсан. Нэмээд дахиад ч тавих байх. Хамгийн оргил нь, хамгийн сайн нь юу байсан бэ?

- Бусад хүн юу гэж дүгнэхийг мэдэхгүй. Миний хувьд бол одоогоор хамгийн суперыг нь энэ жүжгийг гэж бодож байгаа. Энэ жүжгийг шинэчлэл гэж бардам хэлье. Хүмүүс энэ одоо яасан онгироо хулгайч вэ? гэж бодох байх. /инээв/

- Жүжгийн цөм дэх хамгийн гол амин сүнс нь диалогт байдаг уу. Хөдөлгөөн, хөгжимд үү. Эсвэл философидоо юм уу ?

- Жүжгийн зохиолын хувьд мэдээж дөрвөн зүйл нөлөөтэй. Нэгдүгээрт, үндсэн зөрчил. Хоёрдугаарт, диалогийн уран тансаг байдал. Гуравдугаарт, үйл явдлын сонирхолтой фактууд. Дөрөвдүгээрт дүрүүдийн характер, зан ааш, авир араншин. Энэ дөрөв цогцолж байж жүжгийн зохиолын үндэс болдог. Энэ дөрөв сайн байвал тэр зохиолын цөм нь тэр. Ихэнхдээ нэг нэгээрээ доголддог. Тэгш хэмээр орж ирдэггүй. Нэг нь байхад нөгөө нь дутдаг. Нэг нь үг нь сайхан байхад сужет муутай байдаг. Жүжгийн хувьд ярих юм бол амин сүнс нь ерөөсөө л постановка. Гол цөм нь. Гайхалтай зохиолыг ямбий болтол тавьж байна шүү дээ. Хэнд ч хэрэггүй болтол. Зохиол сайн уу, сайн. Жүжигчин сайн уу, сайн. Гэхдээ хэн ч үзсэн уйтгартай, сонирхолгүй. Амтгүй, шимгүй. Муу зохиолыг гайхамшигтай болгон тавьж бас болдог.

- “Гамлет” бол таны эрч хүчээ шингээж хийсэн хүчтэй ажлуудын нэг. Яг “Гамлет” шиг мөртлөө үндэсний жүжиг тавих юмсан гэж та мөрөөддөг үү. Тийм баатар төсөөлөгддөг үү, танд? 

- Үндэсний жүжгийн хувьд бол өмнө нь тавигдсан жүжгүүдийг бол харж байсан. Их хуучинсаг байна гэж их боддог байсан юм.

- Бүр өөрөө зохиолыг нь бичиж байгаад өөрөө найруулаад хийе гэж бодож байв уу ?

-Би шулуухан хэлье. Би найруулагч. Би шинээр зохиол ерөөсөө бичиж чадахгүй. Энэ бол миний хийдэг ажил биш. Та нарын хийдэг ажил. Шал ондоо арга барил, ондоо технологи, ондоо ажил. Идеа, санааг бол харин гаргаж чадна.

- Нэг хэсэг Сорогдогийн Жаргалсайхан гэхэд бараг энэ театрын жүжгийн зохиолч нь юм шиг байсан. С.Жаргалсайханы жүжгийг үзнэ, Ц.Балдоржийн жүжгийг үзнэ гэж яригддаг байсан. Тэгэхээр жүжгийн зохиол үй олноороо ирдэг байх. “Тэнгэрийн хүү” дээр та үнэхээр бүтнээр нь зохиолыг нь хүлээн зөвшөөрч чадсан болоод хийсэн үү?

- Тийм.

- Үнэхээр сайн жүжгийн зохиолч байхгүй байна гэдэг энэ яриатай та хэр санал нийлдэг вэ ?

- Найруулагч хоёр янзын сонголтоор уран бүтээл хийдэг. Нэг бол тулган шаардалт буюу хэрэгцээгээр, захиалгын гэсэн үг. Нэг бол өөрийнхөө хүслээр. Өөрийнхөө таалсан, өөрөө тэрэндээ орж өвчилж чадсан бүтээлээ тавьдаг. Ийм хоёр янзаар амьдрал явагдаж байна. Найруулагч бол аль аль дээр нь чадвартай байх ёстой л  гэж үздэг. Эсээ, өгүүллэг, тууж, роман гээд эрэмбэ гаргая л даа. Хамгийн хэцүү нь жүжгийн зохиол. Жүжгийн зохиолыг бичнэ гэдэг өөрөө асар том ажил. Туршлага, өв уламжлал, арга зүй бөөн юм хэрэгтэй. Тэгтэл энэ бүх технологиуд алга болчихож. Тийм учраас сэтгэл хөдлөм жүжгийн зохиолууд гарч ирэхгүй байна. Надад бол ээ дээ их ч олон зохиол ирсэн дээ. Хамгийн түрүүнд сэдвийн асуудал шүү дээ. Сэдвийн дараа түрүүний ярьдаг асуудлууд. Ар араасаа шалгаад, гол нь энэ зүрхийг л базлулах ёстой. Тэр нь байдаггүй. Яг ширээн дээр гурван жил хэвтэж байгаад энийг л нэг хийнэ дээ гээд бодсоор хийсэн зохиол бол Л.Өлзийтөгсийн зохиол.

- Л.Өлзийтөгсийн “Бүсгүйн зурвас” уу ?

- Тийм. Ёстой гурван жил хэвтэж байгаад Өлзий рүү яриад би энийг заавал хийнэ гэж би хэлж байсан. Тэгсэн Өлзий за, чамд эрхийг нь өгье гэсэн. Тэгэж ярьснаасаа бараг хоёр жилийн дараа хийсэн байхгүй юу.

- Жүжиг тавигдсаны дараа яруу найрагч Л.Өлзийтөгс өөрийн цахим хуудсандаа энэ бол миний зохиол биш байна аа гэсэн шүүмж бичсэн байсан. Та ерөөсөө энд хариулт өгөөгүй. Тэрийг та яаж хүлээж авсан бэ?

- Одоо хариулт өгье. Л.Өлзийтөгсийг уншигч олон мэдэж байгаа. Сайн зохиолч, сайхан уран бүтээл туурвидаг. Гэхдээ нэг ухагдахууныг ойлгодог байх гэж итгэсэн. Тэгсэн чинь харин тийм хариулт өгсөн. Жүжгийн зохиол, жүжиг хоёр бол тэс өөр юм. Зохиол нь уншихад зориулагдсан автортой. Жүжиг болоод гарахаар автор нь найруулагч болно. Энэ их эртний ойлголт шүү. Бараг Аристотелийн үеийн ойлголт байх.

- Сорогдогийн Жаргалсайхан хэрвээ амьд сэрүүн байсан бол “ Үхэж үл болно” дээр нилээн л юм болох байсан байх гэж боддог юм. Би Л.Эрдэнэбулган найруулагчтай натур дээр нь очиж уулзаж байсан. И.Одончимэг бүр шоконд орчихсон байсан. Энэ биш байнаа. “Чингис хааны нууц түүх” романаас юу ч алга. Би буцалж, дурлаж ирсэн Бөртэ хатнаа яаж гаргахаа мэдэхгүй байна гээд сууж байсан. Энэ л дээ. Найруулагчийн зохиол гээд гараад ирэхээр хүмүүс эх зохиолыг нэхээд байдаг.  Бүр жүжигчин хүртэл шүү. Би та хоёрын дунд үүссэн асуудлыг маш сайн ойлгож байна.  

- Одноо эгчийн зөв шүү дээ. Эх зохиолоос харсан юмаа нэхээд байгаа юм. Гэхдээ найруулагч хэрэв өөрөөр эргүүлсэн бол тэрийг дагахаас өөр арга байхгүй. Найруулагч жүжгийн зохиолчид хүндэтгэлтэй хандана гэж ухагдахуун байна. Хүндэтгэлтэй хандах. Нэг ёсны би эрэл хайгуул хийж байна. Би тавьж байна гэж сагсуурч болохгүй гэсэн үг. Болохгүй. Гол агуулга, гол шугам хэзээ ч алга болж үл болно. Тэр хүний агуулга дээр найруулагч өөрийнхөө баяжуулалтыг,  санааг илүү төгөлдөржүүлэх юмыг бодно уу гэхээс унагаж үл болно. Энэ бол найруулагчийн мэргэжлийн их дутуу хандлага байхгүй юу. Би ерөнхий юм ярьж байна шүү. Таны жишээ авсан кинон дээр биш.

- Манай Л.Эрдэнэбулган ах бол хөгжмийн театрын найруулагч хүн. Яг тэр киног хийж байх үед нь Г.Жигжидсүрэн найруулагч “ Манай Л.Эрдэнэбулганы кино найруулна ч гэж юу байхав дээ” гэсэн ярилцлага өгч байгаа юм. Тэр үед л олж харж байсан. Найруулагч хүн нэг том бүтээл барьж аваад,  эхлүүлээд явж байхдаа ч, буцалж шатаж хийгээд дууссан хойноо ч, эцэс төгсгөлгүй маш том цензур дотор, маш том дарамтан дунд амьдардаг юм байна гэдгийг. Киноны натур дээр очоод ч харж байсан. Тэр үед чинь эдийн засаг ямар байлаа. Мөнгө төгрөг арай гэж олоод хийж байсан. Нөгөө гол дүрийн жүжигчин хүртэл дүрдээ орж өгдөггүй, дээрээс нь найруулагч нар үг шидээд л. Та ийм зовлонг хэр амсаж байв ?

- “Үхэж үл болно” дээр би зүгээр бодлоо хэлчихье. Миний нутгийн ах, Л.Эрдэнэбулган найруулагчийг би хүндэлдэг. Намайг хайрладаг, надад заадаг эрхэм хүн. Бид яагаад бодит түүхийг сайн судладаггүй юм бэ. Хутганы ир шиг ид залуу насандаа төр цогцлоодог болохоос биш ухаарал тэвчээр сууж, юм өнгөрөөдөг насан дээр эрсдэл хийдэггүй байхгүй юу. Гучин хэдэн насандаа л тэгнэ биз дээ. Гал руу ч орчихьё, үзвэл ч үзчихье гэдэг нас биз дээ. Жүжигчид нь гэхэд дандаа үзүүлэх гэж байгаа түүхэн үе, харуулах гэсэн баатруудынх нь наснаас давчихсан насандаа яваа хүмүүс байсан шүү дээ. Өөрөөр л хийх байсан гэж хардаг.

-  Л.Эрдэнэбулган найруулагч  мэддэг, мэдэрдэг хэдийнхээ дунд л эргэлдсэн байх.

- Ердөө л тэгсэн байхгүй юу. Уран бүтээл чинь өөрөө эрсдэл дагуулдаг. Маш зоригтой алхам хэрэгтэй.

- Уг нь тийм их фантазитай зохиол дээр “алах” ёстой байхгүй юу...Гэхдээ уучлаарай, би яг энэ сэдвээр түүнтэй ярилцаагүй байгаа шүү.

- Та уншсан. Би уншсан. Гайхалтай уран зохиол гэж тэрийг л хэлнэ. Надад бас бодол байдаг. Бид их хаанд хүндэтгэлтэй хандах ёстой. Жагаа ахтай ( Соргодогийн Жаргалсайхан) хоёулханаа гадаа машин дотор нэг шил юм задлаад, энэ сэдвээр нэг оройжин ярилцаж байлаа.

- Таны үгийг сонссон гэж үү. Бас л омголон, хурц хүн шүү дээ ?

- Би ч залуу байж. Бид хоёр хөдөө байсан. Хоёр, гурван жүжгийг нь би тавьсан  байсан л даа. Үзэл бодлоо л ярьж байгаа юм. Сайхан зохиолчтой ярьж суух сайхан шүү дээ. Гэхдээ миний үгийг бол аваагүй л дээ.

-Б.Баатар найруулагч “Цахлай”-г тавьчихаад миний ярилцлагад орохдоо хэлж байсан юм. Энэ театрт болж бүтэхгүй юм байгааг зөвшөөрнөө зөвшөөрнө. Гэхдээ би эндээс явсан том жүжигчдийг авчирч тэд нарын сүр хүчээр нам даруулах болно гэж. Миний архивт тэр ярилцлага нь байгаа. Тэгэхээр яг юу асуух гэсэн бэ гэхээр, танд яг тийм үе байсан уу. Жүжигчингүй болох үе. Байдаг л нэгүүдийн тухай яриа мэдээж биш шүү дээ ?

- Таны түрүүн хэлдэг үнэн. Би азтай. Тийм үетэй тулгарсангүй. Би хар залуугаасаа энэ мэргэжил рүү орсон. Хамгийн мундагууд дунд нь шургалан орж, үзэж тарсан. Ч.Найдандорж, Б.Баатар, Б.Мөнхдорж, Н.Болд гээд дандаа ах, дандаа хойно төгссөн. Би чинь дотоодын бүтэээгдэхүүн шүү дээ. /инээв/. Галан дундуур юм шиг дайрсан. Тэгээд боддог юм. Нутаг ус минь, өвөг дээдэс минь, Намнан хайрхан минь бидэнд яагаад ийм сайхан эр зориг хайрласан юм бэ, гэж. Жаахан мохоод ирэхээрээ би Хутаг-Өндөр рүүгээ явчихдаг. Намнан хайрхандаа очоод мөргөдөг. Эрч хүч, эр зориг, юуг ч туулах эрч хүч хайрлаач гэж. Би чинь хүн шүү дээ. Заримдаа толгой гудайх үе гарна. Заримдаа хов живэнд ч идэгдэх гээд байгаа юм шиг санагдана. Давчдана.  

- Гэхдээ театрыг гурав дөрвөн гэр бүл л захираад байнаа гэдэг яриа олон жил явж байгаа шүү дээ. Нэг залуу эмэгтэй жүжигчин орж ирээд тэр хэдэн гэр бүлийн аль нэгийг нь бараадахгүй л бол ер нь бүтэхгүй болдог. Энэ бараг үнэн. Үнэндээ энэ хэдэн гэр бүлийн тэмцэл зарим нэг том жүжигчдийн тавиланг театрын гадна гаргачихсан. Та нас залуу, эрч хүчтэй, юуг л бол юуг ч хийнэ гээд энэ хаалгаар  орж ирж байсан. Хийж ч ирлээ. Харин тэр фракцуудыг, драмын театрыг жаахан муухай харагдуулдаг тэр юмыг ерөөсөө хөндөөгүй. Яагаад ?

- Яг Г.Доржсамбуу найруулагчийн хэдэн зарчмыг би барьдаг. Өглөө 9 цагт хөшиг нээнэ гэвэл би бүртгэж мангартдаггүй. Нээнэ, хүн бэлэн байх ёстой. Нээх цаг бол цаг. Энэ мундаг зарчим. Хоёрт, Г.Доржсамбуу гуай хэзээ ч хов сонсож байгаагүй. Өнөөдөр миний өрөөнд хүн хов зөөж орж ирэхгүй. Нэг ч хүн хов ярьж орж ирж чаддаггүй.

- Г.Доржсамбуу гуай өөрөө нэг хэсэг дийлэхээ байгаад хөөхийг нь хөөгөөд, зүрх сэтгэл нь хямарч цохилтод орж байсан.

- Хэцүү юм туулсан. Гэхдээ мэдэхгүй юм даа. Их сонин, Ганчимэг ээ. Үзэл бодолдоо үнэнч хүнийг би зоригтой хүн гэж боддог. Тэрийгээ хатуу чанд барьвал ямар ч хогийн юм завсраар орж ирэхгүй. Маш хатуу том цайз болдог. Би алагчилдаггүй. Өнөөдөр Ганаа гол дүрд тогловол маргааш нь би Дулмааг тоглуулна. Зөвхөн Ганааг л гээд  байхгүй. Жүжиг найруулах бол нэг асуудал. Жүжгээ хийгээд амжилттай болвол тэгээд хангалттай. Гэтэл Ерөнхий найруулагч гэдэг бол урын санг ямар, ямар жүжгүүдээр дүүргэх ёстой юм. Үзэгч тэрнээс ямар таашаал хүртэх юм. Театрын үнэ цэнэ. Бүр цаашилбал маркетинг, нүүр царай, жүжигчдийн ур чадвар, ямар жүжигчдийг би академический бүтээлч байлгаж чадах ёстой юм. Мэдлэг оюун,  ур чадвар, хувийн зохион байгуулалтынх нь хувьд заримыг нь загнадаг. Энэ жүжгэн дээр гэхэд жүжгийн үеэр хэн ч бааранд явж болохгүй гэж тушаасан. Би тэнэг байгаа биз. Хүний эрх шүү дээ. Гэхдээ үгүй. Жүжиг сар тоглоно. Гэртээ хариад амар. Маргааш та эрүүл байх ёстой. Ханиад хүрч болохгүй. Театр бол диктатур. Урлаг бол ардчилал гэж элийрч болохгүй. Урлаг бол диктатур, хатуу хяналт, дэгэн дотор уран бүтээл явж ирсэн. Үүнийг алдагдуулж болохгүй. Түрүүн таны нэг хариултыг би дутуу явчихлаа. Кино зохиолыг бол би бичнэ. Жүжгийн зохиолыг бол бичиж чадахгүй. Энэ бол хамгийн хүнд жанр.

- Тийм ч учраас ховордчихсон.

- Ховрын юм гэдэг чинь үнэн. Дармын Батбаяр, Сорогдогийн Жаргалсайхан, Ц.Балдорж нар бол хайрламаар, алдаж болохгүй хүмүүс байжээ. Ч.Ойдов гуай, Д.Мягмар гуай байна. Энэ хүмүүс бол хорьдугаар зуунд ирсэн тэнгэрийн элч нар байжээ гэж бодохоос өөр аргагүй. Ямар сайхан амттай зохиолыг өгч чаддаг байсан юм бэ.

- Найруулагч хүн шинэ жүжиг тавих болгондоо дахиад л яг анхных шигээ, цоо шинээр өөр шаналал тээдэг үү. Эсвэл ер нь ойролцоо юм тээдэг үү?

- Цоо шинээр шанална. Одоо ингээд нэг жүжиг хийгээд дуусна. Тэгээд би хэрэггүй болдог шүү дээ, хөөрхий минь. Жүжиг нээх хүртэл хаан шүү. Тэгээд цааш нь туслах найруулагч, хөтөч найруулагч авч явна.

- Одоо “Анна Каренина” ч тийм л нөхцөлд тавигдаж байна уу?

- Шинэ шаналал. Жүжиг нээлээ. Хөөрхий муу найруулагч эхнийхээ өдөр ёстой бөөн баяр болно. Тэгээд түүнээс хойш байхгүй. Тэр уран бүтээлчдийн бүтээл, тэдний карьер болоод явдаг нь сайхан. Угаасаа хувь заяа нь тийм юм. Тэгэхээр эндээс яаж гарах ёстой вэ. Энэ шаналалыг жүжгийн нээлттэй нь цуг орхиод дараагийнхаа өвчнийг тусах хэрэгтэй болж байгаа юм. Цоо шинэ. Дараагийн өвчин бол дахиад шаналал. Чамд нэг нууц юм яръя. Би жүжиг хийж байхдаа хааяа уудаг. Хүнтэй уудаггүй, ганцаараа уудаг. Архи уух дуртайдаа биш. Тэр шаналалыг тээхэд хүнд байдаг учраас. Яг тэр нөхцөлд тархинд маш сонирхолтой, тэр шаналалаас үүдсэн маш сонин ургамалууд ургана. Энийг гэхдээ би яаж тайлбарлаж, хэлэхээ мэдэхгүй байна. Яагаад гэвэл би дотор руугаа өнгийлгөж харуулж чадахгүй юм чинь.

- Та бичдэггүй юм уу?

-  Юу?

- Өдрийн тэмдэглэл ч юм уу, төрсөн бодол, дурсамж гээд...

- Нэг хэсэг өдрийн тэмдэглэл бичдэг байсан. Одоо харин мартахаасаа өмнө гээд номоо хийж байна. Өөрөө бичээд, ингэсэн тэгснээ тэмдэглэхгүй бол мартамхай болох нь. Санаж байгаа дээрээ бичье гээд хийж байна. Бичдэг хүмүүсийг бол би биширдэг. Маш гоё юм шүү дээ.

- Мэдээж роман, жүжиг хоёр хоорондоо эрс тэс ялгаатай. Хоёр өөр төрөл. “Анна Каренина” романыг Н.Пүрэвдагва гуай жүжгийн зохиол болгож бэлтгэсэн гэсэн. Та өөрөө яг жүжгийн зохиолд нь оролцсон уу. Найруулагчийн хувилбарт зохиол нь яг ямар юм бэ?

- 2017 онд энэ сэдэлжилт анх үүссэн юм. Одоогоос гурван жилийн өмнө энэ романыг ахиж уншаад энийг хийх ёстой юм байна гэсэн бодол надад төрсөн. Тэр өгөгдөл бол нэгдэх сигнал нь. Хоёрт, жүжгийн зохиолыг би монгол руу орчуулсан “Анна Каренина”-гаас авахыг хүсээгүй. Шулуухан хэлчихэе. Орчуулга гэж новш. Оросоос нь авсан. Н.Пүрэвдагва гуай орос хэл сайтай. Гэхдээ жүжгийн зохиол болгохын тулд найруулагчийн идеагүйгээр хийж болохгүй.

-Ш.Очирбат гуайн орчуулга уу. Орос хэлнээс монгол хэлэнд орчуулсан сонгодогуудаас хамгийн мундаг нь шүү дээ ?

- Би тэр сүүлийн хувилбарыг хэлж байна.  Романаа уншчихаад бүтэц, композицоо Н.Пүрэвдагва гуайд хэлсэн. Энэ жүжиг хоёр Аннатай байна. Ингэнэ тэгнэ. Миний санаа ийм байна. Энэ үзэгдлийг авна, тэрийг авахгүй гээд. Н.Пүрэвдагва гуайн гаргасан 27 үзэгдэл ирсэн. Одоо энэ жүжиг 15 үзэгдэлтэй. Би жүжгийнхээ үзэгдлүүдийг ингээд хуваачидаг. Их гоё шүү дээ. Энэ дээр их гоё даам тоглох хэрэгтэй. Ингээд тавина. (баахан жижиг дөрвөлжин цаас гаргаж ирэв) Прологоос нь Эпилоги хүртэл нь. /Ширээн дээр өрж үзүүлэв/.  За, энэ дунд чинь кульминаци нь энэ байна гээд тэмдэглэгээ тавьчихна. Нөгөө Аристотелийн зарчмаа барьчихна. Тэгээд  нүүнэ дээ. Энэ аранжировка хамгийн гоё таашаалтай хэсэг. Ганцаарханаа сууж байгаад, ингэнэ ингэж холбоно. Тэгээд энэ эцсийн вариант гээд харахад жүжиг чинь өөрөө харагдана даа. Харагдсан юмыг бол тайзан дээр хийх амархан.

- Таны Анна, Вронский гүн хоёрыг харах гэсэн хүлээлт үүсчихсэн байгаа. Жүжигчдийнхээ сонголтон дээр та эргэлзэж төөрөлдсөн үү ?

- Нэг л юман дээр төөрөлдсөн. Төөрөлдөх яахав. Болохоо байсан. Анх зохиол уншаад энд Б.Баярмаа тоглох юм байна гэж бодсон. Каренинд тэр гэж. Энэ хоёр дүр хамгийн түрүүнд харагдсан. Энэ хоёр байгаа учраас найдвар байна. Вронскийд манай театрт байсан Э.Тодгэрэл гэж залуу байсан ч Америк руу  хувийнхаа амьдралыг хөөгөөд явсан. Би уг нь тэрийг гэж бодсон байсан. Вронскийд одоо Т.Сэргэлэн тоглож байгаа.

- Алексей Каренины дүрийн сонголт гоё болсон уу?

- Та өөрөө үз /инээв/. Зохиолын төсөөллийг та мэднэ. Гараа дугаргадаг, том чихтэй, зүгээр л ажил, нэр хүнд, мөнгө төгрөг, эдлэн газар, таатай амьдрал хөөсөн хүн. Тийм хөгшний дүрийг би барих гээгүй. Энэ хэв шинжээрээ бол хүмүүст хүлээн зөвшөөрөгдчихсөн байхгүй юу. Нээрээ ийм юмтай яаж ч амьдрах юм гээд л. Б.Жаргалсайхан ах өнөөдөр 55 настай байна. Гоёороо байгаа. Яагаад тэгвэл энэ гоё хүнээс салчихсан юм бэ гэж хараг л дээ. Би ийм өнцөг гаргасан ч юм билүү.  

- Романд нэг уулзалт гэхэд л хэдэн хуудас дамнасан өгүүлэл болж өрнөдөг. Тэр бүхнийг хэрхэн яаж, шийдэж өгсөн юм бол. Нууцаасаа хуваалцаж болох уу?

- Романаас жүжгийн зохиол болгоно гэдэг найруулагчийн тархийг бол ёстой тонгочуулна. Хэрэгцээтэй юмаа авч эвлүүлнэ гэдэг өөрөө үнэхээрийн сонирхолтой ажил. “Парисын дарь эхийн сүм” дээр нэг хараа муутай, дүлий шүүгч хүн цаазладаг байхгүй юу. Тэр ерөөсөө хүний өөрийгөө өмгөөлсөн үгийг нь сонсохгүй. Тэгээд ямар зүс царайтайг нь хажуу хүнээсээ асууж байгаа юм. Ингээд тэр хүнд цаазын ял оноож байгаа юм. Өөр ямар ч мэдээлэлгүйгээр. Өөр газар болсон тэр процессыг би хойно нь аваачаад Эсмеральдаг шүүх хэсэгт тэр шүүгчийг тавьчихаж байх жишээтэй. Монтажны асуудал юм, яг кино шиг. Цэвэр монтаж. Яг тэрэнтэй адилхан энэ “Анна Каренина” олон сонин шийдэл харуулна. Шулуухан хэлэхэд уйтгартай роман биз дээ. Сонирхолтой болгохын тулд асар их юм бодох, сэтгэх хэрэгтэй. Энд хоёр зохиол байгаа. Нэг нь Анна, Каренин, Вронский нөгөө нь Лёвин, Кити Шербацкой. Тусдаа  бүр нэг жүжгийн зохиол байгаа. Дэлхий бол Аннагаа л барихаас өөр аргагүй. Төрөлх эх оронд нь жинхэнэ орос хүний мөн чанар, хөдөлмөрч, газар нутгаа гэх сэдэлжилтийг нь, нэг цаг үеийн асуудлыг нь барина гэвэл Лёвинг л барих байх.

- “Анна Каренина”-г тавих боллоо гэдэг мэдээлэлтэй хамт Анна Каренинагийн дүрд хоёр эмэгтэй тоглож байгаа гэдэг шум тархсан. Үзэгчдийг хамгийн их гайхшруулсан мэдээлэл энэ ?

- Би нөгөө твиттерт ордоггүй байхгүй юу. Манай найз чамайг нэг хүн ингээд биччихэж чи хар даа гээд. Тэгсэн нэг хүн бичсэн байна л даа.  Н. Наранбаатараа юм унш айн, толгойгоо ажиллуул, юм унш! Хүүш, хүүш! Анна чинь 27 настай ойлгож байна уу. Хүү минь чи 70 гарсан Н.Сувдыг... Чи яасан ямар толгойтой ч гэлээ дээ, хуйхалсан толгойтой гэсэн үү. /инээв/  Айхтар загнасан байсан намайг. Үзэх л хэрэгтэй. Үзсэнийхээ дараа үгээ хэлэх хэрэгтэй. Хуйхтай ямар толгой гэлээ. Хуйхалсан толгой бил үү тэр үгээ хэлэх ёстой байхгүй юу. /инээв/. Манайхны араншин болчихоод байна. Эцсийг нь харалгүй наана нь цэцэг гэнгүүт дэлбээлүүлээд л явчихдаг. Энийгээ болих хэрэгтэй. Бодвол боловсролтой, настай хүн байх л даа. Яахав ээ, яахав би тэрэнд эмзэглэхгүй. Төөрөлдөө л биз. Үнэнийг нь дараа нь харчихна биз. Төөрөлддөггүй хүн гэж юу байдаг юм.

- Ер нь бол зохиолын цөм нь хаант Оросын нийгмийн анги давхарга, тухайн үеийн эмэгтэйчүүдийн эрхийн тухай салшгүй ойлголтуудын өргөн хүрээнд өрнөдөг. Үүнийг Н.Наранбаатар тонгочуулаад, монголын нийгэм дээр авчраад яаж холион бантан болгосон бол гэж зарим нь бодож л байгаа байх ?

- Манай театр нэг дүрмээ үргэлж барьдаг. Уран бүтээл хийхийн өмнө эхлээд дотоод хяналт өгдөг. Энэ хүн энэ зохиолыг далийруулж уу. Далий ягаан цэцэг болгож уу, үгүй юу. Дараа нь гадаад экспертүүд цугласан, гадаад уран сайхны зөвлөлөөр үзүүлдэг. Хуучны нөгөө главлит гэсэн үг л дээ. Н.Жанцанноров гуай, өөр хэн байдаг юм эрдэм мэдлэгтэй, боловсролтой хүмүүс ирнэ. Тэдний үгийг сонсоно гэдэг их чухал. Өвөөгөөсөө сурсан нэг зарчим надад бий. Хүнээс үг сонсож байх хэрэгтэй гэж. Би ер нь залуугаасаа үг сонсох дуртай. Одоо ч гэсэн дийлэнх найзууд маань дандаа л настай хүмүүс байдаг. Түүхчид, хуульчид. Тэдний хэлдэг алт шиг үгсийг нь үргэлж сонсож байх хэрэгтэй.

- Тэгэхдээ бас дэмий ч юм их ярина биз дээ.

- Тэрийг нь аваад хаячихая л даа./инээв/ Авах гээхийн ухаанаар гэдэг шиг жаахан тэвчээртэй л байчих. Авах юм нь бол нэг цул юм байдаг гэж би хувьдаа ойлгодог. Тонгочих гэдэг нэг асуудал. Грамотный байна гэдэг өөр асуудал. Яг мэргэжлийн түвшиндээ тонгочих л хэрэгтэй. Ганчимэг ээ, нэг юм хэлэхэд зовж байж би өөрийгөө найруулагч гэж дуудуулж байгаа юм. Яг үнэнийг хэлэхэд зовж байж. Одоо зоргоороо хүн бүхэн найруулагч хийдэг болж. Би анх “Үл таних эмэгтэй” гэдэг кино хийгээд, би өөрөө найруулагч юм чинь баталчихсан юм. Найруулагч Н.Наранбаатарын бүтээл гэсэн гарчгаар эхэлж байсан. Анх тэрийг би гаргаж ирсэн. Тэрнээс хойш нөхдүүд найруулагч тэрний бүтээл гэж бичдэг. Найруулагч гэдэг бол мэргэжил. Намайг балетмейстер Н.Наранбаатар гэвэл чи татаад уначихна биз дээ. Яагаад ичихгүй байгаа юм. Өөрийгөө найруулагч гээд. Киноны ерөнхий найруулагчаар ажилласан байж болно. Чи бас ажилласан байж болно. Гэтэл найруулагч Ганаагийн бүтээл гэвэл шившиг биз дээ. Найруулагч гэдэг өөрөө эрхэм нэр байхгүй юу.

- “Үл таних эмэгтэй” гэдэг чинь “Танихгүй эмэгтэйн захидал” –аас сэдэвлэсэн кино биз дээ. Тэрийг би хоёр, гурав үзлээ. Энэ хулгай биш юм уу. Шилжилтийн насны охид байхаас л сэтгэл зүрхийг булаасан зохиол шүү дээ. Тэгсэн яав. Бүгдийг нь аваад, нэрийг нь ч бараг өөрчлөхгүйгээр яагаад ингээд хийчихэж байгаа юм бэ. Араас нь зөндөө оролдлогууд цуварсан. “Ийм нэгэн явдал”, “Амьдрал нулимсанд дургүй” киноны нэрүүдийг шууд хуулаад явж байна. Энэ яг юу хийгээд байгаа юм бэ. Энэ таны хувьд хулгай биш юм уу?

- Нэгдүгээрт, зохиолч нь нас бараад 60 жил болсон бол тэр зохиол нийтийн өмч болж байгаа юм. С.Цвейг өнгөрөөд жаран жил болчихсон. Нас барчихсан. Хоёрт, дэлхийн аль ч уран зохиолоор бид кино хийж болно. Гэхдээ хүндэтгэлтэй хандах ёстой. Киноны эхэнд Стефан Цвейгийн “Танихгүй эмэгтэйн захидал” зохиолоос сэдэвлэв гэж гарчиглах. Энэ бол боловсон хандаж байгаа хэрэг. Тэгээд нэрээ “Үл таних эмэгтэй” гэж өгөхөд утга нь алдагдахгүй. За, ингээд би оюуны өмчийн хулгайч биш болж байгаа юм. Харин нэг юман дээр эмзэглэсэн. Би буруугаа хүлээх ёстой. Нэг инээдмийн кино хийсэн. “Зүүдэнд ч оромгүй явдал” байхгүй юу. Би дахиж хэзээ ч тэгэхгүй. Энэ миний алдаа байсан. Тэр кино нь өөрөө алдартай кино. Бодвол зохиолч, найруулагч хоёр бодон бодон тэр нэрийг өгсөн байх. Тэгэхэд нэг муу Н.Наранбаатар инээдмийн кинон дээр аваачаад тавьчихсан. Би энэндээ эмзэглэдэг. Би дахиж энэ алдаагаа давтахгүй.

- Хайр Пара гэж танд ер нь таарсан хочийг нь олоод өгчихсөн юм биш үү. Охин биш дээ, яагаад “Танихгүй эмэгтэйн захидал”-ыг сонгодог байнаа. Бас л нөгөө нийгэмд юм шидэх гэсэн, өнөөдрийн эмэгтэйчүүдийн хүндрэлтэй асуудлуудаас болоод л бариад авчихсан уу?

- Тэгсэн.

- Эсвэл багаасаа унших дуртай зохиол тань байсан юм уу?

- Үгүй. Би багаасаа “Монте Кристо гүн”-д л дуртай байсан. Бас  Жамбын Пүрэвийн “Зүрхний хилэн” хоёрт. Тэр үед ном олддоггүй. Нэг хүн үдийн алдад надад номоо өгөөд маргааш өглөө эргүүлж авна шүү гэсэн. Ёстой шөнө унтаагүй уншсан. Ээж аав унтаад, жорлонд орж уншаад яг өглөө 7:30 гээд дуусдаг юм байна лээ шүү. /инээв/. Одоо хүртэл би “Зүрхний хилэн” романд маш их хайртай. Жамбын Пүрэв гуайг би шүтдэг. Зүрхээ хилэгнүүлж бичсэн учраас “Зүрхний хилэн” гэж нэрлэжээ. Би буруугаа хүлээж чадна. Хойш хойшдоо залуучууд ч буруугаа хүлээж байгаарай. Хүний ингэж зүрхээ хилэгнүүлж бичсэн романы нэрээр кино нэрлэж болохгүй.

- Арай л хамаагүй, замбараагүй болчихоод байна л даа. Яг энэ сэдэв дээр.

- Хамаа намаагүй болж байна. Бид ухаантай юм бол ухаалаг л хандах ёстой. Та өөрөө бичдэг хүн. Яаж зүрхээ буцалгаж байгаад бичдэгийг мэдэж байгаа.

- Би “Үл таних эмэгтэй”-г анх цацагдахад хэлж байсан юм. Наранбаатарын оронд байсан бол би шал өөр л юм барьж авна. Энэ одоо яагаад охины зохиол бариад авчихав аа гэж инээж байсан юм. Энэ наргиа шүү ?

- Ингэсэн юм аа. “Танихгүй эмэгтэйн захидал”-ыг уншаад нэг л юмыг хүнд ойлгуулъя гэж бодсон. Хүний анхны хайр. Та бид нар анхны хайраа мартдаггүй биз дээ. Шулуухан хэлэхэд тийм биз дээ. Надад ч байна. Таньд ч байна. Анхны хайр гэдэг чинь ийм нандин юм байдаг гэдгийг, энэ киног үзээд хүн бүхний анхны хайрын дурсамж нь төрөөсэй л гэж хийсэн. Тэр нандин дурсамжаар чинь бас хэсэг тэжээгдэнэ шүү дээ.

- Тухайн үедээ киноны зах зээл дээр амжилт олсон уу. Яагаад та кино руу ордог юм. Хааяа театраас өөрийгөө сугалж, өөр тийшээ гарч ажилламаар байдаг юм уу?

- Яахав. Би хийсэн кинонууд дээрээ ашигтай ажилласан. “Үл таних эмэгтэй”-г сайн үзсэн.  “Сүүлчийн шөнө” бас сайн орлого олсон. Одоо чамд нэг нууцаа дэлгэе.  Зүгээр миний бодол шүү. Ирэх жил манай театрын 90 жилийн ой болно. 90 жилээ хийж өгчихөөд ер нь энэ суудлыг өгнө. Дараагийн бамбар барих хүнд өгөх ёстой. Би хаан биш байхгүй юу. Тэр арынхаа хүнийг хайж байна. Бэлдэх гэж оролдож байна. Бэлдэх ёстой. Ганцаараа, өөрөөрөө дуусч болохгүй. Б.Баатар ах минь өнгөрөхөөсөө өмнө ганцхан л үг хэлсэн. Би азтай. Миний ард гэрэлт ирээдүй байна. Одоо надад санаа зовох юм алга гэж хэлж байсан. Б.Баатар ахыг нэг ярьсан дээрээ хэлэхэд ахыг байхад уран сайхны зөвлөлд жүжгээ оруулахдаа ах юу гэх бол гэж бодож оруулдаг байлаа. Тэр хүний амнаас үг сонсох гэж би бүтээл хийдэг байсан. Өнгөрсөнөөс нь хойш бол нэг тийм оргилуун азаар ер нь байхгүй болсон.

- Бас л ховорхон, хачин л “амьтан” даа. Тийм хүмүүс сэтгэлд тодорхой юм үлдээгээд л явчихсан байх... Үнэхээр гунигтай шүү.

- Мундаг хүн байхгүй юу. Мундаг хүн. Найруулагч гэхээр заавал бүтээл сайн тавихдаа биш шүү дээ. Найруулагчийн нэг үүрэг нь хамт олныг зангидах, энэ театрын ирээдүйг харж чадах, тэр алсын хараа чинь юм. Найруулагч гэхээр л сайн бүтээл гэдэг. Яахав үндсэн чанар мөн. Гэхдээ заавал ч үгүй тэрийг барих албагүй.

- Г.Доржсамбуу найруулагчийг бол жүжигчдийнхээ зөрчилд элэгдэж, эмтэрсэн гэж боддог. Тэгээд өөрийнхөө хийх юмнаас илүү их нервээ тийшээ өгчихсөн гэж хардаг.

- Сүүлд хөрөг дурсамжийн номыг нь та уншсан уу? “Арслан” гээд.

- Уншаагүй.

- Уншаад яг тийм сэтгэгдэл төрсөн. Цөм болгох гэсэн өөрийнхөө хүсэл мөрөөдлийг, давхар даргын ажлаа аваад зангидаад болчих юм байх гэсэн чинь бүх зүйл төсөөлснөөс нь өөр байж таарсан. Тэр бол асар хүнд стресс, депресс. Маш хүнд. Та бод доо. Итгэж байсан хүн хаяад явахаар яах юм бэ. Найруулагч хүний ганц итгэлт хүн нь жүжигчин шүү дээ. Гол санааг нь илэрхийлж байгаа гол хүн нь. Тэр нь ингээд холдоод явчихаар гомдохын дээдээр гомддог юм байгаа биз дээ. Та тэр фактыг мэдэж байгаа. Нэр ус хэлээд яахав. Гомдохын дээдээр гомдоно шүү дээ. Гаргаж ирсэн. Алдар нэрэнд нь хүргэсэн. Яагаад нөхөрлөж чадахгүй байгаа юм.

- Миний тавих гэж байсан асуулт одоо бол утгагүй болчихлоо. Би бүр нэр цохож асуух гэж байсан юм. Монголд анх удаа “Анна Каренина”-г тавиж байгаа гэдгээрээ бол үнэхээр шуугиан тарьж байна. Хүлээлт их байна. Танд энэ жүжгийг тавъя гэсэн санаа их эрт төрсөн гэж сонссон. Хэдийд вэ.  2017 онд “Анна Каренина”-г уншсан гэж байна. Үгүй биз дээ ?

- Өмнө нь уншчихсан байсан. Оюутан байхдаа уншсан байсан. 2017 онд яагаад ч юм нягталж унших сэдэл төрсөн юм. Тэгж уншсаны дараа л ерөөсөө хийх ёстой юм байна гэдэг сигнал ирсэн.

- “Анна Каренина” романыг би бол жилд нэг хоёр удаа барьж авна. Эмэгтэйчүүдийн зүрхний өвчин л дөө.

- Шулуухан хэлэх үү. Би хоёрхон удаа л уншсан. Найруулагч нар шиг ёстой арав уншина энэ тэр гэж надад байдаггүй, ямар ч зохиолыг.

- Нөгөө талаасаа зохиолдоо хэтэрхий автах бас дэмий байх?

- Аюултай. Хийх гэж байгаа зохиолоо би нэг л уншдаг. Нэг удаа уншихдаа “тэнэг” удаан уншина. Бүтэн хоёр өдөр уншина. “Анна Каренина”-г уншиж дуусаад номоо шидсэн шүү дээ. Энэ балиар уйтгартай зохиол ингээд надаас холд гээд. Одоо харин миний дотор боловсрогдох ёстой байхгүй юу. Сонирхолтой болж, амттай болж.

- Оросуудын хийсэн хамгийн сүүлийн кино хувилбар байна. Бояарская тоглодог. Арай л гонгиноо Анна болгочихсон юм шиг санагдсан. Таны Анна ер нь бусад Аннагаас хэр ялгаатай болсон бэ. Ялангуаяа эх зохиол дээрх Аннагаас хэр вэ ?

- Энэ Анна бол хамгийн шударга Анна. Анна нууц амраг биш. Зарим хүмүүс сошилд  биччихсэн байна лээ. Нэг муу нөхрөө хуурсан хүүхний тухай жүжиг гээд. Бурхан минь, бурхан минь, Анна шиг шударга бүсгүй ертөнцөд үгүй билээ. Бусад нь бүгд л  нууцаар явдаг. Анна хэлсэн шүү дээ. Өршөөгөөрэй хань минь, би өөр хүнд сэтгэл зүрхээ өгчихлөө. Чадахгүй нь чамтай байж гээд. Гоё оо. Шулуухан нь дээр шүү дээ.

- Хүрээлэлдээ шахагдаад л, бүх зүйл хүссэнээр нь болж өгөхгүй. Бас л зовлонгоо эдэлж байгаа юм шүү.

- Зовлонгоо хүнд нялаагүй амьтан байхгүй юу. Тэр байр хөлслөөд байж байхдаа ч  зовлонгоо зөвхөн өөртөө шингээж байна. Уугаад, мансуураад. Нойргүйтээд унтаж чадахаа байж байгаа юм. Сүүлдээ охиноо ч мартаад. Эцэст нь зурагаа хараад солиорч байна. Би хэн бэ гээд. Эцэстээ Аннад өөр зам байгаагүй. Гэхдээ би Аннаг үхүүлээгүй энэ жүжиг дээр.

- Тийм үү. “Фауст”-ыг монголд постдрам төрлөөр тавьсан. Та болохоор “Фауст”- ыг их ярьдаг. Бас л таны мөрөөддөг зохиолын нэг. Тэр мөрөөдөл тань юу болж байгаа вэ. Таны дотор одоо Фауст байгаа юу ?

-  “Фауст”-ыг хийнэ гэж их олон жил жил бодсон шүү. Тэгээд бүр “Фауст”-ыг хийх гээд судалгаа хийхээр Герман явсан. Маш олон хүмүүстэй уулзсан. Ирээд “Фауст”-ыг хийх гэж байсан чинь манай нэг шинэ залуу найруулагч М.Батболдын маань бас дипломынх нь ажил “Фауст” байсан. “Фауст” миний өмч биш шүү дээ. Нийтийн өмч. Хэн нь ч хийж болно. Би боль гэж хэлэх эрхгүй. Чи ах захаа хүндэл. Чи миний ярилцлагыг уншаагүй юу, театрын ирээдүйн урын санд хийгдэх төлөвлөгөөнд хүртэл “Фауст”-ыг хийнэ гэсэн байхад чи боль гэж би чадна.  Гэхдээ би тэгээгүй. Би өөрөө залуу явсан юм чинь. Найруулагч найруулагчаа хүндэлж байх ёстой. Тэгээд дүү хийсэн. Сайн ч хийсэн байх. Постдрамаар хийсэн.

- Найруулагч, нерв гэдэг хоёр үг нэг үг юм шиг хааяа санагддаг. Та нервээ хэр барьдаг вэ. Хэр загнадаг вэ. Найруулагчид чинь хашгираад л байдаг ш дээ ?

- Хашгирна, загнана. Гэхдээ өдөр бүр өөр. Заримдаа би инээгээд юмаа хийнэ. Заримдаа бүр хядна. Заримдаа хайрлана. Тэрнээс биш мөнхийн нервтэнэ гэж байхгүй шүү дээ.

- Найруулагч, жүжигчин хоёрын дунд нөхөрлөл гэж байдаг уу. Ер нь байх ёстой юу. Та нэг ангид дөрөв таван жил сурсан найзуудынхаа хувьд та өнөөдөр энд хэн бэ. Драмын дөрөв гээд хамт орж ирж байсан залуучууд жишээ нь бий дээ?

- Нөхөрлөл байна. Гэхдээ хил хязгаараа сайн мэдэх хэрэгтэй. Яг Г.Доржсамбуу гуайн зарчим. Ажил бол ажил. Ажил дээр бол найруулагч, жүжигчин. Энэ хаалганаас гараад найз нөхөд. Миний юу хэлэхийг, хийхийг тэд заахгүй. Яагаад гэвэл би тийм зарчимтай хүн биш учраас. Найз нь ингэчихвэл ёстой алах гээд байна гэж хэлж ч чадахгүй. Хэлсэн түүх байхгүй. Гараад бол нөхөд. Жишээ нь, гавъяат жүжигчин У.Уранчимэгтэй хар багын драмын дугуйлангаас эхлээд, Их сургуульд нэг ангид, төгсөөд нэг газар ажиллалаа. Боломжит нөхцлөөр Урнааг олон жүжгийнхээ гол рольд тоглуулсан. Энэ бол болсон явдал. Магадгүй тэр хүн намайг юу гэж ойлгож явдагийг мэдэхгүй. Магадгүй алдар нэр, олон сайхан халуун алга ташилтыг тэр бүтээлүүдээс авсан байх. Тухайн үед хийгдсэн бүтээлүүд, миний л сонголт байсан.

- Зарим зохиолч номоо хэвлүүлснийхээ дараа зохиол маань одоо миний мэдлээс гарчихлаа. Уншигчдын өмч болсон гэдэг. Таны хувьд жүжиг тайзан дээр тавигдаж дуусаад таны мэдлээс гараад үзэгчдийнх болж хувирах тэр мэдрэмжийн сайхан хийгээд муухай тал нь юу вэ?

- Сайхан нь бол тэр бүтээл биелсэн нь.  Миний оюун санаагаар дамжуулан амталж суугаа үзэгчийн авч буй таашаал. Энэ бол хамгийн том аз жаргал. Тэндээс гарч байгаа сайн муу яриа, шүүмжлэл, эерэг сөрөг хандлага бүхэн, үүссэн комплекс бүхэн өөрөө хамгийн нандин. Тэгээд тэр бүтээлийг би мартдаг нь муухай байгаа юм. Би гурван жил шаналж хийгээд гуравхан өдрийн дараа тэгээд л бүгдийг хаяна. Дахиж Аннагийн тухай бодох ч үгүй,  дурсах ч үгүй. Яагаад гэвэл дараагийн шаналан байгаа учраас. Театрынхаа 90 жилийн ойд зориулаад хаадын хаан Чингис хааны тухай бүтээл хийх гэж байна. Тийшээгээ л орно. Нөгөө Чингис хаан, Жамух гээд дахиад л өөр ертөнц рүү орно. Тэр нь өөрөө гунигтай. Саяхан тэр зохиолоор өвчилж,  Анна, Анна, Вронский, Вронский гэж байсан хүн шүү дээ. Нээлтийн хөшиг хаагдаад  маргаашаас нь шал өөр хүн болоод, мартаад, танихгүй хүн болоод явна гэдэг муухай юм аа.

- Та үнэхээр жүжигчнээр дутаагүй юу. Ахиад нэг асуучихмаар санагдаад байх юм. Театр олон жил Д.Долгорсүрэн шиг жүжигчнээр дутаж байсан. Таны үеийн эмэгтэй жүжигчид гэхэд нэг нэгнээсээ онцын ялгарах юмгүй л хүүхнүүд харагддаг. Онцгой гэхээр жүжигчин байхгүй ?

- Би дутаагүй. Аз болоход дутсангүй, тэрэнд бас эмзэглэсэнгүй. Миний зарчим бас ондоо болохоор эмзэглэл нь бага ирдэг юм болов уу. Энийг ч гэсэн би бодоод,  ийм асуудалтай битгий тулгараасай гээд, одоо их сургуульд гурав дахь төгсөлтийнхөө ангитай явж байна. Боловсон хүчин гаргаж байна. Дутмагшилд орохгүйн тулд.

-  Эсвэл театр ер нь хэнээр ч дутдаггүй юм болов уу?

- Яг үнэн. Та ёстой яг үнэнийг нь хэллээ. Надаар ч дутахгүй. Би театрыг ингэж дүрсэлдэг байхгүй юу. Асар том титаник шиг хөлөг. Энэ хөлөг нэгэн үе хурдална. Нэгэн үе хөвнө. Тэгэхдээ зогсохгүй. Хүрэх газар луугаа явсаар л байх болно. Хурдан удааныг нь мэдэхгүй. Тэгэхдээ энэ зогсохгүй. Дээрээ маш олон хүнтэй. Зорчигчтой, зогсох эрх энэ онгоцонд байхгүй. Энэ театрт байхгүй. Тийм учраас зорчигч нар бууж л байдаг юм. Үсэрч л байдаг юм. Театр хэнээр ч дутахгүй. Алтан үг наадах чинь.

- Одоо нээлттэй болчихсон цаг. Нэр төрийн арилжаа сайн хийж чадвал нэг гол дүр дээр л бараг том хэмжээний од болдог болчихсон. Оддын өвчин гэдэг юм нь ерөнхий найруулагчийн зиндаанд ирж мэдрэгдэх юм байх уу. Эсвэл диктатуртаа баригдаад, эндэхийн буурал дээвэр дор аяндаа тэр хөөс нь дарагддаг уу?

- Гурван үеийн хэлхээсэн дунд байгаа учраас, ах захтай учраас, айх эмээхтэйгээ байгаа юм. Яагаад өнөөдөр Н. Сувд гуай, П.Цэрэндагва гуай эд нарыг байлгаж байна гээч. Тэд өнөөдөр чадвартай байна. Залууст үлгэр болоод, кэйс болоод байх хэрэгтэй. Харин дунд үе нь ачаагаа илүү их үүр. Залуу үе нь суралц. Энэ гурвын хэлхээсийг үл тасдаж болно. Заримдаа тийм хандлага гарч ирнээ. Тэр үед нь л найруулагч байранд нь тавина даа. Хөөсөрнө шүү дээ. Таны хэлдэг үнэн байхгүй юу. Давхиад л, чөлөө хүсээд л, кинонд яваад л. Бага дарвалзаарай, цэр нь цээжиндээ бөөр нь бөгсөндөө байна шүү гэж хэлэх цагт ухаантай жүжигчин бол ойлгоно. Ухаангүй нь цаашлана. Энэ бол үзэгдэл. Ухаан муутай нь тэгээд хөөсрөөд алга болно. С.Безруков хүртэл хэлсэн. Кино найруулагч бол тухайн цаг үедээ жүжигчдийг аваад ашиглаад ингэ тэг гээд өнгөрчихдөг. Жүжигчин хэзээ жүжигчин болдог вэ гэвэл бол театрт л болдог. Тэнд жинхэнэ найруулагчийн элдүүрэн дор сайн муу, сайхан муухай бүх юмыг үзэж байж сая жүжигчин болдог. Энэ нь надад амттай байдаг гэж С.Безруков хэлсэн. Мундаг жүжигчин шүү дээ.

- Драмын театр бол чанд шүү дээ. Эндээс бас нууцууд гардаггүй л юм даа. Үй түмэн домог яриа, түүх, баримт асуумаар байх юм. Гэхдээ хэтэрхий хүмүүс рүү орчих гээд хэцүү юм ?

- Байгууллагын нууц, хувь хүний нууц, гэр бүлийн нууц гээд нэг тийм юм байх ёстой биз дээ. Би өөрөө энийг хадгалах үүрэгтэй. Надад энэ байшингийн түүхийг нийтэд дэлгэх сонирхол ч байхгүй. Нууц нууцаараа чимээгүй үлдэг. Үл ойлгогдох юм үл ойлгогдохоороо л байх хэрэгтэй. Би бол тэгж л хэлнэ.

- Өмнөх үеэс хэрвээ би яг энэ жүжигчний үед байсан бол энийг хийчих байсан юм даа ч гэх юм уу бодол байдаг уу. Өмнөх үеэс одоо таны санагалздаг жүжигчин хэн бэ?

- Ёстой тийм юм бодож байгаагүй юм байна. Энэ хүн шиг  болчих юмсан гэдэг хүн бол Ц.Төмөрхуяг ах л байсан. Театрт ороод Ц.Төмөрхуяг ахыг дагаад явахаар л тэр хүн шиг болчих гээд байгаа юм шиг санагдаад, их ч дагаж явж байсан даа. /инээв/.

- Найруулагч хүний тархи зүрх бол хүүхэд шиг ариун нандин байх ёстой. Тийм учраас тэр лүүгээ аль болох муу хүмүүс оруулахгүй байхыг хичээдэг юм гэж нэг найруулагч надад ярьсан. Ажиллаж байхад тийм боломж байхгүй. Та ер нь өөрийнхөө орчинд үнэхээр хогийн муу хүмүүсийг байлгаж чаддаг уу?

- Сайнтай муутай сав дүүрнэ. Уулын мод урттай богинотой гэж муугаа аваад хаячихвал сайн чинь тодорч ирэхгүй шүү дээ.

-Жүжигчид ч ялгаагүй юу ?

- Ялгаагүй.

- Сайн жүжигчний ард сайн л хүн байдаг уу. Эсвэл сайн жүжигчин мөртлөө хүн чанараар найгүй муу байх тохиолдол бас байх уу ?

- Байж болно. Ур чадвар, хүн чанар хоёр шал ондоо асуудал.

- Тийм үү?

- Станиславский хэлсэн байхгүй юу. Уран бүтээлч хүн хамгийн нэгдүгээрт, хүн чанартай байх ёстой гэж. Тэр дундаа найруулагч хүн. Муу мөн чанартай байвал тэр санаа чинь заавал ч үгүй илэрнэ. Ард түмнийг юун соён гэгээрүүлэх, харин муу юм руу уруу татна. Муу юмыг сэдэлжүүлнэ. Тийм учраас уурладаг, уурласнаа мартаж чаддаг байх хэрэгтэй. Тээж огт болохгүй. Гомдож бас болохгүй. Баярлаж, хөөрч, хөөсөрч огт болохгүй. Олон эрхийг хаана шүү дээ. Миний бүх юм хэмжээ хязгаартай байхгүй юу. Тэрэнд нь барих гэж хичээдэг. Энэ амархан биш. Зөвхөн сэтгэл хөдлөлөө дагаад явчихаж болохгүй байхгүй юу. Удирдагч хүн тэр балансыг барихын тулд асар их тэвчээр заах хэрэгтэй.  

- Солиотой галзуу. Жүжигчдээ бол миний эмс гэж ханддаг найруулагч байж л байдаг шүү дээ?

- Солиорох талбар гэж байна. Бид хольж хутгаж болохгүй. Гэртээ огт солиорч болохгүй байхгүй юу. Солиорох газар чинь энд байна. Солиорох хэрэгтэй, энд. Тайзан дээр уран сэтгэмжээр солиорох ёстой байхгүй юу. Амьдрал дээр солиорч болохгүй. Ганчимэг ээ, чи Модильяниг үзсэн үү. Пикассо тэр хоёрын тухай кино.

- Үзээгүй .

- Тэрийг үзээдхээрэй. Би үзээд уйлсан. Кино үзээд би тэгтлээ уйлж үзээгүй. Жинхэнэ урна. Хамгийн аймаар нь бид хоёрын дөнгөж саяны яриа байхгүй юу. Амьдрал дээр солиорч болохгүй байхгүй юу. Зураг зурахдаа солиорч болно. Тэгэхдээ нөгөө гайхамшигтай үгээ хэлдэг. Сүнсийг чинь таньсан цагтаа нүдийг чинь би зурна гэж. Хашир юун дээр алдсан бэ гэхээр амьдрал дээрээ бас солиорчихсон. Ингэхээрээ утгагүй болчихож байгаа юм.

Тэр бол Монголын анхны агаарын тээвэр зуучлалын компаниудын нэгийг байгуулж, Төв номын санд электрон номын сангийн системийг бүрдүүлж, соронзон туузат картыг зах зээлд нэвтрүүлсэн төдийгүй барилгын салбарт олон амжилттай төслийг хэрэгжүүлсэн бизнесмен юм.  

-Та Метро группийн ТУЗ-ийн дарга. Бадарчийн Одсүрэн Odsuren_Badarch хаягтай жиргээч, нийгмийн сүлжээнд идэвхтэй хэрэглэгч гэдгээр таныг мэдэж байна. Тэгэхээр таны удам судрын талаар сонирхож болох уу. Ер нь Бадарчийнх гэж ямархуу айл байв. Хүүхэд ахуй насаа хаана, хэрхэн өнгөрөөв гэх мэт хувийн түүх рүү тань орсон асуултуудаар яриагаа эхлэхээр шийдлээ?

- Намайг Бадарчийн Одсүрэн гэдэг. Би 45 настай, дөрвөн  хүүхдийн аав хүн. Ер нь бол Улаанбаатар хотын уугуул. Миний бага нас 50 мянгатад өнгөрсөн. Манайх 25-р байранд амьдардаг байлаа. Хүүхэд ахуй наснаас эхлээд, 21 нас хүртлээ тэнд амьдарсан. Намайг төрөхөд манай аав ээж хоёр оюутнууд байж. Тэд Уралын Политехникийн дээд сургуульд сурч байсан. Миний  аав Булган аймгийн Дашинчилэн сумаас гаралтай хүн л дээ. Тэгээд намайг зарим нь ааваар маань татаж Булганых гэдэг. Гэтэл би чинь цэвэр хотын хүүхэд.

-ШУТИС-ийн, манай Бадарч ахын хүү юм уу ?

-Тийм. Түүх их сонин л доо. Аав ээж хоёр оюутан байсан учраас намайг төрүүлээд найман сартай байхад өвөө эмээ хоёр дээр орхисон.

-Аль талын өвөө эмээ дээр?

-Ээжийн аав ээж хоёр. Өвөө эмээ маань тэгж 11 сартай намайг аваад үлдсэн байдаг.

-Танай аавын аавыг Дэндэв гэж хүн байна уу?

-Тийм. Би танд бүр эхнээс нь ярья.

-Тийм ээ. Ярилгүй яах вэ. Би хуучинсаг санагдаж магадгүй. Удам судар гэдэг уг нь хамгийн чухал өв юм шүү дээ?

-Өвөөгийнд бид их олуулаа амьдардаг байсан юм. 50 мянгатын байрнууд дундаа арай цөөхөн айлтай, давхартаа хоёрхон айлтай, гурван өрөө байрнууд байдаг даа. Манайд яг л тэр байранд амьдарна. Хэв маягийн хувьд хотын нэлээн нэр төртэй, сэхээтнүүд голдуу оршино. Манай өвөөг бас Бадарч гэдэг юм. Тэр бяцхан амьтныг өвөө эмээ минь ямар ч зоригтой авч үлдсэн юм. Улаан нялзрай жаахан амьтан шүү дээ. Уйлаад байхаар нь аргаа бараад эмээ минь сүүгээ гартал мөөмөө хөхүүлсэн гэхээр сэтгэл дэнслэхээр байгаа биз дээ. Энэ явдал цаагуураа үр хүүхдээ сургууль соёлоо дүүргэж, боловсрол эзэмшихэд нь үзүүлж буй асар том дэмжлэг байж дээ гэж би дөрвөн хүүхдийн аав болчихоод л бодсон.

-Ямар сонин тохиолдол вэ?

-Та намайг ойлгоорой. Эмээгээ ярихаар өөрийн эрхгүй нүдэнд нулимс цийлэгнээд байдаг юм. Би тэдний хамгийн том зээ хүү нь л дээ. Тийм болоод ч тэр юм уу надад маш их хайртай. Үнэхээр гайхмаар их хайртай байсан. Цаг үе хэцүү байлаа. Би нэг юмыг аягүй сайн санадаг юм. Гадуур хүүхдүүд мөхөөлдөс идээд явж байхыг хараад би авна гээд л дайрчихсан... Тэгсэн эмээ маань юм бодоод суугаад байсан. “Хүүхдүүд мөхөөлдөс идээд байна. Яагаад би идэж болохгүй юм бэ. Надад аваад өг л дөө” гээд л уйлж гарсан. Тэгсэн манай гэрт мөнгө байхгүй болчихсон, ердөө зургаахан төгрөгтэй байсан юм билээ. Бараг хоёр цаг дуугүй суусан эмээ маань гараад нөгөө мөнгөөрөө нэлээн хэдэн мөхөөлдөс аваад ирэв. Тэгээд надад хоёрыг нь өгөөд, үлдсэнийг нь ойр хавийн хүүхдүүдэд тараачихаж билээ. Харин тэр орой нь манайх махгүй хоносон доо. Ямар агуу хайр вэ. Хайр гэдэг ямар агуу юм бэ. Өнөөдрийн 40 гарсан хойноо эргээд бодоход хайрлагдаагүй, хайранд өсч чадаагүй хүн ямар байдгийг эргэцүүлээд өөрийн эрхгүй сэтгэл хачин болдог. Би азтай хүн шүү.

-Хайр үзээгүй, хатуу хүйтэн орчинд өссөн хүн, хайранд умбаж өссөн хүмүүс хоёрын хооронд маш их ялгаа байдаг л даа.

-Жишээ нь, би аливаад маш энэрэнгүй ханддаг. Ер нь л ертөнцийг эерэгээр хардаг.

-Яагаад ч юм надад анх “ширүүн” хүн юм шиг харагдсан?

-Үгүй үгүй. Би маш зөөлхөн. Өөрийнхөө эрхийг хасч байгаад хүнд туслахыг зорьдог сайхан чанар надад бий. Энэ орон, хотоо сайхан янзлах юмсан, орчин тойрноо өөрчлөх юмсан гэсэн сэтгэл миний дотор үргэлж эргэлдэж байдаг. Манай өвөө маш хатуу хүн байсан. Цэргийн хүн байсан. Үг дуу цөөтэй, надад 30 минут гадаа тоглох эрх л өгнө. Яг тэр цагтаа орж ирэх ёстой. Хааяа өөртөө илүү цаг гаргаж тогловол суран бүсний амтыг ч үзнэ.

-Амласандаа хүрсэнгүй гэж...

-Эр хүн ярьсан тохирсондоо байх ёстой гэнэ. Нэг талаасаа би маш их хайр халамж, нөгөө талаасаа хатуу чанга, зарчимч шаардлага дор өвөө эмээ дээрээ найман нас хүртэл амьдарсан.

-Аав ээж хоёроо төгсөж ирээд төвхнөтөл гэсэн үг үү?

-Тийм. Ээж аав хоёр дээр би ерөөсөө очдоггүй байсан. Чи миний хүүхэд мөн юм уу, биш юм уу гэж хүртэл загнуулна. Долоохон хоног оччихоод л эмээ дээрээ очлоо гэж орилсоор байгаад ирдэг тийм л сонин хүүхэд байлаа. Аав ээж хоёртой хамт аавын аав Дэндэв өвөө амьдардаг байсан юм шиг байгаа юм. Дэндэв өвөө орон доогуураа нэг тийм жижигхэн чемодантай. Тэр чемоданаараа дүүрэн чихэртэй. Тэгээд надад өдөрт нэг чихэр л өгдөг. Гурван өрөө байранд эмээгийнхээ хэмжээ хязгааргүй хайранд хөлбөрдөг хүнд тэр гэрт дасахгүй байхгүй юу. Өвөөгийн байранд ээжийн дүү нартай олуулаа амьдарна. Тэр олон дотроос намайг л илүү бөөцийлдөг байсан. Олон хүүхдийн дэргэд буланд цааш нь харуулж байгаад л миний аманд чихэр хийчихээд, миний хүү хурдан идээрэй гэдэгсэн. Ийм байсан хүн чинь өдөрт нэг чихэр өгөхөөр гайхна биз дээ. Ямар харамч өвөө вэ гэж бодно. Эмээ минь намайг сургуульд ороод хоёрдугаар ангид байхад бурхан болсон. Тэр үед эмээгээ санаад миний үс бөөстөж байлаа. Бэтгэрэхээр бөөстдөг юм байна лээ. Ах эгч нар маань энэ хүүхэд бэтгэрчихлээ гээд л...Ертөнц цөмөрчихсөн юм шиг санагдаад, жорлондоо ороод уйлдагсан.

-Эмээ тань хэдтэйдээ өнгөрсөн бэ?

-Намайг найман настайд. Тийм ч өндөр наслаагүй. Эмээгээ өнгөрсний дараа өвөөгийн хатуу гараар явав. Тэр үед манай дүү төрсөн байсан. За, дүүгийнхээ бантанг хийнээ гэдгээс л эхэлж байгаа юм. Наймхан настай хүүхэд шүү дээ. Шууд бантан хийх даалгавар авсан. Дүү маань баачихна. Тэр үед живх гэж байхгүй. Чи дүүгээ сайн  харсангүй баалгачихлаа, энэ орныхоо даавууг угаа гэнэ. Том орны даавуу шүү дээ. Энэ үеэс л би хариуцлага гэдгийг сурсан. Ганцхан өөрийнхөө төлөө анхаарал тавих ёстой хүн байхаа больсон. Чи дүүтэй хүн, дүүгээ асрах ёстой гэсэн шинэ үзэл санаа миний амьдралд орж ирсэн гэх үү дээ.

-Та хэдэн дүүтэй вэ?

-Би хоёр дүүтэй. Хоёулаа  эрэгтэй. Бага дүү маань бүр сүүлд төрсөн.

-Гурван хүүтэй айл юм байна...

-Тийм ээ. Тулгын гурван чулуу шиг...

-Та аль сургуульд сурсан бэ?

-Нийслэлийн 23 дугаар сургуульд. Тэндээ 10 жилээ төгссөн. Орос сургуулийн тийм нэг онцлог байдаг. Анх сургуульд ороход л шууд орос хэл заана. Бүх хичээл оросоор, бүх багш нар орос. Монгол хэлний багш, биеийн тамирын багш хоёр л монгол багш. Сургууль маань нийслэлийн тусгай дунд сургууль гэсэн статустай. 100 хувь орос сургуулиар явсан хүүхдийн сэтгэхүй нь арай жаахан ахуйгаасаа холддог бол манай сургууль өөр, нэг тийм еврей маягийн философитой. Полина Михайловна гэж манай нэгдүгээр ангийн багш байсан. Надад маш их хайртай. Үргэлж дэмждэгсэн.

-Багш нар хичээлдээ сайн, эсвэл бүр сахилгагүй хүүхдэд илүү хандаад байх  шиг санагддаг сан.

-Тийм. Тухайн үед багш нарын арга барил их өөр байжээ. Хүүхдийг хүн болгохын төлөө бэлддэг. Хүүхдүүдтэйгээ тулж ажилладаг, чин сэтгэлээсээ хичээдэг тийм багш нар байсан. Ялангуяа зарчмын асуудал дээр цэх зогсож сурахыг хар багаас л суулгасан байдаг. Соёлын хувьд өргөн дэлгэр ойлголт өгөхөөс гадна, ахуйн хүмүүжил олгоход онцгой анхаарна. Хажуугаар нь нийгмийн ажил хийлгэж, биеийн тамир спортын арга хэмжээнүүдийг байнга зохион байгуулна. Шинэ жилээр олон сонирхолтой уралдаан тэмцээн болно. Би намар хичээлдээ орж ирээд л ганцхан сарын дотор бүтэн жилийнхээ бодлогуудыг бодчихдог хүүхэд байлаа. Манай ангид тийм 2-3 хүүхэд л байв. Багш “Та нар бодчихсон юм чинь хойно суу, бусад хүүхдүүддээ хэлж өгч болохгүй шүү” гэнэ. Тэгээд л шалгалтын үед арын ширээнд суудаг байлаа шүү дээ.

-Аравдугаар ангиа төгсөөд аль сургуульд элсэв?

-Ерэн оны үе ирлээ. Мэдээж нийгэм бүхэлдээ солигдсон. Оросын систем нуран унаж Монголд ардчилсан хувьсгал өрнөсөн. Манай ээжийн дүү Баярсүрэн гэж ах бий. Тэр ахынхаа паспортны ар талд насанд хүрээгүй учраас хавсралт хийлгээд анх удаа наймаанд дагаж явсан. Манай ээж их зоригтой хүн шүү.

-Тийм гэж үү. Гэхдээ зуны амралтаараа биз дээ?

-Тийм, зуны амралтаараа. Тэгээд л шүүхийн баахан хүмүүстэй хамт автобустай Иркутск руу явлаа. Миний хувьд бүх юм сонин хачин. Алтанбулаг дээр хилээр машин гаргах гэж аймаар их шалгалт шүүлэгтэй. Бөөн л юм болно. Анхны аялал болоод тэр үү, ерөөсөө санаанаас гардаггүй юм. Алтанбулагт иртэл морьтой атаманууд нөгөө хамт явж байсан ах нартай зодолдох гээд маргалдаад л... Ер нь нийгмийн үе нэлээн ширүүн байсан шүү дээ. Тэгээд зодоон болоод, автобусны бараг талаас илүү нь буцсан. Үлдсэн хэд нь цаашаа хил давсан. Тухайн үед чинь их дэлгүүрээс монголын гутал, савхин куртка аваад л явж байгаа ш дээ. Анх удаа тэгж би Орос орныг үзсэн. Хэлийг нь мэддэг учраас оросоор ярина. Бараг л хоёрдогч орондоо очиж байгаа юм шиг тийм мэдрэмж төрж байсан. Тэгээд нөгөө авч очсон хэдэн савхин куртка, гутлаа зарчихаад зөрүүлээд бас бус юмнуудаа аваад Улаанбаатарт ирдэг байлаа. 

-Анхны наймаа тэгээд амжилттай юу ?

-Анхны наймаа амжилттай. Ер нь бол тэндээс анх мэдэрч авсан зүйл юу вэ гэхээр мөнгө гэдэг зүйл ямар хэрэгтэй болохыг ойлгож авсан.

-Танай ээж үнэхээр зоригтой хүн юм. Дөнгөж наймдугаар анги төгссөн хүүхдийг хил давуулаад явуулчихдаг?

-Миний ээж маш эршүүд хүн. Дээрээс нь өндөр боловсролтой.

-Том хүүгээ амьдралын өмнө сайн бэлтгэх ёстой гэсэн хатуу зорилготой байсан байх даа?

-Намайг бага байхаас л захидаг байсан. Чи хоёр дүүгийнхээ амьдралыг хариуцна шүү. Чи энэ гэр бүлийг авч явах ёстой гэж. Тэгээд багаасаа үүрэг хариуцлагад суралцсан. Яг энэ наймаа хийж явсан үед сургуульд бүтцийн өөрчлөлт хийж, бүх орос багшийг явуулж, Олон улсын хэлний сургууль болчихсон байв. Сурагчдыг математик, нийгэм, биологи гээд төрөлжүүлэн хуваарилсан. Би мэдээж тооны ангидаа орсон. Сургуулиа төгсөөд КТМС –д элссэн. 600 хүүхдээс эхний зургаад жагсаж, улсын тэтгэлэг авсан. Тэр үед бас нэгэн шинэлэг зүйл болсон нь аав минь Техникийн их сургуульд ажиллахаар болж, Монгол Улсад компьютер гэдэг юм хэрэгтэй, тооцоолон бодох машин хэрэгтэй, программ хангамж гэдэг юмыг нэвтрүүлэх ёстой, менежмент гэдэг чухал ойлголт байна, Энэ хүмүүсийг манлайлах, удирдан зохион байгуулах ийм салбарыг хөгжүүлэх шаардлагатай гээд Компьютер, техник менежментийн сургуулийг цоо шинээр байгуулсан юм билээ. Энэ мөчөөс хойш 30 жил болжээ.

-ШУТИС-д ректороор ирээд хуучин явж байсан Политехникийн сургалтын арга барилыг орвонгоор нь эргүүлсэн. Маш том реформ гэж үздэг?

-Нүсэр ажил байсан юм билээ. Кредит системийг анх нэвтрүүлсэн. Их дээд сургууль хоорондоо ассоциацтай, бодлогоо харилцан ярьдаг байх ёстой гээд консерциум байгуулсан. Тэр дундаас хамгийн дэвшилттэй нь Компьютер, техник менежментийн сургууль гэж би боддог. Энэ сургууль өнөөдрийг хүртэл олон мянган боловсон хүчин бэлтгэсэн. Тэр боловсон хүчний хүчинд Монгол Улс программ хангамжийг тодорхой хэмжээнд өөрсдөө бичиж байна.

-Программ хангамжийн салбарыг босгож ирэх үндэсний боловсон хүчнүүдээ өөрсдөө бэлтгэж авах ажлыг хийсэн л дээ.

-Тийм. Гэхдээ хамгийн инээдтэй нь КТМС байхгүй болсон шүү дээ. Л.Гантөмөр гарч ирээд байхгүй болгосон.

-Тийм гэж үү. Үнэхээр сонсоогүй юм байна. 

-Маш гунигтай. Бид нар чинь одоо дижитал ертөнц рүү алхаж байгаа шүү дээ. Дэлхий ямар өөр болж байгаа билээ. Гэтэл энэ том сургууль байхгүй болчихсон. Би үүнийг ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм. Миний ухаан хүрэхгүй байна.

-Харамсалтай юм. За тэгээд оюутан болжээ. 

-Сурлаа. Бас сургуулийнхаа хажуугаар наймаа хийнээ. Жинхэнэ ганзагачин болсон. (инээв) Ахтайгаа, ахынхаа далбаан дор явдаг байсан бол сүүлдээ биеэ даагаад явдаг болсон. Үүргийн наймаагаар би таван жил явсан. Бизнесийн гараа руугаа орсон. Тэгж байтал наймааны ид үе шувтарлаа. Тэнд нэг онцлог байлаа. Юу вэ гэхээр орос хятад хоорондоо маш хаалттай. Хоёулаа коммунист, социалист улс. Социалист улс, глобалчлалд нэгдэж учраа олох гэж нэлээн удаан бодлого нь явагдсан. Ямар ч байсан таван жилийн дотор том улсууд хөлөө олчихож л байгаа юм. Хөршүүд маань глобалчлалд хөлөө олж эхлэх үед монголчууд зах зээлээс шахагдаж таарсан. Тэр үед би анзаарч билээ. Анх хятадад очсон дүр зураг одоо ч миний нүдэнд харагддаг. Бээжингийн вагоны буудал 10 жилийн өмнөх Эрээний буудал шиг л байсан. 30 жилийн дотор урд хөрш маань ямар хүчтэй реформ хийв ээ. Ямар их хурдтай өөрчлөгдөж байна вэ. Өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэгч эдийн засагтай улс болчихлоо шүү дээ. Тэгэхээр аливаа орны хөгжлийн бодлогыг хөтлөх, удирдагч нарын алсын хараа ямар чухлын илэрхийлэл энэ бус уу.

-КТМС-ийг та ямар мэргэжлээр төгссөн юм бэ ?

-Мэдээлэл технологийн менежмент.

-Анхны компаниа 1995 онд байгуулсан байв уу?

-“Монгол карт системс” компани. Өөр компанийн нэр дээр байж байгаад 1997 онд компаниа байгуулсан.

-Таны өвөө цэргийн хүн байсан. Өвөөгийнхөө нөлөөгөөр тэр талын мэргэжил сонгож ч болно. Тооны анги төгссөн юм чинь бүх төрлийн инженерийн ангиудад орж болно. Энэ мэргэжлийг та яагаад сонгосон юм бэ. Эсвэл аавын тань зөвлөгөө юм уу?

-Манай өвөө бас л намайг бага байхад өнгөрсөн. Тэгэхээр өвөө маань мэргэжилд нөлөөлөх бололцоогүй байсан. Миний өөрийгөө хөгжүүлсэн суурь юу байсан гэхээр нөгөө бага боловсролын математик бодох чадвар, логик сэтгэлгээ. Би саяхан “Насан туршийн боловсол” нэртэй номоо гаргалаа. Боловсрол гэж юу юм бэ гэдгийг томьёолох гэж оролдсон юм. Бид нар боловсролыг зүгээр халаасандаа хийгээд байлгадаг үнэ цэнтэй зүйл гэж ойлгодог. Үнэндээ бол боловсрол гэдэг нь процесс, үйл явц. Хенри Фордын хэлсэн нэгэн алдартай үг байдаг.

-Эхлэлтэй болохоос төгсгөлгүй процесс л доо?

-Төгсгөлгүй процесс. Тэгэхээр хамгийн гол асуудал нь хүн өчигдрөөсөө илүү амьдрах ёстой.  Тэр маш чухал. Миний харж, ойлгож байгаа зүйлс нэмэгдэх л ёстой. Яг энэ зарчмаа баримталбал хүн үргэлж шинэчлэгдэнэ.

-Монголын анхны агаарын тээвэр зуучлалын компанийн нэгийг байгуулж байсан юм билээ. Тухайн үед бол бас л сонин бизнес шүү дээ. Хүн болгон барьж аваад байдаггүй. Энэ рүү яагаад орсон юм бэ?

-Манай нэг найз санал тавиад. Тэр үед Хятад улс Олон улсын худалдааны байгууллагад элсээгүй байсан юм. Тэгээд Улаанбаатар хотод “Монголд үйлдвэрлэв” гээд Хятадын компаниуд монгол ажилтнуудаар хувцас оёулаад АНУ руу гаргадаг байсан. 30-аад компани ажиллана. Тэгээд ихэвчлэн контейнерээр бүх бараагаа гаргадаг. Цаг хугацаандаа бүтээгдэхүүнээ нийлүүлнэ гэдэг хатуу гэрээтэй ажиллана. Зарим бүтээгдэхүүнээ онгоцоор маш их хэмжээгээр явуулдаг байсан. Ер нь энэ ажлаасаа болж тээвэр зуучлалын бизнес эрхлэх боломжтойг олж харсан.

-Соронзон туузат карт анх зах зээлд нэвтрүүлсэн гээд  таны бизнесийн түүх сонирхолтой юм. 30-аад жилийн үнэ цэнтэй хөдөлмөр. Бизнесийн салбарт амжилттай ажиллаж байж яагаад улс төр рүү хөл тавив. Таны сонгогчдын сонирхож байгаа асуултын нэг болов уу?

-Сүүлийн таван жил миний дотор сэтгэлийн гүнээс нийгэмд болохгүй байгаа зүйлсийг шүүмжлэх, энийг ингээд шийдчих юмсан гэх үзэл толгойгоор дүүрч эхэлсэн. Яагаад ингэж өөрчлөгдсөнөө өөрөө ойлгохгүй байгаа. Нөгөө талаас биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас гэдэг үг хоосон үг биш юм билээ. Хүн 30 хүртлээ юу ч бодохгүй, ирээдүйдээ санаа зовдоггүй юм билээ. Тэгээд гэнэт ухаан ороод 30-аас хойш илжиг шиг зүтгэдэг юм байна. 45 наснаас хойш эрч хүч буурч амаараа ажиллах үе ирдэг. 60 наснаас хойшоо сармагчин шиг амьдарч эхэлдэг гэсэн ийм хошин яриа байдаг шүү дээ. Залуу үеэ бид нар бодохгүй байна. Ирээдүйгээ, хойч үеэ хүнд хэцүү цаг үетэй нүүр тулах үед хэрхэх талаар  бэлтгэхгүй байна. Өнгөрсөн хугацааныхаа алдаанд бид анализ хийхгүй байна. Улс орон маань зүгээр нэг тийм богинохон фокустай камер шиг явж болох юм уу. Энэ талаас миний үзэл бодолтой маш олон залуучууд нэгддэг. Ирээдүйд энэ улс орныг бид ямар алсын хараагаар хааш нь залж чиглүүлэх вэ. Ямар ирээдүй рүү чиглүүлэх вэ. Энэ хүнд геополитекийн нөхцөл байдалд бид хэрхэн амьд гарах вэ. Яаж бие даах вэ гээд олон асуудал байна. Хамгийн гол нь надад бодол санаа байна, шийдэл байна. Би энийг өөрөө бодож олоогүй, би маш олон ном уншдаг, судалгаа хийдэг, маш их дэнсэлдэг. Одоо ген гэдэг юм уу, юу гэдэг юм, юу ч гэж хэлж болно. Би зүгээр суудаг хүн биш ээ. Миний тархи маш их ажилладаг. Өөрчлөгдөж байгаа энэ нийгэмд цаг хугацаатай уралдаж, ирээдүйдээ бид бэлтгэх ёстой. Одоогийн байгаагаасаа илүү соёлтой,  мэдлэгтэй, чадвартай, чадамжтай, байх ёстой. Энийг хийхэд би өөрийн хувь нэмрийг  оруулж чадна гэдэгтээ бат итгэлтэй байгаа юм. 

-Ер нь бол ойлгож байна. Хэрвээ юм голдиролоороо явдаг бол нэг ч бизнесмен төртэй очиж хутгалдахыг хүсэхгүй гэж. Та ч гэсэн “Эдийн засгийг удирддаг далд гар гэж байхгүй ээ. Тэр бухимдуулаад байгаа, самраад байгаа далд гар чинь Төр өөрөө юм байна” гэж хэлсэн байсан.

-Бид нар хаана амьдраад байгаа вэ гэдгээ ойлгох ёстой. Монгол хүн гэж хэн бэ. Бид ямар нөхцөлд амьдраад байна вэ. Яг үнэндээ бид хүндрэлтэй нөхцөл байдлаа шударгаар олж харах ёстой. Манай улсын эдийн засаг олон улсын валютын сан, дэлхийн банк гэх мэт дандаа гадны донор байгууллагуудаас хамааралтай явж байна. Нэг гүүр барихад л гадны донороос санхүүжиж, зөвлөмжөө авна. Тэгээд бөөн зээл. 30 жилийн хугацаатай, бага хүүтэй авсан л гэнэ. Буцаагаад дараа нь тэрийг хэн төлөх вэ. Эргээд монголчуудынхаа бүтээсэн, өөрсдийнхөө нэмүү өртөг, байгалийн баялаг, иргэдийнхээ татвараас төлнө шүү дээ. Бидэнд зээлгүйгээр өөрсдөө хот, гүүр, сургуулиа бариад явах боломж бий шүү дээ. Харамсалтай нь энд маш том гүнзгий асуудлууд байгаа юм. Нэгдүгээрт бид хойд хөршөөсөө эрчим хүчний хамааралтай. Бараг 100 хувь. Тэр хараат байдлаас гарах гээд хичээж байна. Өөрсдөө нефт боловсруулъя гэнэ. Энэ маш зөв зүйл. Нэг л өдөр “За, нөхдүүдээ бид бензин өгөхөө болилоо” гэхэд л бид морин дээрээ мордох нь. Өөрөө явах тээврийн хэрэгсэлгүй болох гээд байна. Хоёрт нь, бид эдийн засгийн хувьд, импортын хувьд урд хөршөөсөө 80- 90 хувь хамааралтай гээд л бод.

-Элчин сайд нь хэлж байхад уу?

-Тийм. Мөн мөнгөний бодлого, манай валюттай харьцах ханш. Энэ болгон дандаа гадны донор орнуудын зөвлөмжөөр явж байна. Дэлхийн эдийн засгийг тодорхойлогч улс орнуудад Монгол Улс ердөө л нүүрс, зэс гэж харагддаг. Манай боловсролыг дээшлүүлье, Монгол хүнийг хөгжүүлье, хотуудыг нь сайхан болгоё, мал аж ахуйг нь хөгжүүлье гэсэн тийм бодлого байхгүй. Танайх нүүрсээ их хэмжээгээр гарга. Төмөр замаа тавь. Зэсээ сайхан боловсруул. Зэсийн ганц хоёр үйлдвэрт чинь бид нар банкуудаа оруулъя. Олон улсын гэрээ хэлэлцээр, конвенцийн дагуу энэ мэтээр ажиллаад л яваа. Гэхдээ энэ бодлого нь бүх улс оронд ижилхэн. Бид энэ бодлогоор нь 30 жил явлаа. Өөрсдийнхөө олдог мөнгөнөөс хэд дахин илүү их өртэй болчихлоо. Энэ өр хэзээ дуусах вэ. Өр бол өр шүү дээ. Авчихсан юм чинь өгнө.

-Нэмээд л аваад байна шүү дээ?

-Юугаар өгөх юм бэ. Бид нар өөрсдийнхөө газрын баялгаар, иргэдийнхээ татвараар, бусад нөөц хөрөнгөөрөө энэ өр зээлүүдийг үр ашигтай ч байна уу, үр ашиггүй ч байсан гэрээний дагуу үүргээ хүлээгээд төлөөд явж байгаа. Тэгвэл бид нар яаж амьдрах юм бэ гэдэг асуудал гарч байна. Бие даах ёстой. Насанд хүрэх ёстой. Бид нар угж хөхдөг жоохон хүүхэд шиг л байна. Залуучууд юу хүсч байна вэ. Бие даасан байдал, чөлөөтэй, боловсролтой, чадалтай, чадамжтай, соёлтой нийгмийг хүсч байна. Тэд маань өрөнд баригдсан торны хүүхэлдэй ч юм уу, амьтан шиг байхыг хүсэхгүй байна. Бид нар түүхээ бодох ёстой. Бид өөрсдийнхөө хүчин чадлыг бодох ёстой. Миний бодлоор бид нарт боломж байгаа. Энийг хаанаас харж байна вэ гэхээр би бол эд хөрөнгө, байгалийн нөөцөнд дулдуйдна гэхээс илүү өөрсдийнхөө тархины багтаамж, хүчин чадалдаа тулгуурлаж ажиллах ёстой гэж хэлнэ. Монгол гэр бүл, монгол аав ээжүүд хүүхдүүдээ хүн болгож чадаж байна уу гэдэг асуудлаас эхэлж ярина. Өнөөдөр бүх түвшинд яригдаж байна. Дээд боловсрол, дунд боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсрол. Энэ дээр маш их хэмжээний хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээн, маргаан явж байгаа. Кембридж хийнэ, хийхгүй, үндэсний хөтөлбөрөө хэрэгжүүлнэ, хөгжүүлэхгүй. Энд бас алдаа байна. Би хувьдаа боловсрол гэдэг зүйлийг арай өөр өнцгөөс хардаг. Өөр дээрээ жишээлье л дээ. Манай үеийн залуус бол өнгөрсөнд харьяалагдаж эхэлж байна. Бидний үр хүүхдүүд ирээдүйд харьяалагдана. 10 жилийн дараа бидний чадавх, энерги буурна. Хүүхэд, залуучууд бодит үнэнтэй нүүр тулна. Дэлхий ертөнцөд гарч байгаа өөрчлөлттэй нүүр тулна. Энэ дунд боловсрол гэж зүйл юу юм бэ. Нэг сургуулийн диплом юм уу. Тэр сурсан мэдлэг нь юм уу. Ийм асуудал яригдана. Өнөөдөр боловсролыг төгссөн сургуулиар хэмжээд байгаа шүү дээ. Зүгээр нэг хүнд харагдах одон медалиар хэмжих гээд байгаа юм. Тэгэхээр томьёолол бол маш энгийн. Хүнийг байшин гэж бодоод төсөөлбөл тэр байшингийн хамгийн чухал зүйл суурь юм. Суурь байхгүй бол тэр байшин баригдахгүй.

-Суурь буруу тавигдсан гэж үзэж байгаа учраас суурьтайгаа ноцолдъё гэж үү?

-Бид өндөр байшин барихын тулд сайн суурь тавих ёстой. Суурь бол маш энгийн. Ерөөсөө зургаан нас хүртэлх хугацаа. АНУ-ын нэг эрдэмтэн хэлсэн байдаг. “Хүүхдийн амьдралынх нь хувь тавилан зургаан нас хүртлэх хугацаанд тавигдчихсан байдаг” гэж. Зургаан нас бол ердөө л сургуулийн өмнөх, цэцэрлэгийн нас шүү дээ.

-Өөр өөр өгөгдөлтэй...

-Яг тийм. Өөр өөр өгөгдөлтэй. Тэгэхээр зарчим бол ийм. Муу хүн гэж ерөөсөө байхгүй. Барууны нийгэм бол хүүхдүүдээ ялгаж чаддаг. Гэхдээ муу сайнаар нь ялгадаггүй. Хамгийн гол нь тэр хүний авьяас чадавхийг олж тодорхойлоод түүнийг нь хөгжүүлдэг. Тэгэхээр сургуульд ороод, амжилттай сурч чадахгүй байгаа хүүхдүүдийг муу сурлаа гэж ярих нь буруу. Хоёрт, муу сурах үндэслэл гэдэг чинь бага насанд нь тавьсан суурь юм.

-Та хүүхдүүдээ хаана сургадаг вэ. Хэтэрхий хувийн асуудал руу тань орж байвал хариулахгүй байж болно шүү?

-Манай том хүүхэд бол Сант сургуулийг төгссөн.

-Математикийн сургууль. Математикт дуртай юм уу. Эсвэл та нөлөөлөв үү?

-Математикийн сургууль. Би залуу байсан. Нөгөө уламжлалт хандлага дамжаад байна шүү дээ. Тухайн үед Сант сургууль хамгийн бест сургууль байсан. Манай хүүхэд 10 дугаар ангиа 56 медальтай төгссөн. Улсын хэмжээний, хотын хэмжээний математикийн олимпиадын медалиуд. Сургуулиа алтан медальтай төгссөн.

-Тэнд таны оролцоо байсан уу. Шахах, номлох гэх мэт?

-Тиймээ. Эцэг эхийн оролцоо их байгаа. Одоо би маш чухал зүйл ярья. Манай хүүхэд дэлхийн шилдэг зургаан сургуулиас урилга авсан. Виржинийн их сургууль бол АНУ-ын улсын сургууль. Гэхдээ улсын сургуулиуд дундаа топ зэрэглэлд багтдаг. Гэхдээ тэр 30 мянган оюутан дундаас танай хүүхэд шилдэг 200-д багтах юм байна. Тусгай тэтгэлгээр танай хүүхдийг авъя гэсэн. Калифорниагийн хоёр сургууль, Английн Эденбургийн Хуулийн сургууль. Тэгээд Англид очоод Хуулийн сургууль сонгочихож байгаа юм. Тэр 30 мянган оюутантай сургууль руу яваагүй. Тэгээд жилийн дараа манай хүүхэд хэлж байна. “Би Сант сургуулийг үзэн ядаж байна. Би математикийг үзэн ядаж байна” гэж. Энэ эцэг эхийн буруу юу, тэр багш нарын буруу юу. “Тэр хүүхдийг медаль авахын төлөө зүтгэ, чи л онц төгсөнө” гэх мэт шахсаны буруу юу. Манай хүүхэд 10 жил сургуулийн хүндэт самбар дээр байдаг, Сант сургуулийн урдаа барьдаг хүүхэд. Гэтэл хүү минь эргээд хийсэн зүйлээ үзэн ядсан.

-Сургуулиа төгссөн үү?

-Төгсөөгүй. Мэргэжлээ сольсон. Менежментийн мэргэжил сонгосон. Тэгээд эндээс би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр бид нар ямар их алдаатай бодлого хэрэгжүүлж байна вэ. Одсүрэн гэдэг хүн өөрийнхөө хүүхэд дээр л алдаа хийсэн байна шүү дээ.

-Таны ярьж байгаа зүйл миний 20 жилийн өмнөх нэг зочны маань ярилцлагыг санагдуулж байна л даа. Алдарт удирдаач Ч.Чинбатыг мэднэ шүү дээ. Чулуун гуайн хүү. Тэр хүн ярьж байсан юм. Дөрвөн настайгаас нь хойш хийл бариулчихсан. Тэгээд л хийлээ тоглоод л гэртээ байж байдаг. Гадаа хүүхдүүд өдөржин тоглохыг хараад  уйлаад л хийлээ тоглодог байсан гэнэ. “Та одоо харамсаж байна уу” гэхэд харамсаж байна ч гэж хэлээгүй, үгүй ч гэж хэлээгүй. Та хүүгийнхээ тэр үгийг сэтгэлийн яг ямар хөдөлгөөнтэй хүлээж авсан бэ?

-“Миний хүү чи заавал мундаг хүн болох ёстой. Чи шилдэг байх ёстой” гэж хэлсэн үгнүүд маань тэр хүүхдийг “сүйтгэсэн”.

-Та дараа нь сургуулиа өөрчлөхөд нь бол оролцоогүй юм байна?

-Хүүгээ би өөрийнхөө сургууль, мэргэжлээ сонго л гэсэн. Тэр хүн өөрийн амьдралаа сонгох эрхтэй. Ингэж бид нар хүүхдээ өөрийнх нь хүслээс өөрөөр хөтлөх гээд байна шүү дээ.

-Таныг мэргэжлээ сонгоход Д.Бадарч профессор оролцсон уу. Мань хүн хүнд тулгадаггүй хүн шүү дээ.  Эсвэл хүүдээ арай өөр хандах уу?

-Би өөрөө математик суурьтай. Тэгэнгүүт чи ийшээ орсон нь дээр дээ гэхээр нь  орчихсон. Ний нуугүй хэлэхэд тэр үед эцэг эх шууд тулгадаг л байсан. Аав, ээж чинь ийм байсан учраас чи ийм хүн бол гээд л. Би чинь өөрөө менежментийн хүн байхгүй юу. Миний профайл гэж байгаа. Мөн чанар, доторх хүний сэтгэж байгаа арга барил гээд өөр. Гэтэл “Чи тоо бод” гээд суулгачихсан. Яг үнэндээ би тоондоо дуртай байгаагүй.

-Гэтэл “электрон жаал” шиг хүүхэд байгаад байдаг?

-Үнэндээ хүний замналыг өөр хүн заана гэдэг маш буруу. Хүн өөрийгөө олж авна гэдэг өөртэйгөө тэмцэх асуудал юм. Зөв замаа олохын тулд маш олон бүдчээ, нугачааг туулна. Би 20-иод жилийн өмнө таны аавтай танилцаж байхад ШУТИС-ийн шинэчлэл  ид явж байсан. “Бадарч гадны боловсролын систем оруулж ирлээ” гээд бас шүүмжлүүлж байсан. Тэр үед би ямар гоё “шинэ хүн”-тэй уулзчихав аа гэж их догдолж байсан.

-Тийм үү.

-Жишээлбэл, та Хөлбөмбөгийн холбоонд сонгуульт ажил эрхэлдэг юм билээ. Сахилга батын хороонд шүү. Ер нь та сахилга бат, дэг журам гэдэг юмыг их ярьдаг. Үнэндээ та эхлээд ааваасаа ч хуучинсаг хүн юм шиг санагдсан. Таны дотор явдаг аавын тань тухай бодлуудыг сонирхмоор байна ?

-Би сахилга бат гэдэг үгийг санамсаргүй шүүрч аваагүй л дээ.

-Тийм юм шиг байгаа юм. Олон удаа та энэ сэдвээр ярьж байсан?

-Хүн сайхан амьдрахад аз жаргал маш чухал. Аз жаргалтай амьдрал хэрхэн бий болдгийг нэлээд ухаж бодсон. Өнөөдөр ямар хүн аз жаргалгүй байна вэ. Аз жаргалтай хүн, аз жаргалгүй хүн хоёрын хоорондын харьцуулалт. Хамгийн энгийнээр хэлэх юм бол хүн хань ижил, аав ээж, үр хүүхэд, эрүүл мэнд, нөхөрлөлөө алдахад аз жаргалгүй болно. Энэ болгоны ард хатуужил, сахилга бат байдаг юм билээ. Сахилга бат гэдэг нь хий хоосон үг биш. Хүн өөрийнхөө амьдралд баримтлах ёстой зарчмыг өдөр болгон, тасралтгүй биелүүлж явахыг сахилга гэнэ. Одоо хамгийн сахилга баттай нь цэргийн хүмүүс байна. Тамирчид байна. Өөрийгөө хатуужуулж байна. Сэтгэлийн хаттай, тэвчээртэй. Энэ чинь өөрөө өөртэйгөө тэмцэж байгаа тэмцэл. Сахилга бат гэдэг өөрөө аз жаргал гэсэн үг. Тийм ч учраас би 2016 онд сонгуульд бие дааж нэр дэвшихдээ  “Төрийн сахилга бат түмний аз жаргал” гэсэн уриатай орсон . Төр минь дэг журмаа ягштал биелүүлээд, элдэв авилгал, хээл хахуультай алагчлалгүйгээр тэмцэж чадвал ард түмэн аз жаргалтай байна гэдгийг л томьёолох гэж оролдсон. Би гэхдээ тодорхой хэмжээнд үр дүнд хүрсэн болов уу гэж ойлгодог. Сайтар мартагдсан үг сахилга бат гэдэг нийтлэл бичсэн. Тэрний дараа маш олон хүмүүс төр засагт энэ үгийг сонсгож чадсан гэхээр сонгуульд оролцсон бас нэг зорилгоо биелүүллээ л гэж ойлгодог.

-Нэр алдартай хүмүүсийн хүүхдүүд өвөг дээдэс, эцэг эхээ их ярьдаг л даа. Та тэгдэггүй юм байна?

-Би багаасаа л их бие даасан хүн л дээ. Хүн өөрийнхөө амьдралыг, өөрийнхөө хүлээсэн хариуцлагыг 100 хувь үүрэх ёстой. Миний амьдралд ийм өөрчлөлт оруулж өгөөч гэж би бурхнаас гуйдаггүй. Аавынхаа тухай ярья. Миний аав өөрийн гэсэн хатуу үзэл бодолтой, аливаа зүйлийг хамгийн богино хугацаанд, хамгийн үр дүнтэй яаж хийх вэ гэдгийг тунгааж боддог, толгойгоо гашилгадаг хүн. Түүгээрээ ч ажил нь үнэлэгддэг. Бага ярьдаг, их хийдэг хүн. Тэр зан чанар нь надад ч байж магадгүй. Хийсэн, бүтээсэн зүйлүүд гэвэл зөндөө л дөө. Монголд бол Техникийн их сургууль, Компьютер, техник, менежментийн их сургууль, кредит систем гээд зөндөө л юм хийсэн.

-Тэр хүний нэр мөнхөд холбоотой реформууд шүү дээ?

-Аав Техникийн их сургуулийн ректорынхоо ажлыг өгөөд ЮНЕСКО руу явсан. Москвад очсон. Москвад ер нь эхлээд бага мэргэжилтнээр л очсон юм билээ. Тэгээд асар богинохон хугацаанд тэр том олон улсын байгууллагад доод шатнаас дээрээсээ гурав дахь захирал болсон. Өөрийн чадамжаа олон улсад харуулсан ажил ихтэй хүн шүү дээ. Би Москвад очихдоо ажлаар нь ороод уулздаг. Сайхан юмаа ярилцдаг, санаа сэтгэлээ уудалдаг. Хааяа тэгж очиход аав маш завгүй л ажиллаж  байдаг. Ер нь ажил ихтэй хүн. Чиченд дайн болж байсан.  Боловсролын салбар нь уналтад орсон үе байсан. Аавд маань ЮНЕСКО-гоос Чичений боловсролын салбарыг босгох даалгавар өгсөн юм билээ. ОХУ-ын Боловсролын салбартай хамтраад ажилласан. Тэнд маш их ажлууд хийсэн. Тэр ажил нь өндрөөр үнэлэгдсэн. Тэгээд Гадаад хэргийн сайд нь ЮНЕСКО-д дахиад даргаар томилогдоход нь “Би танай Бадарч гэдэг хүнтэй л ажиллана. Тэр АНУ, Францын хүмүүстэй чинь ажиллахгүй. Энэ Бадарч гэдэг хүнээ л тавьчих” гэж хэлээд, хамтарсан байдаг. Алслагдсан газрууд буюу Якут, Сибирийн хотууд руу, салбар унасан газрууд руу томилогдоод их ажил хийжээ. Мэдээж хүү нь юм чинь ааваараа бахархалгүй яах вэ.

-Одоо орост ажиллаж байгаа юу ?

-Одоо УИХ-ын даргын боловсрол хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байгаа.

-Улс төрөөс нэг биш удаа санал тавиад татгалзаж байхыг нь мэдэх юм. Боловсролын сайд болооч гэхэд нь үгүй гээд л. Гөжүүд, зөрүүд юм шиг бас сонин хүн шүү ?

-Маш онцлог зан төлөвтэй хүн шүү дээ.

-Хоёулаа сахилга батын тухай ярилаа. Бас багийн тухай ойлголтыг та их ярьдаг. Таны хамгийн сүүлд сонгосон багийн тухай би онцолж асуух гэсэн юм. МАН гэдэг баг. 100 жилийн ололт , бас ял зэмийн  ихэнхийг нь үүрэх ёстой улс төрийн хүчин. Ийм сонирхолтой багийн гишүүн болжээ. Орж ирээд ажиллахаар ер нь ямархуу баг юм. Та яагаад МАН-ыг сонгосон бэ. Танд олон сонголт байсан?

-Миний ойлголт маш энгийн. Энгийн гэдэг нь яахав миний харж байгаа өнцөг л дөө. Би Удирдлагын академид Нарангэрэл багшийн Систем шинжилгээ гэдэг маш чухал  хичээлээс гайхамшигтай мэдлэг олж авсан. Тэр бол Субординацийн хууль. Баг гэдэг бол олон хүн сууж байгаад үзэл бодлоо илэрхийлдэг, маргалддаг, мэтгэлцдэг төдий зүйл биш. Баг гэдэг бол нэг зорилготой, зорилгынхоо төлөө асч чаддаг систем. Хүнээр жишээлье. Хүнд уураг тархи байна. Хүнд нүд байна. Хүнд үнэрлэх хамар байна. Сонсох чих байна. Хүнд хоёр гар байна. Хүний биеийг аваад явах хөл байна. Энэ бүгд тархин дотроо бодож байгаа бодол санаа, тархиныхаа зааврын дагуу ажилладаг төгс систем. Одоо тэгвэл ярья. Миний тархи нэг юм бодоод өөр үйлдэл хийгээд байдаг. Нөгөө гар нь нөгөө тийшээ тэмүүлдэг. Хөл нь хойшоо, урагшаа болоод байдаг. Нүд нь харах ёстой юмыг харахгүй өөр тийшээ хардаг. Хамар нь ажилладаггүй, чих нь сонсдоггүй ийм хүн байж болох уу. Ийм хүн байдаггүй. Энэ бол систем биш. МАН бол институц юм билээ. Угаасаа юм хийгээгүй хүн шүүмжлүүлдэггүй. Хийж байгаа хүнийг л шүүмжилдэг шүү дээ. Хийсэн бүтээсэн юман дээр шүүмжилдэг. Тэгэхээр МАН бол Монгол Улсдаа сайн муугаар дуудагддаг ч гэсэн багийн ажиллагаатай институц. Мөрийн хөтөлбөр, бодлогоо хэрэгжүүлэхийн төлөө магадгүй зарим агуулгаар хорон муу ч байж магадгүй. Гэхдээ ямар ч байсан өөртөө ачаа үүрдэг. Ийм л институц. Би ингэж л харж байгаа. Бусад намыг шүүмжлэх эрх надад байхгүй. Гэхдээ харьцангуй төлөвшиж дуусаагүй байгаа юм болов уу гэж боддог.

-Монгол Улсын өнөөгийн нам, засаглалын систем бүх юмыг орвонгоор нь өөрчлөх ёстой гэж та өмнө нь сонгуульд орохдоо ярьж байсан. Тэр өөрчлөлтөд хувь нэмрээ оруулахаар шийдээд явж байгаа юм байна гэж харж байгаа, зөв үү?

-Зөв.

-Дотроо тэгээд хэр нээлттэй айл юм. Шинэчлэх процесс нь их нээлттэй явагдаж байгаа гэж хардаг ?

-Ер нь харах юм бол ардчилсан нийгэмд шилжсэнээс хойш МАН-д сайнтай, муутай ч таван үе солигдлоо. Өнөөдөр харах юм бол залуу үе дийлэнх байгаа. Маш сайн шинэчлэгддэг нам. Эхэндээ шинэ хүмүүсийг хэтэрхий их гүн  оруулахгүй л дээ. Гэхдээ ямар ч байсан оруулах ёстой хүмүүсээ татаж аваад, шингээгээд, нутагшуулаад, багийн ажиллагаандаа оролцуулаад явдаг. Хамгийн гол нь өчигдрөөсөө өнөөдөр илүү байх ёстой гэдэг зарчим МАН-д байдаг.

-Одоо НИТХ-д та нэр дэвшээд явж байна. Манай улсын тал хүн ам нь хотдоо аж төрдөг. Хотын бүх асуудал бол Монголын асуудал. Утаа, түгжрэл, ядуурал, ажилгүйдэл гээд ерөөсөө Монголын зовлон өөрөө Улаанбаатарын зовлон. Тийм учраас иргэд маань “Бид хотынхоо эрх барих дээд байгууллагад хариуцлагатай сонголт хийхгүй бол болохгүй юм байна” гэдгээ ойлгож эхэлсэн ?

-Хотын хөгжил миний нүдэн дээр л явагдсан зүйл. Насны хувь ч чамгүй хугацаа өнгөрөөлөө. 45 нас гэдэг чинь залуу биш шүү дээ. Хоёр нийгмийг дамжиж, нүдээрээ харлаа, биеэрээ мэдэрлээ. Би юмыг системтэй ярих гэж хичээдэг, том зургаар харах гэж хичээдэг. Углуурга, үндсэн шалтгааныг олох гэж оролддог. Жишээ нь, 2002 онд газрын тухай хууль батлагдсан. Газрын тухай хууль бол тухайн үедээ нэн хэрэгцээтэй байсантай хүн болгон маргахгүй. Яагаад гэхээр манай эдийн засаг бага байсан. Нийгмийг, эдийн засгийг идэвхжүүлэхийн тулд хүмүүсийг өмч хөрөнгөтэй болгохыг зорьсон энэ хууль батлагдсан. Гэвч энэ хуульд алдаа байна.

-Төгс болоогүй. Гэхдээ гажуудал дагуулсан олон зүйлийг дутуу хийгдсэн хуулиуд дээр тохдог. Тэрний нэг. Та бол барилгын салбарт бизнес хийж байсан хүн учраас газрын тухай хуулийг бүр сайн мэдэж байгаа л даа ?

-Тийм. Хүн эхлээд газар авчихаж байгаа юм. Захирамж гараад, гэрчилгээ авчихаж байгаа юм. Газар ашиглах, эзэмших, өмчлөх эрх чинь өөр өөр ойлголт. Суурь асуудал яг эндээс эхэлж байгаа юм. Улаанбаатар хотын барилга байшин, орон сууцнууд нь хотоо нягтаршуулаад явчихсан. Яахав байшин хооронд нэлээн зайтай байсан учраас дунд нь байшин барих боломжтой юм байна. Нөгөө дулааны шугамдаа дулдуйдаад, энийг дагаад төвлөрлийг бий болгох шийдэл байжээ. Тэгээд юу болсон гэхээр 18 жилийн дотор Улаанбаатар хот дээд хэмжээндээ хүртэл ахиад нягтаршсан. Одоо бид гарц, гаргалгаа олох хэрэгтэй байна. Би бүтээлч шүүмжлэл ярих гээд байгаа юм. Тэр нь алдаа хаанаа байсан бэ гэдгийг л ярина. Хот байгуулалт гэдэг бол төлөвлөлт, алсын хараа, стандарт, инженерчлэл гэдгийг одоо ч хэлнэ.

-Дундуур нь зам ч тавих зайгүйгээр хорооллууд баригдчихсан ?

-Нийлүүлээд нийлүүлээд л газар олгочихсон. Энэ нь мэдлэгийн алдаа байсан юм уу, эсвэл бодлогынх уу. Би мэдэхгүй байна.

-Та хороолол барьсан шүү дээ. Та тэгээд тэр хүрээнд нь л барьсан уу. Хууль тогтоомж, өгсөн бололцоонд нь...?

-Нэг алдаа маш том асуудлын эх үүсвэр болдог. Ганцхан ширхэг чулуу усанд хаяхад долгион нь тэлдэг шиг. Долгион чинь явсаар байгаад бараг цунами болдог шүү дээ. Ийм л үр дүн бий. Тэгэхээр бид нар дахиж чулуу шидүүлэхгүй байхын төлөө л алдаагаа засах ёстой. Хоёрт, газрын гэрээ, гэрчилгээ авч байгаа. Энэ нь эдийн засгийг тэлсэн үү. Маш олон хүмүүсийг мөнгөний харилцаа, эдийн засгийн харилцаанд оруулж, банк санхүүг хөгжүүлсэн. Үнэн үү. Үнэн. Гэтэл энд нэг асуудал орхигдуулчихсан. Нийгмийн хариуцлагын асуудал нь хаана байгаа юм бэ. Сургууль, цэцэрлэгээ бид нар яах байсан бэ. Зам, гэрэлтүүлэг, шугам сүлжээ, ногоон байгууламж барих газруудаа бид блоклож үлдээх байсан уу. Одоо ашигт малтмалын лиценз их хэмжээгээр, эмх замбараагүй олгож байгаад сүүлдээ энэ их нөөц, баялгийг хамаагүй олгож болохгүй юм гээд тусгай хамгаалалтад, тусгай хэрэгцээт газар болгож эхэлсэн шүү дээ. Лиценз олгохгүй гээд ерөнхий архив, сан дотор хэн ч, ямар ч дарга захирамж гаргаж чадахааргүй хэмжээнд тусгаарлаж чадсан. Тэгэхээр Улаанбаатар хотын хэмжээнд тэгж блоклож чадсан уу, үгүй юу гэдэг асуудал. Хэрэв блоклочихсон байсан бол бид ямар их талбайг парк, ногоон байгууламжаар авч үлдэх байсан юм. Хэрэв тэр зайтай байсан бол өнөөдөр энэ байшингууд ингэж шавааралдах байсан уу. Уул нь бол хот байгуулалт маш энгийн. Социализмын үед эхлээд зам тавьдаг байсан. Эхлээд дэд бүтцээ тавьдаг байсан. Дараа нь сургуулиа барьдаг байсан. Дараа нь эмнэлгээ барьдаг байсан. Тэгээд үлдсэн газарт нь байшингуудаа зай хэмжээтэй, норм дүрэмтэй нь барьдаг байсан. Ийм л асуудал байгаа юм. Тэгэхээр ирээдүйд дахиад зөндөө байшин, барилга баригдана. Одоо бид  энэ дээр менежмент хийх ёстой. Энэ асуудлыг хүмүүс ярьж байгаа юу. Би энэ асуудлыг ярих ёстой юу, ёстой. Хүмүүс яриулахыг хүсэж байна уу, хүсэж байна. Ийм л өнцөг байна.

-Та Хан-Уулд дэвшиж байгаа. Урд нь бие дааж дэвшиж байсан. Манай хотынхон ярьдаг шүү дээ. Гүүрний урд нь баячууд нь, хойно нь ядуучууд амьдарч байна гэж. Үнэхээр тийм эх оронч юм бол яагаад бага орлоготой иргэдэд зориулсан хороолол эхэлж бариагүй юм бэ гэх хүн тантай таарах л байх. Ингэхэд барилгын бизнес эрхэлж байхдаа таны авсан хамгийн том кайф юу вэ. Эдийн засгийн ашгаас гадна?

-Бүтээн байгуулсан ажлаараа бахархах нь хүнд маш их аз жаргалыг мэдрүүлдэг. Барилгын бизнес бол тийм л ажил. Хов хоосон газар дээр нүдэнд харагдахуйц барилга байшингууд барьж босгосноороо хүн их сэтгэлийн аз жаргал эдэлдэг юм. Гэхдээ өмнөх төслүүд дээр гаргасан алдаагаа ухамсарлах ёстой. Тэгж  өөрийн бодол, мэдлэгт шинэчлэл хийнэ. Хан-Уулын хувьд бол маш онцлог. Яармаг, Биокомбинат, Нисэхээс урагшаа бол зах хязгааргүй уул. Бас тусгай хамгаалалттай газар. Шинээр эко дүүрэг болгох бодлого байхад боломж бий гэж харж байна.

-Яармаг сүүлийн үед огцом өөрчлөгдөж байгаа?

-Тийм. Хан-Уул дундуур хоёр гол явдаг.  Дунд гол бол заагладаг. Урд талаар нь Туул гол явдаг. Улаанбаатар хотын амьдралыг тэтгэх хамгийн гол хүч явж байна шүү дээ. Усны сан байна. Нэг давуу тал нь гэвэл хамгийн эко дүүрэг болох боломжтой газар. Голтой, модтой. Голоо дагаад маш их ногоон байгууламж барьж болно.

-Бусад дүүргийг бодвол гэр хороолол харьцангуй бага?

-Хамгийн ихээр амралт зугаалга, цагаа өнгөрүүлэх талбай байгуулах боломжтой. Нөөцтэй. Тэрэн дээр олон сайхан бүтээн байгуулалтууд, иргэдийнхээ стресс, бухимдлыг тайлах, явган зам, дугуйн зам тавиад орчин үеийн хотыг босгож болно. Шинэ төлөвлөлтийн асуудал нэлээд тулгамдаж байгаа. Иргэд газар авах эрхтэй. Компаниуд байшин барих хэрэгтэй. Гэхдээ нийгмийн хариуцлагатай байя гэж би хэлээд байгаа юм. Жишээлбэл, Францад хоёр компани газрынхаа дундах замыг хуваагаад тавьдаг. Тэрийгээ 60 жил арчилдаг. Ингэж л нийгмийн хариуцлагаа ухамсарладаг.  Юм болгоныг Төр хийх ёстой гэдэг улс биш л дээ. Хандлагын л асуудал. Ашиг олоод бизнес хийж байгаа бол нийгмийн хариуцлагад ямар хувь нэмэр оруулах ёстой вэ гэдгийг компаниуд ч гэсэн ойлгох ёстой. Төр засаг ч шаардлага тавьдаг, иргэд нь ч хүсэлтээ тавьдаг, хянадаг байх ёстой. Бид ийм тогтолцоо руу явж байж л сайхан хотыг бий болгоно. Эцэст нь хэлэхэд аз жаргал гэдгийг хөндлөгийн хүчин зүйл бий болгодоггүй. Түүнийг хүссэн хүн бүр өөрсдөө хүчин зүтгэж олдог.

Тэрбээр бидний уулзалтын дараа өмсөж яваа хар өнгөтэй савхин хүрмээ заагаад "Аавын минь нутгийнхан надад энэ хүрмийг бэлэглэсэн юм. Би энийгээ л өмсөх дуртай" хэмээн хэлээд, ялимгүй гунигтай инээмсэглээд салж одсон юм. 

Москвад Химки дүүргийн нэгэн зоогийн газар уулзсан бидний уулзалт надад ч гуниг төрүүлсэн. Тэрбээр анх хориод жилийн тэртээ миний ярилцлагын зочноор уригдан оролцож байсан юм. Тэр үед би “Өдрийн сонин”-д ажиллаж байлаа. Он жилүүд хэн хэний маань тойрсонгүй. Чихэртэй найзалсаар байгаад үүдэн шүднүүдээ шоглочихсон, ухаан ороод тэрийгээ нуух гэж зовохдоо гэнэн цайлган инээдтэйгээ хавсран амаа үе үе дардаг нэрэлхүү хөвгүүн байдаг байсан даа.... Ц.Зориг яг түүн шиг л ичимхий харагдсан... 

Цагтаа "хааны хүү" байсан тэрбээр одоо Москва хотын захын дүүрэгт эгэл жирийн, магадгүй жаахан гундуу аж төрж явна уу даа. Жар гарсан хижээл насны Зориг надад багадаа харж дассан Маршалын танил дүр төрхийг эрхгүй санагдуулж байв. 

Тэр бол хүүхэд ахуй насаа нэгэн улсын удирдагчийн гэр бүлд аз жаргалд умбан өнгөрөөсөн ч насан туршдаа ээдрээ дүүрэн, гуниг зовлон дүүрэн, өвөрмөц амьдрал туулсан хүн юм. Зориг бол Ю.Цэдэнбалын бага хүү нь. Анастасия Ивановна Цэдэнбал нар нь гурван хүү төрүүлсэн ч одоо ганцхан тэр л амьд мэнд яваа. 

Баримтаар  бол Монгол оронд залуу удирдагчийн гэргий болж ирсэн Настя бүсгүй 1948 оны гуравдугаар сарын 10 нд анхны хүүгээ монголд төрүүлсэн байдаг. Гэвч тэд хүүгээ алдсан. Энэ явдлын дараа бүсгүй уй гашууд дарагдан, удаанаар өвдсөн бол Цэдэнбал илүү хатуужиж, өөрчлөгдөж эхэлсэн гэж ойрын хүмүүсийн дурсамжинд тэмдэглэгдсэн байдаг. Дараа жил нь буюу 1949 оны намар, Аравдугаар сарын 07-нд Настя хоёр дахь хүүгээ төрүүлсэн юм. Өмнөх золгүй явдлаас болж маш их айдастай байсан учраас Владислав хүүг Улаан- Үдээс уригдаж ирсэн эмч эх барьж авсан гэдэг. Харин Зориг түүнээс найман жилийн дараа буюу 1957 оны гуравдугаар сарын 11-нд Москва хотод төржээ.  

Анхны хүүгээ алдсан явдлаас болоод тэргүүн хатагтай хөвгүүддээ маш их санаа зовдог, тэдний эрүүл мэндэд хэт гэмээр их анхаарал тавьж өөртөө хүндрэл учруулдаг байсан тухай олон баримт байдаг. Энэ нь эх хүнийх нь хувьд түүнийг ойлгохоос өөр аргагүй явдлууд биз ээ. 

Цэдэнбал даргын бага хүү Цэдэнбалын Зориг одоо Москва хотын ойролцоо Химкид аж төрж байгааг би дээр дурьдсан. Химки хот нь Москвагийн нэгэн том дагуул хот юм. 1939 он хүртэл Химки нь дүүргийн төв байсан бөгөөд түүнээс хойш бие даасан хот болсон. 2019 оны байдлаар 250 мянган оршин суугчтай гэж бүртгэгджээ. Ингэснээр оршин суугчдын тоогоор подмосквагийн гурав дахь том хотод тооцогдох болж. Түүний өмнө 400 гаруй мянган оршин суугчтай Балашиха хот, 300 мянган оршин суугчтай Подольск хот жагсдаг. 

Москва хотоос 23 км-т орших Химки хотын оршин суугчдын дийлэнх нь Москва хотод ажил хөдөлмөр эрхэлдэг. Москва хүртэл нийтийн тээврээр талдаа 2 цаг орчим явдаг. Уг хотод тавилга, хүнс, модны хэд хэдэн үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд түүнээс гадна ОХУ-ын гурван томоохон пуужингийн үйлдвэр энэ хотод байдаг. 

Химки хот гэмт хэргийн тоогоор Москва болон подмосквад тэргүүлдэг. Ой ихтэй учир төрөл бүрийн дээрэм тонуул тэр ч бүү хэл аллага ч гардаг учир бусад газраас цагдаагийн хэлтэс ихтэй байдаг. Энгийн иргэд тэр ч бүү хэл томоохон улстөрчид ч энэ хотод халдлагад өртөж байсан түүхтэй. 

Амьдрах өртөг Москва хоттой харьцуулахад бага. Орон сууцны үнэ подмосквагийн бусад хоттой харьцуулахад 20 орчим хувиар бага байдаг учир энэ хотод Москвад ажил хөдөлмөр эрхэлдэг бага ястнууд ихээр оршин суудаг. Ингээд Химки хотын нэгэн худалдааны төв доторх даруухан ресторанд уулзсан бидний яриа эхэллээ. Хэдийгээр 20 жилийн өмнө Улаанбаатарт анх танилцаж байсан ч Зориг намайг сайн санаж байсан төдийгүй, тун элгэмсэг байдлаар хүлээж авсан нь аятай санагдаж байлаа.

-Тантай ахин уулзсандаа маш их баяртай байна. Сайн сууж байна уу?

-Би таныг хараад л таньлаа. Ахин уулзсандаа таатай байна.

-Хамгийн сүүлд монгол хүнтэй хэзээ уулзав?

-Хамгийн сүүлд Эрдэнэт­ийнхэнтэй уулзсан юм байна. Өнгөрсөн намар Москвад Эрдэнэт үйлдвэрийн ойн баярын арга хэмжээ болсон юм. Их том арга хэмжээ болсон. Түүндээ намайг урьсан л даа. Эрдэнэт үйлдвэрийн олон том дарга нартай уулзсан. Зөвхөн дарга нар ч гэлтгүй Эрдэнэт үйлдвэрийн уран бүтээлчид бас ирж баярын тоглолт зохион байгуулсан. Их сайхан тоглолт болсон. Баярын арга хэмжээнээс хэд хоногийн дараа тэдний хэдэн дарга нартай одоо бидний сууж байгаа энэ газарт уулзаж байсан юм. Шереметьево онгоцны буудалтай ойрхон учир тэднийг буцах замд нь тэгж уулзалдсан.  

-Тэр үеэр Эрдэнэт үйлдвэрийн одоогийн захирал Х.Бадамсүрэнтэй уулзав уу?

 -Үгүй. Яг өөрийн биеэр уулзаж байгаагүй юм байна.

-Санаандгүй байдлаар Эрдэнэт гэж гоё сэдвээр хоёулаа яриагаа эхэлж байна. Эрдэнэт үйлдвэр сүүлд таны аав Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит болсон. Энэ үйл явдлыг та яаж хүлээж авсан бэ? 

-Мэдээж миний хувьд их сайхан санагдаж байгаа. Миний аав Эрдэнэт төслийн эхлэлийг тавьсан хүн. Түүний нэрэмжит болоход гайхах зүйлгүй байх. Тийм гавьяатай хүн гэж бодож байна. 

-Та Монголын тухай мэдээлэл хэр их авдаг вэ. Монгол сайтуудаас, нийгмийн сүлжээнээс мэдээ мэдээлэл авч байна уу?

-Би монголд болж байгаа үйл явдлын талаар мэдээлэлтэй байхыг хичээдэг. Энд ирж байгаа монголчуудтайгаа бас уулзаж мэдээлэл солилцдог. Оросын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд монголын тухай мэдээлэл бага байдаг. Бусад оросуудыг бодвол надад мэдээлэл авах боломж харьцангуй их. Интернэтээс мэдээлэл авч байна. Хамт ажилладаг хүмүүсээсээ мэдээлэл авч байна. Миний одоо эрхэлж буй хамгийн гол ажил бол Ю.Цэдэнбалын академийн тэргүүний албан тушаал шүү дээ. Би өөрөө монголд байнга байдаггүй ч гэсэн хамтран ажиллагсадтайгаа үргэлж холбоотой байдаг. Тэд надад мэдээлэл өгч би ч эндээс хэрэгтэй зааварчилгаа өгдөг. Ер нь монголын талаар мэдээлэлтэй байхыг хичээдэг.

-Эрдэнэт үйлдвэр дээр үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг та анзаарсан уу. Оросын Ростех компанийн 49 хувийг манай нэг томоохон компани худалдаж авсан. Тэр хувийг тойрсон бөөн маргаан өрнөж байна. Бас Монголын төрийн эзэмшилд байсан 51 хувь Африкийн нэгэн банкны барьцаанд очсон гэх мэт ойлгомжгүй нөхцөл байдал үүсээд байгаа.  

-Энэ талаар би сонссон. Миний хувьд энэ сэдэв их том сонин байсан шүү. Ийм явдал болно гэж төсөөлж байгаагүй. Эрдэнэт үйлдвэрийн дарга нартай уулзаж байхад энэ асуудлыг их бага хэмжээгээр тогтворжуулсан гэж хэлж байсан. Оросын талтай ч зөрчилдөөн багассан. Ер нь асуудлын хурцадмал байдал намжсан гэж тэд хэлсэн. Би өөрийн биеэр очиж Эрдэнэт үйлдвэрийг үзмээр л байна. Эрдэнэтийнхэн намайг ирээрэй гэж их урьдаг. Бараг 30 жил очсонгүй дээ. Дээр үед уул байсан бол одоо доошоо ухаад уул байхаа больсон гэсэн. /инээв/  Тэр бүгдийг өөрийн нүдээр хармаар байна. 2016 оны намар аавынхаа 100 жилийн ойгоор Монголд очихдоо ойн арга хэмжээнүүд дээр Эрдэнэтийн олон хүмүүстэй уулзсан. Зөвхөн уулын баяжуулах үйлдвэрээс гэлтгүй хивсний үйлдвэр, ноосны үйлдвэрээс бас олон хүн ирсэн байсан. Тэднээс бас олон хүн намайг урьсан. Ер нь л нэг очмоор санагдаад байгаа юм. Өмчлөлийн хувьд анхнаасаа хоёр орны төрийн зөвшилцлөөр байгуулагдсан. 51 хувь нь манай Монголын төрд, 49 хувь нь эндэхийн төрд харьяалагдаж байсан. Хувьчлалын талаарх зарим нарийн асуудлыг мэдэхгүй юм. Эрдэнэтийн дарга нар надад бүгдийг нь ярьж өгөөгүй бололтой. /инээв/ Өөрийн нүдээр үзэж харж, энэ асуудлыг өөрөө судалмаар байна. Үнэхээр сонирхолтой үйл явдал мөн шүү дээ. Манай төрийн мэдэлд байсан 51 хувийг Африкийн банкинд алдах эрсдэл тулгарсан. Тэр банкны өрийг парламентаар хэлэлцэж төлж байна гэж дуулсан. Мэдээж тун харамсалтай. Илүү алсын хараатай байх хэрэгтэй. Эрдэнэтийн талаар яриагаа дуусгаж, өөр сонирхолтой зүйл ярих уу.

-Мэдээж тэгэлгүй яахав. Таны аав Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит үйлдвэр болохоор энэ сэдэв рүү орчихлоо. Уучлаарай. 

-Ерөнхийдөө энэ том төсөлд эрсдэл учирсан байхад Монголын Төр хүчтэй анхаарал хандуулж ажиллаж байгааг би хувьдаа зөв л гэж харж байна.

Орос паспорттой олон жил амьдарсны эцэст Монголын шүүхэд хандаж иргэншлээ сэргээсэн

-Та 2016 онд аавынхаа 100 жилийн ойгоор Монголд очсон. Тэрнээс хойш очоогүй юу?

-Очоогүй. 

-Тэр үед та аавынхаа төрсөн газраар явсан. Ямар сэтгэгдэлтэй ирсэн бэ. Их бөглүү, зах хязгаар нутаг болохоор сонин байсан болов уу?

-Мартсанаас энэ савхин хүрмийг Улаангомд очиход нутгийнхан бэлэглэсэн. /инээв/ Миний аавын 100 жилийн ойг төрийн хэмжээнд тийм сайхан зохион байгуулна гэж би огт бодоогүй. Маш өндөр хэмжээнд зохион байгуулсан гэж бодож байна. Манай академи 100 жилийн ойн арга хэмжээний бэлтгэл ажил, зохион байгуулалтад оролцож байсан ч биднийг гайхшруулсан шүү. Манай академийн зүгээс ойг тохиолдуулан хэд хэдэн санал санаачилга гаргасан. Зарим гишүүд маань бүр аавын төрсөн нутаг Давст сумыг Цэдэнбал сум болгох санал гаргасан шүү. /инээв/ 

-Тийм үү. Огт сонсоогүй юм байна?

-Тэгсэн. Чойбалсан хот гэдэг шиг. Би эрс татгалзсан. Миний бодлоор Давст гэдэг нэр их сайхан юм шиг сонсогддог. Багаас дассан болоод тэр үү. Тэр хэвээрээ л үлдэг гэж би бодсон. Харин миний дэвшүүлсэн олон санал санаачилгыг ойн арга хэмжээ зохион байгуулах комисс дэмжсэн. Би Монголын ард түмэн Ю.Цэдэнбалыг дурсаж яваасай гэж хүсэж байна. Түүний нэрэмжит Эрдэнэт үйлдвэр, цэргийн бүрэлдэхүүн байна. Гэвч энэ бол чухал биш. Хамгийн гол нь хүн бүрийн сэтгэлд аав минь дурсагдаж байгаасай гэж л хүсдэг. Тиймдээ ч би академийнхандаа хэлдэг бидний ажил Ю.Цэдэнбалыг монголчуудын сэтгэлд дурсагдахад чиглэх ёстой юм шүү гэж. 

-Ю.Цэдэнбал даргын цөөн хөшөө Монголд бий. Танд хамгийн их сэтгэгдэл төрүүлдэг хөшөө аль нь вэ?

-Миний бодлоор Улаангом хотод байдаг хөшөө хамгийн гоё нь. 100 жилийн ойгоор очихдоо л би  тэр хөшөөг анх удаа харсан. Өмнө нь жижиг цээжин биений хөшөө байдаг байсан. Тэр хөшөөг Давст сум руу шилжүүлээд оронд нь бүтэн биений том хөшөө босгосон байсан. Дараагийн миний дуртай хөшөө бол Улаанбаатар хотод байх “Эрэл” компанийн захирал Б.Эрдэнэбатын бариулсан хөшөө. Тэр хөшөө миний аавын залуухан сайд байх үеийг мөнхөлсөн байдаг. Энэ хоёр хөшөөнд би хамгийн их дуртай. 

-Нэгэнт дурсгал ярьсан болохоор Ю.Цэдэнбал даргын дүрийг мөнхөлсөн кинонуудын талаар ярья. Таны аавтай хамгийн адилхан санагддаг, таны сэтгэлд хүрсэн дэлгэцийн бүтээл байдаг уу? 

-100 жилийн ойгоор дөрвөн баримтат кино хийгдсэн. Миний бодлоор их сайхан бүтээлүүд болсон. Б.Хатчулуун гэж залуухан кино найруулагч найруулсан юм билээ. Би тэр залуутай нэг л удаа уулзсан. Тэр надад  дөрвөн ширхэг диск бэлэглэсэн юм. Би их олон удаа тэр кинонуудыг үзсэн. Манай аавын цэргийн, улс төрийн, эдийн засгийн болон хувийн амьдралыг харуулсан дөрвөн өөр кино байсан. Тэр үед зурагтаар гарч олны хүртээл болсон. Аав маань өдөр бүхэн тэмдэглэл хөтөлдөг байсан. Киноны хамгийн сүүлд “би чадах зүйлээ хийж бүтээж чадаагүй нь тоогүй еэ” гэсэн аавын сүүлчийн тэмдэглэл нь ч гардаг.

-Нас барсных нь маргааш ширээн дээр нь үлдсэн тэмдэглэлд тийм өгүүлбэр байсан гэж дуулсан? 

-Нас барсных нь маргааш өглөө ширээнээс нь олдсон. Монгол Улсынхаа тусгаар тогтнолын төлөө 44 жил удирдаж явсан хүний амьдрал, хувь тавилан юм. Тийм болохоор киноны уран бүтээлчид түүхийн үнэнийг үлдээхийг зорьсон биз. Өөрийнх нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдийг нь тэд ил гаргахыг хүссэн. Манай академийнхан ч гаргаж өгөх ёстой зүйлсийг гаргаж өгсөн. 

-Та сонин бөгөөд амаргүй амьдрал туулсан хүн. Та өөрийн эцгийн бүтээсэн нийгэмд өсч өндийсөн. Өөрийнхөө туулсан амьдралаар ном бичиж байгаа юу. Таны дурсамж их сонирхолтой байх болов уу?

-Би яг одоо ээлжит нэгэн номоо бичиж байгаа. Аавынхаа талаар өөрийн дурсамжаа бичиж байгаа юм л даа. 2016 онд хоёр дахь удаагаа хэвлэгдсэн “Сүүлчийн долоон жил” гэж миний анхны ном түүний амьдралын зөвхөн 7 жилээр хязгаарлагдаж байсан бол одоо би түүний бүхий л амьдралын талаар бичиж байгаа. Ном бичнэ гэдэг бол тэр чигээрээ уран бүтээлийн ажил юм. Маш их цаг хугацаа шаарддаг ажил. Хэзээ чамд онгод орж ирэхийг хэлж мэдэхгүй. Энэ бол нэг шөнө суугаад л даргынхаа даалгасан ажлыг хийж дуусгахаас өөр шүү дээ. Номоо хэзээ бичиж дуусгахаа хэлж мэдэхгүй байна. 

-Та өөрийнхөө дурсам­жийн номыг гаргавал бас их сонирхолтой шүү дээ. Миний бодлоор та их сонин амьдрал туулсан хүн. 

-Одоо бичиж байгаа номондоо аавынхаа талаар дурсамжаа голчлон бичнэ. Байнгын харилцаа холбоотой байсан болохоор өөрийнхөө талаар ч бага зэрэг дурдах байх. 

Гурван хамгаалагч нийт долуулаа хоригдож байсан

-Таны амьдрал дахин давтагдахгүй шүү дээ. Нэг талаар таныг "хаан"-ы хүү ч гэж харж болно. Ээдрээ дүүрэн энэ амьдрал олон хүнд тохиох тавилан биш юм л даа?

-Миний амьдралын талаар би өөрөө биш өөр хэн нэгэн бичих хэрэгтэй байх гэж бодож байна. Би Монголын цөөн сэтгүүлчид ярилцлага өгч байсан. Миний тухай ном бол олон хүний намайг дүрсэлсэн дүрслэл байх хэрэгтэй байх. Та ч тэр номыг бүтээхэд өөрийн хувь нэмрээ оруулж байна гэж би бодож байна. 

-Ном гэснээс Оросын сэтгүүлч Леонид Шинкарев таны аав ээжийн амьдралаар ном бичсэн. Тэр ном танд таалагдсан уу. Та одоо түүнтэй ямар нэг байдлаар харилцаа холбоотой байдаг уу?

-Тийм ээ. Тэр номыг би уншсан. Гэвч та намайг уучлаарай, Шинкаревын талаар би маш муу сэтгэгдэлтэй байдаг. Тэр хүн бол хулгайч, бас залилагч гэдгийг л би шууд хэлнэ. 

-Таны үг намайг алмайруулж байна шүү. 

-Тэр номыг би маш сайн уншсанаас гадна тодорхой шүүмж бичсэн. Тэддүгээр хуудсанд тэгж бичсэн нь худал гэх маягаар баримттайгаар  тодорхой шүүмжилсэн байгаа. 

-Анастасия Ивановнатай тохиролцсоны үндсэн дээр бичсэн гэж ойлгосон шүү дээ? 

-Энэ бол Шинкаревын биш манай ээжийн дурсамжийн ном байх байсан юм. Ээж маань дурсамжаа ном болгох хүсэлтэй байсан юм л даа. Тэгээд Шинкаревыг уран зохиолын туслахаар нь ажиллаач ээ гэж урьсан юм. Харин Шинкарев их зальтай хүн байсан. Тэр ээжээр бүгдийг яриулж бичлэг хийж, тэмдэглэж аваад, дээр нь ээжийн бүх гар бичмэлийг аваад түүнийг нас барсны дараа өөрийн нэрээр ном болгоод гаргачихсан. Тэр ч бүү хэл ээжээс манай гэр бүлийн альбомонд байдаг хувийн зургуудыг авчихаад буцааж өгөөгүй. Түүний номонд орсон зурагны 90 хувь нь манай гэр бүлийн хувийн архивын  зурагнууд.

-Фото архивын хувьд харамсалтай юм болж. 

-Бидэнд өөр юу үлдсэн юм бэ. Ядаж хувийн зургийн цомгийг минь дээрэмдэхгүй байж болноо доо.   

-Анх Ерөнхий сайд асан С.Баяр Орост элчин сайдаар ажиллаж байхдаа энэ номны талаар надад ярьж, энэ сэдвээр дагнаж бид ярилцлага хийж байлаа. Тэр номыг маш их сэтгэл догдлолтой хүлээж авч байж билээ. Монголчууд  хурдан олж уншихыг л хүсч байсан, маш их эрэлт хүлээлт үүсч байсныг санаж байна?

-Шинкарев С.Баяр хоёр миний бодлоор их сайн найзууд байсан. Зузаан андууд гэж хэлж болохоор. 

-Сэтгүүл зүйн үүднээс бол үнэхээр сайн төсөл болсон гэж үздэг...

-Тэр номноос монголчууд их олон зүйлийг мэдэж авсан байх. Гэвч дахин хэлье тэр ном миний ээжийн нэрээр хэвлэгдэх учиртай байсан. Шинкарев бол уран зохиолын хулгайч л гэж би хэлнэ. Зохиогчийн эрхийг хулгайлсан хэргээр би түүнийг шүүхэд өгье ч гэж бодсон. Их явдал чирэгдэл болох байх гэж бодоод больчихсон юм. 

-Та Леонид Шинкаревтай зөндөө уулзаж байсан биз дээ. Таны аав ээжтэй ойр байсан сэтгүүлч шүү дээ. Тэр хүн одоо бий юу? 

-Тийм ээ. Би хэд хэд уулзаж байсан. Хамгийн сүүлд 10-аад жилийн өмнө уулзахдаа гэр бүлийн зурагнуудыг маань буцааж өгөхийг шаардсан. Тэгсэн ч тэр эргүүлж өгөөгүй.  

-Таны монгол дахь хүүхэд ахуй насны амьдрал “Их тэнгэр”-т голцуу өнгөрсөн байх. Монголд очоод та амьдарч байсан газруудаараа явдаг уу. Хамгийн сайхан санагддаг газар аль нь вэ? 

-Тийм ээ. Манай хамгийн анхны зуны байшин одоогийн “Найрамдал” зуслангийн ойролцоо ойд байдаг байсан. Их жижиг модон байшин байсан юм. 70-аад онд байшин маань их муудаж эхэлсэн. Тэгээд аав маань тэр байшинг буулгуулж байсан. Түүний дараагаар “Их тэнгэр”-т зундаа амьдрах болсон. Тэндэхийн бүх уулын оргилд гарч тоглодог жаал байлаа. 

-Улаанбаатар хотын төвд бас танай өвлийн ордон байдаг байсан.

-Тийм ээ. Одоо манай академийн хамгийн том зорилго бол тэр өвлийн ордонг Ю.Цэдэнбалын музей болгох явдал юм. Зэргэлдээх байшинд нь маршал Х.Чойбалсангийн музей байдаг. Тэр түүхэн байшинд аавын маань музейг нээвэл үнэхээр сайхансан. Энэ ажлыг манай академи санаачлаад хэрэгжүүлэхээр хичээж байгаа ч тийм урагштай биш байгаа. Одоо тэр байшин Ерөнхийлөгчийн Тамгын газарт харьялагддаг юм билээ. Би Монголын хэвлэлд өгсөн олон ярилцлагадаа аавынхаа өмч хөрөнгөний талаар дурдаж байсан. Байшин ч биш хувийн эд зүйлс шүү дээ. Бүх зүйл хураагдсан. 1989 онд шиг санаж байна. Та санаж байгаа байх аавын эсрэг олон үйл явдал болж байсан үед л дээ. Тэр үед аавын маань талаар их муухай зүйлс яригдаж, бичигдэж байсан. Түүний өмчийг хураахдаа хууль бусаар хураасан. Аль ч улсад хүний хувийн өмчийг зөвхөн хуулийн байгууллагын зөвшөөрөлтэйгөөр хураадаг. Тэр үед ямар ч хуулийн байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр хэн нэгэн том даргын тушаалаар л хураачихсан. Манай академийн бас нэгэн зорилго бол олж болох зүйлсийг нь олж Ю.Цэдэнбалын музейд байршуулах юм. Энэ ажлыг эхлүүлээд бид зарим зүйлсийг олсон. Монголын 14 байгууллагад хадгалагдаж байгаа Ю.Цэдэнбалын хувийн эд зүйлс гэх жагсаалтыг бид гаргаад байна. Хуулиар бол тэр бүгд миний хувийн өмч болох ёстой. Гэвч би хувьдаа юу ч авахгүйгээр зөвхөн аавынхаа музейг нээж тэр бүгдийг хадгална гэж боддог. Өөртөө дурсгал болгож ямар нэгэн зүйл, хэд хэдэн ном авч болох юм. Үлдсэнийг нь бүгдийг музейн өмч болгоно гэж мөрөөддөг.  

-44 жил Монгол улсыг удирдаж, бүтээн байгуулалтуудыг хийсэн хүн. Тэр үед ганцхан чемодантай л Орос руу явсан гэдэг. Гавьяа шагнал гээд бүх зүйлийг нь хураасан. Музей гэж ярихаар сэтгэл өвдөж байна л даа. Ю.Цэдэнбал дарга хувьдаа бас тийм ч их эд хөрөнгөтэй хүн байгаагүй ч биз. Ер нь эргэж ямар нэгэн юм олгосон уу? 

-Түүнийг энд баривчилж хорино гэж хэн ч мэдээгүй шүү дээ. Тийм болохоор нэг л чемодантай ирсэн. Манай хамаатнууд болон ойр дотны хүмүүст байсан зүйлсийг л цуглуулж чадсан. Тэр бүгд одоо миний Улаанбаатар дахь гэрт маань хадгалагдаж байгаа. Бас л музей нээгдэхээр өгнө гэж бодоод хадгалж байгаа. 

-Улаанбаатар дахь байраа та нэлээн сүүлд авсан байх аа?

-Тийм ээ. Зөндөө удаан монголд очоогүй байж байгаад 1999 онд очиход “Эрэл” компанийн захирал Б.Эрдэнэбат гэх мэт томоохон бизнесмэнүүд надад Улаанбаатар хотод байр өгье гэж санал тавьж байсан. Мэдээж тэр хүмүүст би баярладаг. Гэхдээ хувь хүнээс байр орон сууц авахгүй гээд би татгалзсан юм. Монголын Төр л байр өгвөл авна гэж би хэлж байсан. Тэр хүсэлт маань биеллээ олж 2000 онд Улаанбаатар хотын захиргаа надад байр өгсөн юм. Монголын Төр өгсөн гэсэн үг л дээ.

-1984 онд билүү дээ таны болон таны аавын паспортыг хурааж авсан. Аль улсын иргэн нь тодорхойгүй хэсэг хугацаанд байсан. Одоо та албан ёсоор Монгол Улсын иргэн үү?

-Тэр үедээ энэ асуудал их том асуудал болж байсан. 1999 онд Монголын иргэншлээ сэргээхээр би Монголын шүүхэд хандсан юм. Энэ бол хуулийн дагуу тавигдсан асуудал байсан. Яагаад гэвэл залуу хүн бүр 16 нас хүрээд паспорт авдаг. Миний 16 настайдаа авсан паспорт Монгол паспорт байсан. Дараа нь 1973 онд Москвад ирээд Москвагийн улсын их сургуульд элсэн суралцахдаа ч монголын иргэний хувиар суралцдаг байсан. Стипендээ хүртэл Монголын төрөөс авдаг байснаа тод санаж байна. Тэр үед зөвлөлтийн оюутнууд 40 рубль авдаг байсан. Харин би 60 рубль авдаг байлаа. 1984 онд төрийн эргэлт болоход эндэхийн Монголын ЭСЯ манай гэр бүлийн бүх гишүүний паспортыг хураасан. Аав маань Москвад паспортгүй амьдарч байсан. Мэдээж ямар нэгэн паспорттой байх хэрэгтэй учир би дараа нь ЗХУ-ын паспорттой болсон. Орос паспорттой олон жил амьдарсны эцэст Монголын шүүхэд хандаж иргэншлээ сэргээсэн. Би чинь нэгэн цагт монголынхоо ГХЯ-д хүртэл ажиллаж явсан хүн шүү дээ. 1982-1983 онуудад би Москва дахь Монголын ЭСЯ-д монголын дипломат ажилтан гэгдэж ажиллаж байсан юм. Иргэншлээ сэргээхээр шүүхэд хандахдаа ГХЯ-ны архиваас өөрийнхөө дипломат паспортны хуулбар зэрэг хэд хэдэн баримт бичиг бүрдүүлсэн. Тэгээд л монголын иргэншлээ сэргээсэн дээ.

-Тэгэхээр та хоёр улсын иргэншилтэй гэсэн үг үү?

-Оросын иргэншлээсээ би татгалзаагүй ээ. 

-Та Монгол-Оросын хамтарсан 3-р сургуулийг төгссөн. Танай ангийнхан гэж ямар хүмүүс байдаг юм бэ? Та бага насныхаа тухай ярьж өгөөч?

-Төгссөнөөсөө хойш ангийнхантайгаа нэг л удаа уулзсан даа. Бүгдэнтэй нь ч биш. 1973 онд Москвад оюутан болж ирчихээд тэр үед энд суралцаж байсан хэдтэйгээ л уулзсан. Манай ангид надтай нийлээд таван монгол бас 20 гаруй орос хүүхэд суралцдаг байсан. 90-ээд онд манай ангийн Сарантуяа гэж охин эндэхийн Эрдэнэтийн төлөөлөгчийн газар ажиллаж байхад нь нэг олж уулзсан юм байна. 

-Нөгөө гурван монголоо та санаж байна уу? 

-Цолмон, Буянтогтох гэж хүүхдүүд байсан. Нэгийг нь санахгүй байна. 

-Ер нь та хязгаарлагдмал орчинд өссөн. Хүүхдүүдтэй ойртож дотносож, тоглож наадах гэхээр бүх зүйл хараа хяналттай, төрийн хамгаалалтад хэцүү байсан уу?

-Үнэндээ надад ямар ч хязгаарлалт байгаагүй. Сургууль руугаа алхаад л явчихдаг байсан. Сургууль маань өвлийн байшингаас холгүй байдаг байсан л даа. Ангийнхаа хүүхдүүд, найзуудыгаа би гэртээ ч авчирч тоглодог байсан. Тийм хүүхэд ирнэ гээд нэрийг нь хэлчихэд л оруулчихдаг байсан. Ер нь чөлөөтэй байсан шүү.

-Та биофизикч мэргэжилтэй байх аа. Яагаад энэ мэргэжлийг сонгох болсон бэ? Та өөрөө сонгосон уу?

-Тийм ээ, өөрөө сонгосон. Яагаад энэ мэргэжлийг сонгосноо мэдэхгүй юм. Дунд сургуулиа төгсөхдөө мэргэжлээ сонгох сонголтон дээр ирсэн. Манай хамаатнууд ойр дотны хүмүүс  чи аав, ээж, ах шиг ээ эдийн засагч бол гэдэг байсан. Тэгэхэд нь би “Манай гэрт хангалттай олон эдийн засагч байна шүү дээ” гэж хэлдэг байсан. /инээв/ Биофизикч болсондоо би сэтгэл хангалуун байдаг. 

-Таны ах Владислав ямар мэргэжлээр хаана суралцаж төгссөн бэ? 

-Слава Москвагийн их сургуулийн эдийн засгийн факультетийг төгссөн. Эдийн засагч мэргэжилтэй. 

-Та Москвагийн их сургуулийг хэдэн онд төгссөн бэ?

-1973-1978 онуудад таван жил суралцаж төгссөн. Төгсөөд сургуульдаа, тэнхимдээ ажиллахаар үлдсэн. 

-Оюутан болж ирээд та оюутны байранд амьдардаг байсан уу. Эсвэл танайх энд байртай байсан уу?

-Ах маань энд ажиллаж амьдардаг байсан болохоор бид энд байртай байсан. Ах маань 1966 онд энд оюутан болж ирсэн.  

-Танай их сургуулийн ангийнхан таныг монголын удирдагчийн хүүхэд гэдгийг мэддэг байсан уу? 

-Хэдхэн сарын өмнө би их сургуулийн ангийнхантайгаа уулзсан юм. Тэгээд яриад сууж байхад манай ангийн нэг охин эхний жилдээ чамайг хэний хүү гэдгийг чинь бид огт мэддэггүй байсан шүү гэж байсан. /инээв/ Би ч ярьдаггүй, хэн ч асуудаггүй байсан юм чинь. Энгийн оюутан шиг л байсан. Дараа нь харин бүгд мэдчихсэн л дээ. 

-Төгсөөд та чинь мэргэжлээрээ ажиллаагүй юм аа даа?

-Мэргэжлээрээ бараг л ажиллаагүй. Москвагийн их сургуулийг төгсөөд тэндээ ажлын гараагаа эхэлж байсан. Мартсанаас Гадаад худалдааны академид хоёр дахь боловсролоо эзэмшиж, ах дүүсийнхээ хэлснээр эдийн засагч болсон доо. 90-ээд онд биофизикч мэргэжлээрээ Оросын шинжлэх ухааны академийн их сургуулиудад ажиллаж байсан. Түүний дараа хоёр дахь мэргэжлээрээ мөн л Оросын шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын институтэд ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан.  

-Ажил мэргэжлийнхээ карьерын талаар яриач. Өөрийн хүссэнээр явах боломж танд бараг байгаагүй болов уу. Монголын ЭСЯ-д бас ажиллаж байсан гэсэн.

 -1978-1982 онд Москвагийн их сургуулийн Биологийн факультетад ажилласан. 1982-1983 онд Москва дахь Монголын ЭСЯ-д ажиллаж байгаад 1983-1986 онд Гадаад худалдааны академид суралцаж төгссөн. Тэрний дараа нэг жил ажилгүй байсан. 

-Таныг оюутан байх үед таны эцэг, эх Монголын хамгийн том эрх мэдлийг гартаа атгаж байсан. Таны оюутан цаг бусад залуучууд шиг зугаа цэнгэлтэй, наргиан наадамтай өнгөрч чадсан уу. Эсвэл монголоос болон эндэхийн зарим газруудаас хараа хяналт ихтэй байсан уу?

-Мэдээж залуу нас юм чинь наргиан наадам байлгүй яахав. Тэр үед хяналт тавьдаггүй байсан. Харин 1984 онд аавыг маань баривчилж, гэрийн хорионд оруулснаас хойш жинхэнэ хяналт эхэлсэн дээ. Ямар байгууллага хянадаг байсныг та өөрөө мэдэж байгаа байх. Оюутан ахуй цаг маань их тайван амгалан үед өнгөрсөн байдаг юм. Бид найзуудаараа цугларч хамтдаа цагийг өнгөрөөдөг байсан. Байртай нэгнийдээ цугларна, оюутны байранд ч цугларна. Манайд ч их цуглардаг байсан. Манайх Москвагийн төвд их сайхан байртай байсан л даа. Гэхдээ тэндээс нүүсэндээ би харамсдаггүй. Одоо Москвагийн төвд амьдарна гэдэг хэцүү болсон. Замын түгжрээ, агаарын бохирдол гээд олон асуудалтай. Одоо миний амьдардаг Химки дүүрэг харьцангуй тайван амгалан, дээрээс нь аж үйлдвэр байдаггүй учир цэвэр агаартай. Энд амьдрах болсон бас нэг шалтгаан бол Шереметьево онгоцны буудалтай ойр. Шереметьево онгоцны буудлаас Монголын маань онгоц нисдэг шүү дээ. Ингэж бодохоор их сайхан санагддаг юм. Монгол явахад ч их ойр. 

-Таны охин Анастасияг монголчууд сайн мэднэ. Танд Анастасиягаас өөр хүүхэд байдаг уу?

-Өөр хүүхэд байхгүй. Сониноос Анастасия маань саяхан нөхөрт гарсан. Монголчуудад энэ мэдээ сонин байх болов уу. /инээв/ 

-Сайхан мэдээ байна. 

-Тийм ээ, би саяхан л мэдсэн. Над руу залгаж хэлсэн л дээ. 

-Анастасия ямар мэргэжилтэй билээ?

-Тэр Москвагийн их сургуулийн Ази, Африк судлалын сургуулийг төгссөн. Тэр өөрөө бол монгол хэл судлах зорилготой байсан юм. Харамсалтай нь тэр жил сургуульд нь монгол судлалын анги бүрдээгүй. 

-Таны охин Ю.Цэдэнбал даргын цорын ганц ач охин болж таарч байна уу. Таны ах хүүхэдгүй юу?  

-Тийм ээ. Манай ах Владислав хүнтэй сууж, гэрлэж, үр хүүхдээ төрүүлж амжаагүй.  

-Таны ах Владиславыг их сайхан сэтгэлтэй, сайн залуу байсан гэж ярьдаг. Тэр их эрт нас барсан. Түүний үхэлд өөр ямар нэгэн зүйл нөлөөлсөн юм шиг санагддаггүй юу ? 

-Мэдэхгүй юм даа.  (санаа алдав) 

-Угаалгын өрөөнөөс нь нас барсан байдалтай олсон гэж мэдээлэгдсэн санагдана.

-Ямар нэгэн нөлөө байгаагүй байх л гэж бодож байна. 1984 онд аавд маань болон манай гэр бүлд тохиолдсон тэр аймшигт цохилтуудаас болж тэр их шаналж явдаг байсан. Тэр үйл явдал түүний сэтгэл зүйд их хүндээр туссан. Энэ явдал их бага хэмжээгээр нөлөөлсөн байж магадгүй. 

-Ахыгаа Москвад оршуулсан уу?

-Тийм ээ. Ээжийгээ ч энд нэг оршуулгын газар оршуулсан.  

-Та Монголд очихдоо аавынхаа шарил дээр очдог байх. 

-Надад нэгэн хувийн заншил байдаг юм. Монголд очихдоо би онгоцны буудалд буугаад л нэг тийшээ зорьдог. Хамгийн түрүүнд аавынхаа шарил дээр очдог. Монгол ёсоор гурав тойроод, сүү өргөдөг. Аавтайгаа уулзчихаад тэгсний дараа л гэртээ очдог юм. 

-Таны ээж, аав Москвад хаана амьдардаг байсан бэ? 

-1984 онд Москвад гэрийн хорионд байхдаа манай гэр бүл хэдэн сар улсын өмчийн байшинд байсан юм. Манай гэр бүлийн дөрвөн гишүүн дээр нь аавын хувийн гурван хамгаалагч нийт долуулаа хоригдож байсан. “Сүүлчийн долоон жил” номондоо би энэ тухай тодорхой бичсэн. 1985 онд биднийг суллаад, ах бид хоёрын амьдардаг байранд гэр бүлээрээ амьдрах болсон. Хотын төвд Монголын ЭСЯ-тай ойролцоо амьдардаг байсан л даа. 

-Одоо тэр байр чинь байдаг уу? 

-Байшин нь байгаа. Гэхдээ биднийх байхаа больсон. 

-Д.Дожоодорж зохиолч Москвад ирж нэвтрүүлэг хийж байсан. Тэр байр мөн үү?

-Тийм ээ. Тэр байр мөн. 2000 он хүртэл тэнд амьдарч байсан. Тэр байр маань зургаан өрөө, тохилог сайхан байр байсан. Тэрнээс хойш хэд хэд нүүсэн. 

-Таны ах хэдэн онд нас барсан билээ?

-Ах маань 1999 онд өнгөрсөн. 

-Ю.Цэдэнбал дарга сүүлийн жилүүддээ Монгол явахыг өдөр шөнөгүй гуйж байсан гэдэг. Энэ үнэн үү. Тэр үеийн Монголын Элчин сайд ирж уулздаггүй байсан гэж яригддаг. Хэн гэж хүн байсан юм бэ?

-Санахгүй байна. Би хүний нэр тогтоохдоо муу л даа. Ер нь энд амьдарч байх хугацаандаа үргэлж л Монгол явахыг мөрөөддөг байсан. Байнга л Монгол явна гэж ярьдаг. Эх орондоо очиж амьсгал хураахыг хүсдэг байсан. Харамсалтай нь тэгж чадаагүй. Цогцсыг нь Монгол руу явуулж, тэнд оршуулсан нь л сайн хэрэг болж дээ гэж би боддог. Яаж ч мэдэхээр, бидэнд ямраар ч хандаж болохоор хэцүү нөхцөл байдалд бид амьдарч байсан үе шүү дээ.  

-Ю.Цэдэнбал дарга ер нь дуу дуулдаг байсан уу? 

-Үгүй, тэр огт дуулж чаддаггүй хүн байсан. Түүнээс бусад бараг бүх монгол хүн дуулж чаддаг байх. /инээв/ Би аавыгаа дууриагаад бас дуулж чаддаггүй. 

-Одоог болтол хөрөнгө мөнгө биш юм гэхэд шагналыг нь буцаан олгох тухайд ямар ч үйл явц болоогүй. Магадгүй таны хамгийн их хүлээдэг зүйл энэ байх?

-Одоогоор тийм зүйл болоогүй. Дээр хэлсэнчлэн бид түүний хувийн эд зүйлс хадгалагдаж байгаа номын сан, музей зэрэг 14 байгууллагыг олсон. Аав маань тухайн үед Монголын хамгийн баялаг хувийн номын сантай хүн байсан. Тэр номын сангийн нэг хэсэг нь улсын номын сангийн фондод хадгалагдаж байгаа юм билээ. 

-Мөнгөн олговор ганц ч удаа танай гэр бүлд олгоогүй юу. Та бол гэр бүлээ хэлмэгдэлд өртсөн гэж үздэг. Энэ талаар байр сууриа илэрхийлж ч байсан? 

-Тийм юм болж байгаагүй. Харин 2016 онд аавын 100 жилийн ойгоор Монголын төр надад 15 сая төгрөгийн чек өгсөн. 

-15 сая төгрөг үү?

-Тийм ээ.  

-Таны аавыг түүхэнд янз бүрээр л авч үздэг. Зарим түүхчид түүнийг их хүчтэй буруутгадаг. Малыг хүчээр нийгэмчилж байсан, сэхээтнүүдэд их муу ханддаг байсан, цөллөгөнд явуулдаг байсан, Монголыг ЗХУ-ын республик болгох гэж байсан гэх мэтээр шүүмжилдэг. Саяхан нас барсан Ц.Лоохууз гуай зэрэг хүмүүс таны аавын талаар аймшигтай зүйлс ярьдаг байсан. Та тэр үеийн Төв хорооны дарга нарын хүүхдүүдтэй холбоотой байдаг уу? Тэд нарын талаар юу гэж боддог вэ?

- Монгол Улс ЗХУ-аас ихээхэн хамаарал бүхий цаг үе байсан учир ЗХУ-д болж байсан зүйл Монголд ч болдог байсан. Гэхдээ арай өөрөөр. 1930-аад онд ЗХУ-ын бүх энгийн иргэдийг хүчээр колхоз-д нэгтгэж байсан. Энэ үйл явдал Монголд 20 жилийн дараа буюу 50-аад онд болсон. Харьцангуй зөөлөн болсон гэж би боддог. ЗХУ-д бол эсэргүүцсэн хүмүүсийг алах ч тохиолдол байсан. ЗХУ-ын зайлшгүй зарим шаардлагыг эсэргүүцсэн бол Монгол гэж улс одоо байхгүй байх байсан гэдгийг би итгэлтэйгээр хэлнэ. Миний аавын хамгийн том гавьяа бол Монголын тусгаар байдлыг хадгалсан явдал гэж боддог. Мэдээж эдийн засаг, улс төрд ч олон гавьяа байгуулсан. ЗХУ-ын республик болгох гэж байсан талаар хөндөж яривал тийм аюул занал байсан нөхцөл байдлыг нарийн авч үзэх зайлшгүй шаардлага бас харагдана биз. Брежневийн үед шүү дээ. Болгарын удирдагч Тодор Живковын санаачилга байсан юм билээ. 1973 онд шиг санаж байна. Тэр үед нефтийн дэлхийн хямрал болж байсан. Тэр хямралд Болгар улс ихээхэн өртөж өндөр үнээр барууны орнуудаас нефть худалдаж авдаг байсан. Харин ЗХУ-д нэгдвэл үнэгүй нефть авна гэж бодоод Живков Брежневт хүсэлт тавьсан байдаг. Брежневт тэр санаа маш их таалагдаж Монголыг ч бас ЗХУ-д нэгтгэхээр зүтгэсэн. Болгарыг 16 дахь, Монголыг 17 дахь республикээр оруулах санал тавьж эхэлсэн. Тэр үед ЗХУ-д тухайн үеийн социалист лагерийн улс, орнуудыг нэгтгэх тухай асуудал яригдаж байжээ. Тэр үед Л.Брежнев энэ санааг нь өлгөж аваад, эхлээд Болгарыг өөртөө нэгтгэж, цаашлаад Орос гүрнийг улам тэлэх, хүчирхэгжүүлэх үүднээс Монголыг ч гэсэн давхар нэгтгэчихье гэсэн бодол өвөрлөсөн юм билээ. Энэ талаар аав маань надад ярьж байсан. Хамгийн сонин нь, Л.Брежнев Крымд амарч байхдаа социалист орнуудын төрийн тэргүүнүүдийг урьж, санаа оноо солилцож, тэр ч бүү хэл манай аавд тойруу замаар хандан “Манайд нэгдвэл яасан юм бэ?” гэж хэлж байсныг нь аав юу ч ойлгохгүй юм шиг, магадгүй тэнэг ч юм шиг царайлж байгаад тулгалтаас нь мултарч байсан гэдэг. Л.Брежнев тэсгэл алдаж санаагаа шууд хэлэхэд “Леонид Ильич манай улс ЗХУ-тай хамгийн нягт харилцаа холбоотой байж, бүх талын хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэхэд бэлэн байна. Гэхдээ манай улсын тусгаар тогтнолыг хадгална гэсэн нэг л болзолтой үед” гэж хэлсэн гэдэг. Түүнээс хойш Л.Брежнев тэр тухай эргэж сөхөөгүй гэдэг.

-ЗХУ-ын Намын төв хороонд ажиллаж байсан Надиров гэж хүн энэ тухай ярьсан байсныг би уншиж байсан юм байна. Надиров таныхаар хэр тоглогч байсан бэ?

-Надировыг би сайн мэднэ. Миний аавын талаар бичсэн номыг нь бас сайн уншсан. Зарим хэсэгт тэр яг үнэнийг бичээгүйг ч бас мэднэ. Л.Брежневтэй уулзсан тэр уулзалтан дээр өөрийн биеэр байсан болохоор энэ тухай бол номондоо бичсэн байсан. Өөрийнхөө харах өнцгөөр л үнэнийг бичсэн байсан.

Ц.Лоохууз юм чинь мэдээж новшийн л юм ярина шүү дээ

-Аавын тань үед хэлмэгдсэн Ц.Лоохууз гуайн талаар та юу гэж боддог вэ? Нас барахаасаа өмнө таны ээж, аавын талаар хурцхан ярилцлага өгсөн байсан. С.Жалан-Аажав, Б.Сурмаажав, Х.Нямбуу нарын талаар та хэр мэдэх вэ? 

-Ц.Лоохууз юм чинь мэдээж новшийн л юм ярина шүү дээ. С.Жалан-Аажав гуайг би сайн мэддэг байсан. Тэр аавыг маань сайнаар дурсдаг байсан. Бусдаар бол тэдний хоорондын нарийн харилцааг би шүүхгүй. Бид мэдэх ч үгүй. 

-Нэг хэсэг монголын шар хэвлэлүүд таныг архинд орсон гэж бичдэг байсан? 

-Хатуу юм уухаа болиод би их удаж байна. Хааяа баяр ёслолын үеэр вино л уудаг. Шар хэвлэлүүд яахав дээ, төрөл бүрийн домог зохиож цацдаг. Дэлхий даяар л ийм байдаг.  

-Тантай уулзсаных бас нэг зүйлийг асуумаар байна. Югославт танайхан гэр бүлээрээ айлчилж байсан. Тэр үеэр таны ээж Анастасия Ивановна Ю.Цэдэнбал дарга хоёрын хооронд нэг яриа болж байсан тухай уншиж байсан юм. “Тито бол жинхэнэ эр хүн. Чамд ч Тито шиг байх боломж байсан шүү дээ. Хэрэв чи Тито шиг эр хүн байсан бол Москва чамд өнөөдөр өөрөөр хандах байсан даа” гэж таны ээж аавд тань хэлж байсан гэсэн. Энэ тухай Надиров ярьсан байдаг. Энэ хэр үнэний ортой вэ. Таны ээж аав хоёрын харилцааны тухай олон домог яриа байдаг шүү дээ?     

-Ер нь бол аавд маань сонголт байгаагүй л дээ. Манай ааваас өмнө Монгол Улс ЗХУ-ын өмнө хэтэрхий сөгдчихсөн байсан. Югослав Монголтой харьцуулахад хүчирхэг орон байсан. Тиймдээ ч Тито том загнах боломжтой байсан байх. Аав ээж хоёрын хооронд тийм яриа гарсан байхыг үгүйсгэхгүй. Яг ингэж хэлсэн эсэхийг би мэдэхгүй. Намайг байхгүйд ярьсан байж болох юм. Коммунист орнуудын удирдагчдаас аав маань Титотой хамгийн ойр найзууд байсан. Тито ч Монголд их хайртай байсан. Дэлхийн нэгдүгээр дайнд австрийн цэрэгт байлдаж явсан Тито оросуудад олзлогдон, Сибирьт цөлөгдөж, сүүлдээ Монголын хилийн ойролцоо нэг баян хасаг айлд толгой хорогдон тэнд айрганд орж, айргаар сүрьеэгээ эмчилсэн юм билээ. Аав тэр тухай нь ярьж байсныг санаж байна. 

-Анастасия Ивановна манай урлаг соёл, эрүүл мэнд, боловсролын салбарт маш их зүйл хийсэн. Улс төрийн хүрээнийхэн бол түүнийг маш хүчтэй дарангуйлагч байсан, Монголыг Оросын нөлөөнд оруулахад их үүрэг гүйцэтгэсэн хатагтай гэж ч ярьдаг. Та ээжийнхээ түүхэнд хөндлөнгөөс яаж ханддаг вэ?

-Мэдээж түүнд сайн тал их байсан. Сул тал ч байсан байх. Монголд түүнтэй маргалдаж, зарим талаар гашуун үнэнийг хэлдэг нэг л хүн байсан. Тэр хүн таны өөдөөс хараад сууж байна. Яагаад гэвэл бусад хүмүүс түүнээс их айдаг байсан. Их амаргүй ааштай хүн байсан л даа. Гэсэн хэдий ч ээж маань агуу хүн байсан юм шүү. Монголд их олон сайхан зүйл хийснийг нь бүх хүн л мэднэ. 1990-ээд оны эхээр юм уу даа нэгэн залуухан улстөрч ээжийг маань их муухайгаар ярьж байхад нь түүнээс ахмад нэгэн хүн чи тэр хүний хүчинд л эрүүл саруул өсч хүмүүжсэн байх шүү гэж хэлж байсан гэдэг. Ээж маань үнэндээ монголын хүүхэд багачуудын хөгжил, боловсрол, эрүүл мэндийн төлөө, монголын урлагийн төлөө олон зүйл хийсэн.

-Таны аав ээж хоёрыг амьдралынхаа турш хоорондоо их муу харилцаатай байсан гэж зарим судлаачид ярьдаг. Та л сайн мэднэ шүү дээ. Та алиных нь зан чанарыг илүү дууриасан бэ. Зарим намтар судлаачид таныг ээжтэйгээ таарамж муутай байсан гэж ярьдаг. Энэ тухай та ярьж болох уу?

-Тэр хоёр хоорондоо биш, би л ээжтэйгээ хааяа зөрчилддөг байсан. Түүнийг буруу зүйл хийхэд шууд хэлдэг хүн нь би байсан юм л даа. Тэрнээс болоод ээж надад гомдчихдог байсан. Амьдралынх нь сүүлийн жилүүдэд бид хоёрын харилцаа сайжирсан. Эрх мэдэлгүй болсон учир маргалдах зүйлгүй болсон гэх үү дээ. Гэхдээ л тэр Монголд их зүйл хийсэн учир Улаанбаатар хотод түүний хөшөө байх ёстой гэж би боддог. “Найрамдал” зусланд нэг хөшөө байдаг шиг санаж байна. Зан чанарын хувьд би аав ээжийнхээ алиныг ч дуурайгаагүй өөрийнхөө л ганцхан хувилбар. Харин гадаад байдлаараа аавтайгаа илүү адилхан. Хүн бүр л тэгж хэлдэг. Аав бид хоёр их сайн харилцаатай байдаг байсан. Гэхдээ уулзалдах нь ховор байсан. Аав өдөржингөө ажилтай байдаг байсан л даа. Өглөө ажилдаа явахад нь би унтаж байдаг байсан. Орой ирэхэд нь бас л унтаж байдаг. Мэдээж бид хоёр олон зүйл ярьдаг байсан. Юун тухай ярьдаг байсан бэ гэдгийг миний бичиж байгаа номноос уншаарай.

-Ю.Цэдэнбал дарга таныг орос эмэгтэйтэй битгий гэрлээрэй, монгол хүнтэй гэрлээрэй ч гэдэг юм уу, та хоёрын хооронд аав хүү хоёрын нандин яриа болдог байсан уу? Өөрөө орос эхнэртэй гэдгээрээ их шүүмжлүүлдэг байсан.

-Шууд шулуухан энэ талаар хэзээ ч ярьж байгаагүй юм байна. Нэгэн өөр түүх ярихад 2016 онд түүний 100 жилийн ойгоор Монгол очиход миний аавын дор ажиллаж байсан П.Дамдин гуай надад хандаж үг хэлэхдээ чиний аав нэг л алдаа хийсэн. Монгол эхнэр аваагүй нь түүний алдаа байсан. Харин чи аавынхаа алдааг засаж монгол эхнэртэй болсон гэж хэлсэн. /инээв/ П.Дамдин гуай аавын үед Үйлдвэрлэлийн сайд, түүний дараа Төв Хорооны Нарийн Бичгийн албыг хашиж байсан. Ажлаа сайн хийдэг, их эрч хүчтэй хүн байсан. Монгол хүн тийм чанаруудтай байх нь ховор. /инээв/ Харамсалтай нь саяхан өнгөрчихсөн. Энэ мэдээг дуулаад би харууссан. Түүний талаар ээжтэй маань холбоотой бас нэгэн хөгжилтэй зүйл санаанд орлоо. Ээж маань хүүхдийн асуудалд онцгой анхаарч ажилладаг байсан шүү дээ. Тэр үед ээжийн танилууд хүүхдийн гутлын үйлдвэр их муу гутал хийж байна гэж гомдоллож л дээ. Ээж маань өөрийн биеэр хүүхдийн гутал худалдаалдаг газраар явж үзээд нэг гутал худалдаж аваад тэр гутлаа хайрцагт хийж бэлэг шиг боогоод П.Дамдин гуайд явуулсан гэсэн. Харин дээр нь “Дамдин ахаа, танд монголын хүүхдүүд бичиж байна. Ийм гутал өмсөөд бидний хөл их өвдөж байна. Бид сайхан гуталтай болмоор байна” гэж захиа бичээд явуулсан байгаа юм. Хэдхэн хоногийн дараа П.Дамдин гуайн төрсөн өдөр болох гэж байсан гэсэн. Тэр тэргүүн хатагтайгаас их үнэтэй гоё бэлэг ирсэн байх даа гэж бодоод задлаад үзтэл хүүхдийн гутал байсан гэсэн. Тэгээд тэр хамгийн богино хугацаанд хүүхдийн гутлын үйлдвэрлэлийг шинэчилсэн гэж П.Дамдин гуай өөрөө надад ярьж байсан юм. /инээв/   

-Энд хорионд байхад нь улс төрийн хүрээнийхэн Ю.Цэдэнбал даргаас зайгаа барьж, уулзахаас айдаг болсон гэсэн. Тэр үед түүнийг зорьж ирж байсан цөөхөн хүний нэг бол П.Дамдин гуай. Та түүний талаар их халуун дулаан сэтгэгдэлтэй явдаг юм байна. Түүнээс өөр хүн даргыг зорьж ирж байсан уу? 

-Ирж байсан. Бас Галсан доктор эргэж ирж байсан. Аавын үед боловсролын сайд байсан хүн л дээ. 1984 онд тэр Европоос буцах замдаа аав дээр зорьж ирж байсан юм. Монголын Төр хориглосоор байхад тэр аавтай ирж уулзаад явсан. Харин монголд очиход нь түүнийг бүх ажлаас нь халсан байдаг. Тэр үед Галсан доктор боловсролын сайд, Орос хэлний институтын захирал, тэнхимийн эрхлэгч гээд гурван ажил эрхэлдэг байсан. Тэгээд хэсэг хугацаанд тэр ажилгүй байж байгаад нэг газар харуул болсон байдаг юм. Аавтай маань уулзсаны төлөө л ийм явдал болж байсан юм шүү дээ. Сансарын нисгэгч Ж.Гүррагчаа бас ирж уулзаж байсан юм байна. 

-Та тэр үеийн улс төрийн товчооны дарга нарын хүүхдүүдийг хэр мэдэх вэ? Ойр дотно байсан хүн бий юу?

-Их ойр дотно байсан хүн байхгүй. Гомбожав даргын хүү, Дамдин даргын хүүг мэддэг байсан. Харин манай ах Моломжамц даргын охинтой сайн найзууд байсан. Бидэнд үерхэж нөхөрлөх боломж их хэцүү байсан. Бараг гаргадаггүй байсан юм болов уу. 

-Ю.Цэдэнбал даргын ажлын авсан Ж.Батмөнх даргыг та мэдэх үү? Түүний талаар юу боддог вэ?

-Мэднэ ээ. Түүний талаар сайн муу аль аль л бодол байдаг. “Сүүлчийн долоон жил” номондоо би түүний талаар бичсэн л дээ.  

-Сансрын нисгэгч Жанибековыг та сайн мэдэх үү?

-Сайн мэднэ. Ааваараа дамжуулж хэд хэд уулзаж байсан юм. Миний бодлоор тэр хүн их сайн хүн. Их сайн зурдаг зураач хүн байсан. 

-Лев Гумилевыг та таних уу?

-Танина. Гэхдээ хувиараа уулзаж байгаагүй. Их сайн эрдэмтэн гэж түүнийг боддог. 

-Хүүхэд байхдаа та аав ээжтэйгээ хэр олон оронд айлчилж байсан бэ? 

-Олон орноор явж байгаагүй. Болгар, Унгар, Югослав гэх мэт цөөхөн улсад айлчилж байсан. Мартсанаас аав маань Унгарын удирдагч Янош Кадартай их сайн харилцаатай байсан. 

-Та чинь буддын шашинтай билүү. Далай ламын институттай их ойрхон ажилладаг гэж сонссон. Николай II хаан Санкт-Петербургт буддын сүм барих анхны шийдвэрийг гаргаж байсан. Хэдэн жилийн өмнө Москва хотын дарга буддын сүм байгуулахад газар өгнө гэсэн шийдвэр гарсан юм билээ. Энэ талаар та ямар мэдээлэлтэй байгаа вэ?

-Тийм ээ. Николай II хааны үед Санкт-Петербургт баригдсан буддын сүм бол Европын анхны буддын сүм. Москвад буддын шашинтай олон хүн байдаг. Миний хүрээлэлд ч олон байдаг. Москва хотын удирдлагууд хотын захад буддын сүм барих газар олгосон. Гэхдээ сүм барих хөрөнгө мөнгө шийдэгдээгүй байгаа. 

-Танаас албан ёсоор асууя гэж бодсон юм. Саяхан таны нэртэй фэйсбүүк хаягаар хуучин ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тухай юм бичсэн байсан. Миний аавын зургийн цуглуулгыг хулгайлсан гэх мэт. Танд цахим хаяг байдаг уу? 

-Нэгдүгээрт, надад нийгмийн сүлжээнд ямар ч хаяг байхгүй гэдгийг албан ёсоор мэдэгдье. Өөр сувгаар ч монголын улстөрчдийг буруушааж үзэл бодлоо илэрхийлж байгаагүйгээ бас хэлье. Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг зургийн галерейтай гэж би сонссон. Манай зургийг хулгайлсан гэж би огт хэлээгүй. Энэ бол ташаа мэдээлэл.

-Ю.Цэдэнбал дарга зургийн цуглуулгатай байсан юм уу? Монгол зураачдын зураг уу?  

-Тийм ээ. 20 орчим зураг байсан. Ихэвчлэн бэлгэнд ирсэн зургууд юм. Манай өвлийн ордонд хадгалагдаж байсан. Монгол зураачдын, гадны ч зураачдын зураг байсан.

-Одоо москвад танд тэр зурагнуудаас нэг ч байхгүй юу?

-Ах бид хоёр амьдарч байх үед авчирсан нэг зураг л үлдсэн. Монгол зураачийн зурсан намар цагийн Монголын байгалийг дүрсэлсэн зураг байдаг юм. Бусад зураг Монголд л байх ёстой. Нэг зураг Улаанбаатар дахь Жуковын музейд хадгалагдаж байгаа гэж сонссон. Одоо тэр музей ажилладаг эсэхийг мэдэхгүй юм. Тэр зургийг аавд Жуков өөрөө бэлэглэж байсан юм билээ. Василий Теркин гэдэг нэртэй их алдартай зураг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Василий Теркин гэдэг алдарт цэргийн зураг. Зураачийн нэрийг сайн санахгүй байна. Тэр зураач Жуковт бэлэглээд Жуков аавд бэлэглэж байсан юм билээ. Бидний хувийн эд зүйлсээс их олныг зүгээр л хулгайлчихсан шүү дээ. Миний нэг танил Улаанбаатарын нэг хуучин номын дэлгүүрт орсон чинь аавын маань хувийн номын сангийн тамгатай ном байсан гэсэн. Надад тэр дэлгүүрийн хаягийг өгөөд тэр номыг худалдаж аваарай гэсэн. Гэвч их үнэтэй зарагдаж байсан учир би авч чадаагүй. 

-Монголын сүүлийн үеийн улстөрчдөөс хэнтэй илүү дотно байдаг вэ?

-Би ер нь улс төрөөс хол байхыг хичээдэг. Гэхдээ ажлын шаардлагаар академийнхаа шугамаар хүмүүстэй харилцаа холбоо тогтоох шаардлагатай болдог. 2000-аад оны эхээр олон намын удирдлагатай харилцах шаардлага тулгардаг байсан. Тэр үед шар хэвлэлүүд намайг их дагадаг байсан л даа. Нэг намын хүнтэй уулзахаар л Ц.Зориг тэдний намд элслээ гээд маргааш нь биччихдэг байсан. Тэр мэдээнүүдэд итгэх юм бол би Монголын бүх намын гишүүн болсон. /инээв/ Үнэн хэрэгтээ бол би аль нэг намын харьяалалд байдаггүй, улс төр сонирхдоггүй хүн. Аавын 100 жилийн ойгоор тэр үеийн Ерөнхий сайд байсан Ж.Эрдэнэбат намайг хүлээж авж уулзсан. 

-Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяртай таныг сайн харилцаатай гэж сонссон юм байна.

-Сайн харилцаатай гэж би хэлэхгүй. 2000 оны эхээр ажил хэргээр л хэдэн удаа уулзаж байсан юм. 

-Та нээрээ одоогийн Хууль зүйн сайд Ц.Нямдоржтой их хуралд өрсөлдөж явсан шүү дээ. Энэ сонирхолтой түүх шүү? 

-Тийм шүү, Ц.Нямдоржтой бас би их ээдрээтэй харилцаатай. (инээв) Аавын 100 жилийн ойгоор бид хоёр зэрэгцээд Түүхийн музейд үзэсгэлэн нээгээд зогсож байсан. 

-Юм ярилцсан биз дээ? 

-Энгийн хэдэн үг л солилцсон. Тэр надад юм хэлээд би эргүүлээд хоёр өгүүлбэр хэлэх жишээний л. (инээв)  

-Ингэхэд та хэзээ өвөө болох гэж байна?

-Удахгүй өвөө болно гэж итгэж байна. Дээр дурьдсанчлан охин маань нөхөрт гараад удаагүй байгаа.

-Хүргэнийхээ талаар яриач?

-Нэг орос залуу бий. Би өөрөө саяхан л танилцсан. Албан ёсоор гэрлэхдээ л надтай танилцуулсан. Анастасия их сонирхолтой ааштай хүн л дээ. Хэний ч үгийг сонсдоггүй, өөрөө бүх шийдвэрийг гаргадаг хүн. Сүүлийн мөч хүртэл нөхрөө надтай танилцуулаагүй. 

-Анхны эхнэртэйгээ буюу Анастасиягийн ээжтэй та холбоотой байдаг уу?

- Бараг л үгүй дээ. Ихэнхдээ охинтойгоо л харьцдаг. 

-Анастасия Ивановна таны охинд их хайртай байсан гэж ярьдаг. Ач охиндоо өөрийнхөө эд зүйлсээс дурсгаж үлдээсэн болов уу?

-Тийм ээ, их хайртай байсан. Ээжийн маань гэх цөөхөн эд зүйлс бас Улаанбаатар дахь гэрт маань байж байгаад алга болчихсон. Москвад байсан цөөхөн хэдэн гоёл чимэглэлээсээ ач охиндоо өгсөн шиг санаж байна. Бид юу ч үгүй л гэнэт Орос руу нисч байсан шүү дээ. Ямар тодорхойгүй, ойлгомжгүй нөхцөл байдалд гэдгийг одоо тайлбарлах нь илүүц биз. Тэгэхээр өв хөрөнгө, үнэт эдлэл гэх юм юу ч байхгүй. 

-Таны аавын зурагнаас харахад ер нь л даруухан хүн байсан юм шиг санагддаг. Х.Чойбалсан гуайтай харьцуулахад цаг, бөгж гэх мэт зүйлс сонирхдоггүй байсан юм шиг. Ааваас тань танд ямар нэг юм үлдсэн үү?

-Гоёл чимэглэлийн зүйл бол аавд огт байдаггүй байсан. Ээжид маань л байдаг байсан байх. Хувцас хэрэглэлээс нь харин үлдсэн байдаг. Заримыг нь би Улаангом хотын музейд өгсөн. Хамгийн сүүлд Монголд очоод тэр музейн захиралтай уулзсан юм. Тэгэхэд ээжийнхээ хоёр даашинзыг музейд өгсөн юм байна.

-Таны ээжийн хамаатан садан байдаг уу. Рязань мужид тэднийхний ул мөр их байх?

-Их олон эгч дүүтэй байсан. Харамсалтай нь бүгд өнгөрчихсөн. Харилцаа холбоо тасраад удсан. Нэг эгч нь л гэхэд Украйнд амьдардаг байсан. Ээжийн бага дүүгийн охинтой би хааяа утсаар ярьдаг. Өөр өөрийн ажил амьдралтай болохоор нэг хотод амьдраад ч уулзаж чадахгүй юм даа. 

-Ээжийнхээ төрсөн гэрт очиж байсан уу?

-Очиж байгаагүй. Амьдарч байсан байшинг нь нураачихсан шиг санаж байна.

-Монголд одоо Ю.Цэдэнбал даргын ганц эмэгтэй дүү нь байдаг билүү?

-Тийм ээ. Одоо амьд байгаа нь Жавзмаа эгч байна. Бид холбоотой байдаг. Аав маань эхээс 11-үүлээ хүн байсан шүү дээ. 

Монголын сайхан байгаль үргэлж сэтгэлд минь уяатай байдаг

-Улаанбаатар дахь байраа та түрээслүүлдэг үү?

-Үгүй. Намайг эзгүйд тэр байранд аавын талын нэг хамаатан амьдардаг байсан. Аавын ахын охин Сүрэн гэж миний үеэлийн хүү нь миний байранд амьдардаг байсан юм. Тэр маань цахилгаан станцад ажилладаг юм. Байртай болох гэж 20 жил хүлээсний эцэст хоёр жилийн өмнө ажлаас нь байр өгсөн.

-Та одоо ямар орлогоор амьдарч байна вэ? Тэтгэвэрт гарсан уу?

-Тэтгэвэрт гарсан. Одоо би нэг танилынхаа жижгэвтэр компанид эдийн засгийн зөвлөх хийдэг. Гэхдээ байнга биш хааяа нэг зөвлөгөө авъя гэсэн хүнд очиж зөвлөгөө өгдөг ажил. Зөвхөн тэтгэврээрээ амьдарна гэвэл их хэцүү. Ямартаа ч ажилтай болохоор орлого маань амьдралд хүрэлцдэг. 

-Таны аав хадгаламж ч үгүй байсан юм байх даа?  

-Аав маань бага зэрэг хадгаламжтай байсан. Бага мөнгө байсан, инфляциас болоод бүр багассан. Түүнээс хойш тэр мөнгөөр ээж маань амьдардаг байсан. Би зөвхөн өөрийнхөө олсон мөнгөөр амьдардаг. 

-Сүүлийн долоон жил Москвад танайхныг их тааруу амьдардаг байсан гэдэг. Үнэхээр тийм байсан юм уу. Та өлсөж үзсэн үү. Их олон янзын мэдээлэл сонсож байсан болохоор би ингэж асуугаад байгаа юм шүү, та ойлгоорой?

-Үгүй ээ. Өлсөж үзээгүй. Тэр хэцүү үед ах маань ажил хийдэг байсан. Цалин сайтай байсан шүү. Дутагдаж гачигдаж байгаагүй. Мэдээж сэтгэл зүйн хувьд бид хэцүү байсан. 

-Энд сууж байсан Элчин сайдуудтай та ямар харилцаатай байсан вэ? Эндэхийн ЭСЯ-д хожим ч гэсэн ажиллаж болоогүй юм уу?

-Сүүлийн 10-20 жилд өөр өөр элчин сайдууд байсан. Харилцаа ч өөр өөр байдаг байсан. Зарим элчин сайдууд надад их тусалдаг байсан. Мартсанаас манай Улаанбаатарын гэрт байсан тавилга бүгд алга болсон. Тэр тавилганаас олбол музейдээ байрлуулах юмсан гэж боддог. Тэгээд аавын маань эдэлж хэрэглэж байсан тавилга музей нээхэд хэрэг болно гэж бодоод би Москвад хэрэглэж байсан тавилгыг нь Монгол руу явуулсан юм. Музей нээгдээгүй байгаа болохоор тэр тавилгууд Улаанбаатарын гэрт маань хадгалагдаж байгаа. 4-5 жилийн өмнө тэр тавилгуудыг Монгол руу явуулахад эндэхийн ЭСЯ тусалж байсан юм. Тухайн үед надад контейнертэй ачаа явуулах мөнгө байгаагүй юм. Ачааны зардлыг өмнөх засгийн үед Сангийн сайд байсан Б.Чойжилсүрэн хувиасаа гаргаж тусалсан. Элчин сайд Б.Дэлгэрмаатай би сайн харилцаатай байдаг. Түүнийг Ардчилсан намын нарийн бичиг байхад нь уулзаж байсан юм. Хожим нь Элчин сайд болж ирээд 2016 онд Монгол явахад бичиг баримтын асуудлыг маань шийдэж өгч байсан. Түүний ээжийг би сайн мэддэг байсан. Н.Норовбанзад гуайг, түүний гайхалтай дууг мэдэхгүй монгол хүн байхгүй шүү дээ. Ш.Алтангэрэл гэж өмнөх сайдтай ажлаар уулзах гэж ороод дөрвөн цаг орчим ярилцаад гарч байснаа санаж байна. /инээв/ Сонирхолтой яриа өрнүүлсэн л дээ. 

-Таны ээж урлагийн өндөр мэдрэмжтэй хүн байсан. Та өөрөө урлагт ойр өссөн байх. Бас уран зохиолын мэргэжилтэй эхнэртэй. Таны эхнэр Дариймаа юу хийж байгаа вэ?

-Тэр сайн байгаа. Ихэвчлэн олон хэлнээс орчуулга хийж мөнгө олдог. Тэр шинжлэх ухааны доктор, эрдэмтэн хүн. Ямар шинжлэх ухааны доктор юм бэ гэж хүмүүс асуухаар нь би тэр хамгийн бага цалинтай шинжлэх ухааны доктор гэж хариулдаг юм. /инээв/

-Та хоёрыг хамгийн анх Монголд хамт очиход би уулзаж байсан.  

 -Тийм ээ, санаж байна. 

-Монголын дуурийн театрт та их очдог байсан уу? Таны ээжийн түүх энэ театртай нэлээд холбоотой?

-Их очдог байсан. Сүүлийн жилүүдэд театр орох маань цөөрөөд байна шүү. Ээж маань дуурийн театраас гадна хуримын ордон, хүүхдийн эмнэлэг, хүүхдийн цэцэрлэг, Найрамдал зуслан гээд олон зүйл бүтээн байгуулсан. Тиймээс Улаанбаатар хотод хөшөө нь босоосой гэж хүсдэг.

-Та хэзээ Монголд очих бодолтой байна. Монголын юу таны сэтгэлд хамгийн тод үлдсэн байдаг вэ?

-Одоо хэзээ очихыгоо сайн мэдэхгүй байна. Монголыг үргэлж л санадаг. Хамгийн түрүүнд Монголын сайхан байгаль үргэлж сэтгэлд минь уяатай байдаг. Хааяа амьдарч байсан байшингаа, Улаанбаатарын гудамж талбайг зүүдэлдэг. Монгол хүмүүсийн зочломтгой зан, дуу хуурыг байнга л санаж бодож явдаг. Монголчуудтайгаа харилцахад үргэлж сайхан байдаг. Тантай уулзаж хөөрөлдөх бас сайхан байлаа. Монголчууддаа хамгийн сайн сайхан, аз жаргалыг хүсэж байгааг минь дамжуулж өгөөрэй.

-Юуны өмнө зочноороо урьсанд баярлалаа. Тантай ярилцах үргэлж надад сонирхолтой байдаг.  

-Олон жил хамт ажилласан эрхэм дотны хүнээ алдчихаад, сэтгэл санааны хувьд хэцүү байгаа биз ээ.  Та уран бүтээлч хүн учир намайг хачирхаж гайхахгүй байх. Би бас яг ийм үед уулзаж байгаагаа олзуурхаж байна. Б.Лхагвасүрэн гуайг гадагшаа явж байхад энэ өвчнийг ялаад гарчих юм байна гэж бодсон. Гэтэл ийм юм боллоо. Үнэхээр болсонгүй юу. Өнөөдрийн хувьд миний танд тавих хамгийн эхний асуулт тэр хүний тухай орж ирж байна. Эндээс хоёулаа яриагаа эхлэх үү?

-Евро Азийн дөш өндөрлөгт уянгын томоохон яруу найрагчид төрдөг. Би үүнийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ миний хувьд Лхагва ах маань энэ зуунд, миний үед дахин төрөхгүй агуу уран бүтээлч яалт ч үгүй мөн. Энэ хүнтэй нэгэн цаг үед амьдарч, тодорхой хэмжээгээр он жилүүдийг хамт өнгөрөөсөндөө баярладаг. Мэдээж бүх зүйл, тэр дундаа амьдрал гэдэг зүйл өөрийн гэсэн цагтай. Энэ цагаа ч ах маань мэдэрч байсан. Тэр нь бүх зохиол бүтээлд нь шингэсэн байдаг. Ахыгаа өөрийнх нь гэрээслэлийн дагуу нутаглуулаад явж байхад “Өнжүүлийн хөх ууланд, өөдсийн чинээ намайг багтаах жижигхэн зай бий. Энэ зайнд толгойг минь тэнгэрт ойрхон, хөлийг минь өтөнд ойрхон, өвгөдийн минь ёсоор гээнэ биз” гэж хэлж байсан нь бодогдсон. Ах маань амьдралын бүх зүйлийн мөн чанарыг мэдэрчихсэн, мөнх бусыг ойлгосон хүн байж. Тэр үүднээс зохиол бүтээлдээ нэг л удаа амьдрах амьдрал нь цай уугаад мордохын төдий байдаг учир энэ богинохон хугацаанд зөв яваарай хэмээн хэлж, энэ философийг буюу үхлийн тухай магтан дуулсаар байгаад дууссан. Хүмүүс түүнийг дандаа үхлийн тухай ярьдаг хачин хүн гэж хэлдэг байсан. Би алсын замд үдэж явахдаа л ахыгаа амьдралын мөн чанарыг таньсан учраас үхлийн тухай үнэнийг ярьдаг хүн байж дээ гэдгийг ойлгосон. Юу хэлэхээ мэддэг хүн болохоор үлдэж байгаа үр хүүхэд болон мань мэтдээ бүх юмыг тодорхой сийлж үлдээсэн. Өвдөж зовоод, гуниглаад уйлахаасаа илүү маш их юмыг бодуулаад бурхныхаа оронд дээшээ дэвшиж байна. Энэ хүн бол агуу хүн юм. Мандан бадарч байхад хүний мөн чанар мэдэгддэггүй. Яг ядарч байх үед хүний мөн чанар, аль хэр хүн бэ гэдэг нь харагддаг. Яг өвчин зовлон тохиолдоход хамгийн хүндээр хүлээж авсан нь гэр бүлийнхэн нь. Эмчилгээ, хагалгаанд нь үнэхээр зүтгэсэн хүн нь Ерөнхийлөгч. Тэр хүн Ерөнхийлөгч гэдэг үүднээсээ хүлээж аваагүй. Хамт уран бүтээл хийдэг ах нь гэдэг үүднээс хүлээж авсан. Халтмаагийн Баттулга гэдэг хүн 100 хувь эмчилгээний зардлыг нь даасан. Мэдээж хамт олон бид, “Херо” энтертайнмэнтийн оролцоо байгаа. Мэдээж Б.Лхагвасүрэн гэдэг хүн өөрөө Монгол тулгатны нэгэн эрхэм хүн учир үндэс угсаа нэгтэй Өвөр монголчууд, Ар монголчууд ч тусалсан. Гэвч амьдрал бурхны заасан зам, хувь төөргөөр явдгаас хойш бид дийлсэнгүй. Хорвоогийн жамыг яалтай. Лхагваа ахыг өвдөж байх болон бурхан болох үед хүмүүсийн мөн чанар ямар юман дээр илүү их танигдаж байдаг юм бэ гэдгийг харлаа. Ойрхон байсан хүний хувьд мэдэрлээ. Ахад маань тусалсан бүх хүнд баярлалаа гэж хэлье. Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулгад баярлалаа. Мэдээж Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ухнаагийн Хүрэлсүх гэж хүнд баярлалаа гэж хэлэх хэрэгтэй. Иргэн бүртээ анхаарал тавьж байх ёстой нь Төр юм. Монгол Улсад Төр байгаад баярлаж байна. Нэг иргэн, яруу найрагч, уран бүтээлчээ ингэж анхаарна гэдэг агуу юм даа. 

-Мэдээж харамсаж байна. Бүгд л гашуудсан. Ерөнхий сайдыг тусгай захирамж гаргахад харин гайхаж байсан. Монгол орон олон баатруудаа үдэж байсан. Тусгайлан захирамж гаргах нь ихээхэн сэтгэл хөдлөлтэй шийдвэр шиг санагдсан. Үүгээрээ би бас муу хүн харагдах байх л даа.

-Тийм хүмүүс байсан. “Улс орон ийм байхад ингэлээ, тэглээ” гэсэн хүмүүс ч байсан. Миний хувьд Төр иргэнээ мартахгүй байх нь Төрийн мөн чанар гэж боддог. Тэр мэдрэмжээ л авсан.

-Энэ улс орныг онож төрсөн нэгэн гайхалтай хөвгүүн буцаж буйд Төр хүртэл бөхийж байна гэж л унших ёстой юм болов уу?

-Тийм. Зөвтгөл нь энэ мөн.

-Манай Ерөнхий сайд ер нь их сэтгэл хөдлөлтэй, романтик хүн юм аа даа. Та энэ талаараа түүнтэй их нэгддэг байх?

-Би романтик хүнд их дуртай. Романтик хүмүүс л дэлхийг өөрчилдөг. Түүнээс биш прогматик хүмүүс хэзээ ч улсыг өөрчилж, хувьсгал хийдэггүй.

-Б.Лхагвасүрэн гуай Алтан өлгийд биш Өнжүүлд оршуулаарай гэдгээ дахин албажуулж гэрээсэлсэн юм уу?

-Тэгсэн. Би амьдралын сүүлийн үе буюу бие нь нэлээн хүндрэх мөчүүдэд ерөнхийдөө дэргэд нь байсан л даа. Олон жил хамт байхаар хамаатан садан шиг л болчихдог юм байна. Миний хувьд лав тийм л байсан. Тийм болоод ч тэр үү, Баасан эгч маань ямар нэг юм болоход намайг дууддаг. Би ч очдог. Бие чилээрхлээ гэх болгонд нь би хажууд нь байж, маш олон сайхан хүмүүс тусалж дэмжиж байхыг хажуунаас нь харж байсан. Миний дүү Л.Оюун-Эрдэнээс гадна Н.Сарангэрэл сайд бас их тусалж байсан. Би үүнийг ганцхан Бавуугийн Лхагвасүрэн гэдэг хүнд тусалж байгаа хэрэг биш, монголын утга зохиол, урлаг соёлд хүндэтгэлтэй ханддаг хүмүүс юм даа л гэж бодсон. Том утгаараа. Б.Лхагвасүрэн гэдэг бие хүн бол зүгээр нэг хүн биш. Н.Жанцанноров, Б.Лхагвасүрэн гэдэг хүмүүстэй хамт, хэт ойрхон гэж хэлж болох түвшинд байгаадаа бид үнэгүйдүүлээд байгаа юм биш байгаа гэж би үргэлж бодож явдаг. Эд бол зууны хоёр хүн. Бурхан бүтээсэн газраа үнэгүй гэдэг. Хүн өөрийн ойр байгаа зүйлээ агуу гэдгийг мэддэггүй. Дүүгээ хүртэл.

-Буцан буцталаа шүлэг, зохиолоо туурвиж байв уу?

-Ухаан санаа нь дэндүү тунгалаг байсан. Хавдрын өвчинтэй тэмцэж байсан ч тархи нь тунгалаг байсаар тэнгэрт хальсан. Тэр хүртлээ сургаалиа, томоохон гэрээслэлүүдээ хэлдэг байж дээ. Магадгүй Б.Лхагвасүрэн шиг амьдралын мөн чанар, амьдралын дуусах цэгийг тэгж их бичсэн зохиолч байхгүй байх. Тиймээс ч үхэл гэдэг зүйлийг өөрөө эрхэм утгаар хүлээж авсан. Үхэлтэй золгоно гэдэг бол агуу үйл явдал юм байна. Уйлж унжиж, айж ичсэнгүй. Үнэхээр л ижий аавтайгаа уулзах гэж томилолт аваад явж байгаа хүн шиг л байсан. Үхэхдээ хүртэл агуу байна гэдэг өөрөө амьд байхын мөн чанарын нэг том хэсэг юм байна. Яг тэр өдрөө “Сар шинээ сайхан угтана аа” гээд угтаад, шинийн нэгний өглөө 10 цаг 10 минутад амьсгаагаа татаж байгаа юм. Би гадаадад байхдаа энэ мэдээг хүлээж авсан. Тэгээд тэр өдрөө л нисэж ирсэн. Намайг ах маань явуулах дургүй байсан. Бүх зүйлийг мэддэг л юм байна. Бидний хажууд байгаа үнэтэй өвөгчүүд, ахмадууд маань  бидэнд үргэлж эрхэм дээд зүйлсийг л захиж байдаг. Тэдний маань амнаас нь гарч байгаа үг бүр нь утга учиртай байдаг юм байна гэдгийг одоо цаг төдийгүй, ирээдүй цаг маань ч анзаарч байх ёстой гэж надад бодогдсон.

-Залуу үзэгчид “Монгол Тулгатан 100 эрхэм” төслийн найруулагч Баатар, “Херо”-ийн Баатар гэсэн өгөгдлүүдээр таныг илүү мэддэг юм шиг байна. Жишээ нь, би таныг телевизэд байхаас буюу нэлээн эртнээс мэднэ.

-Тэр мэдээж шүү дээ. Бидний үеийнхэн нэг нэгнээ илүү сайн мэдэхгүй бол өөр хэн мэдэх билээ.

-“Монгол Тулгатан” гэдэг төсөлтэй учирснаар таны амьдралд томоохон салхи шуурга дэгдэж, олон өөрчлөлтүүдийг авчрах шиг боллоо гэж би хувьдаа харж байна. Үнэхээр энэ төсөл танд юу юу өгч, юу юуг чинь аваад явчихав аа?

-Энэ төслийг эхнээс нь ярья. Төсөл анх Б.Лхагвасүрэн гэдэг хүнтэй хамт “Найман гишүүн төгөлдөр” цайны рекламнаас эхлэлтэй юм. Манай Лхагваа ахын “Тагнай баясгасан амттай, тэнгэр цоргисон аагтай” гэсэн агуу сайхан үг тэр рекламаар цацагдаж байв даа. Энэ үед анх одоогийн нэвтрүүлгийн санаа орж ирсэн. Үүнийг гэрчлэх олон сайхан хүмүүс бий. Энэ төслийг хэрхэн хийх тухай бид ярилцаж байгаад үнэхээр гайхалтай авьяастай нэгэн бүсгүйг олж нэвтрүүлэг маань явсан. Нэвтрүүлгээс өмнө Баатар гэдэг уран бүтээлч хийдгээ хийж явсан. Монголын реклам болон клипны зах зээлд өөрийн гэсэн өнгө төрх, бие даасан байдал, өртөг, үнэ цэнийг бий болгож тогтоосон байсан. Хамгийн үнэтэй рекламыг бид л хийдэг байсан. “Херо” энтертайнментийн хийж буй үнийг нэг дахин багасгахад бусад нь хангалттай хэмжээний мөнгө олдог байсан. Тэр үед энэ зах зээл дээр ажиллаж байсан студи, продакшны залуус үнэхээр үүнийг хүлээн зөвшөөрөх байх гэж бодож байна. Би монголын рекламын зах зээлийг үнэтэй, телевизийн зах зээлийг мөнгөтэй болгосон. Энэ болтол телевизийн зах зээлийг үнэлдэггүй байсан. Миний багш Мягмар болон С.Ононбат гэх зэрэг хэдэн хүн энэ зах зээлийг тодорхой шатанд аваачсан бол би үнэ цэнтэй болгосон гэдгээ хаана ч хэлнэ. Үүнийг хүмүүс хүлээн зөвшөөрнө байх. Би багшийнхаа урдуур орж ярьж байгаа юм биш. Үнэнийг л хэлье гэж бодсон юм. Энэ төсөл надад сүртэй их зүйл өгсөн гэж би хэлэхгүй. Мэдээж шинэ төсөл, шинэ уран бүтээл, том агуулга гэдэг талаасаа ухаарал, туршлага нэмсэн байж таарна. Чи түрүүн эвдэрсэн гэж гоё хэллээ. Магадгүй намайг эвдсэн ч байх. Тэр утгаараа ч нэг талаас задарсан. Эвдрэлийг бас янз бүрээр хэлж болно. Би энэ төслөөс болж би үнэхээр эвдэрсэн. Гэхдээ энэ төсөл зуу, зуун жилд дараагийн монголчуудад хэрэгтэй төсөл. Монгол хүн монголоороо бахархах идеалтай болно. Бид багш нараа харж, даган дуурайж, үлгэр жишээ авч сурдагтай адил үндэстэн өөрөө идеалтай байж сурдаг.

-Нэг хөрөг нэвтрүүлэг босгоход олон сарын хөдөлмөр ордог. Олон улирлын зураг авалт орно. Ялангуяа та маш их ачаалал авч ажилладаг. Хүн гэдэг зүгээр сууж байгаад за одоо эхний хальсыг маань хуул, дараагийн минь хальсыг ч гэсэн хуул гээд зүгээр өөрийгөө тавьж өгөөд сууж байдаг амьтан биш. Байнга өөрийнхөө дотрыг хамгаалж, нууж байдаг болохоор хүн хөдөлмөр.

-Үүнийг та мэргэжлийн хүн болохоор мэдэж байгаа. Энгийн үзэгчид бол тэр бүр мэдэхгүй шүү дээ.

-Саяхан алдарт дуучин Х.Уртнасан гуай тэнгэрийн оронд мориллоо. Түүний оролцсон дугаарыг үзсэн л дээ. Том амьдарсан, том улсуудын хүлээн зөвшөөрөлт ч, үгүйсгэл нь ч хамт урт удаан насалж байдаг юм байна. Тэр дугаарын ард бас л өрсөлдүүлж өөр нэгний тавиланг хөндөж л байгаа харагдсан. Нөгөө талдаа үзэгчдийн олонх талархан алга ташиж, цэцэг шидэх нь эдгэрэл болдог биз. Бүтээж байгаа хүндээ эвдрэл хийгээд элдвийн ял зэм өглөө гэхэд ард нь цаг хугацаа эдгэрлийг бас авчирна байх?

-Мэдээж. Эдгэрэл цаг хугацааны явцад бий болно. Гар маш хурдан зүсэгддэг хэрнээ эдгэхэд удаан байдаг. Үүнтэй адил хүний зүрх сэтгэлийн шарх удаж байж эдгэнэ. Тэр 60 хүний түүх цадиг бол гайхамшигтай. Мэргэжлийн яриагаар бол бидний ажил асар том лаборатори юм. Хүн судлалын маш том хичээл тэнд явагдаж байна.  Би “Монгол Тулгатан 100 эрхэм” нэвтрүүлэг хийснээр одоо л найруулагчийн хувьд цэгцэрч эхэлж байна. Би 60 хүний цадиг, бодитой амьдралын факт сонссон хүн шүү дээ. Тэгэхээр цаашид илүү бодитой харьцаж чадна аа даа. Одоо би илүү сайн кино хийж чадах байх. Миний олсон ололт гэвэл энэ.

-Сонины сэтгүүлч авсан бүх яриагаа, хийсэн сурвалжлагаа, нийтлэлээ  редактороор хасуулчихгүй үлдээхийг л хүсдэг. Редактор харин шахсан бяслаг шиг болгох гээд илүү ноцолдоод байдаг. Найруулагч бол шууд хайчлах эрхтэй хаан. Та одоо мундаг архивтай болсон байх. Нэвтрүүлэг гарсны дараа хайчилж хассан юмандаа өөрөө эргэж харамсдаг уу. Танайх найруулагчийн хувилбар гэж зарим хүн дээр анх гараагүй хэсгүүдээр баяжуулж сүүлд нь бас гаргаж байсан шүү дээ?

-Чи өөрөө мэднэ шүү дээ. Тухайн нэг хүнийг гаргаж ирэх гэж маш их хөдөлмөр ордог гэдгийг. Нэг хүний яриаг ахиад эргээд 2-3 сарын дараа авахад тэр хүн арай өөрөөр харчихсан, зарим зүйлээ уучилчихсан байдаг. Эхний удаагийн яриа илүү хорсолтой байсан бол ахиад тэр сэдвийг хэдэн сарын дараа мартагнуулж байгаад ярихад тэр хүн уучилсан байдаг. Өдөр ирэх тусам өөрийгөө өөрчилж, уучилсаар байдаг нь сонин. Хүн нас ахих тусам эерэг болж байдаг гэдгийг би мэдэрсэн. Архивыг уг нь бид хадгалдаг байсан. Харин Ерөнхийлөгч асан Намбарын Энхбаярын оролцсон нэвтрүүлгийн үеийн зарим бичлэг алдагдсанаас хойш архивлахаа бараг больсон.

-Та хальсаа тусгай газар хадгалуулах тухай анхнаасаа  бодоогүй юм уу?

-Одоо бол зарим хальсаа тэр журмаар хадгалж байгаа. Энэ удаагийн хувилбар Баатар гэдэг найруулагчийн зүгээс монтажилж гаргасан өнцөг. Одоо хадгалж байгаа  100 эрхэмийн бичлэгийг магадгүй дараагийн хүн орж ирээд арай өөрөөр монтажлах, хар материал дээр илүү чөлөөтэй ажиллах боломж нээгдэх байх. 

 -Эсвэл 50-тай, 60 настай Баатар өөрөө ахин монтажлах үе байж болно?

-Миний хувьд ахиад нагрускыг нь дааж чадахгүй. Тухайлбал, Б.Лхагвасүрэн судлалын хүн орж ирээд Б.Лхагвасүрэнгийн тухай хар материалыг үзэх хэрэгтэй. Энэ бол түүхийн факт. Одоо бол түүхийг  түүхчид фантазиар их бичдэг болж. Ю.Цэдэнбал дарга ийм хүн байсан, тийм хүн  байсан гээд л. Магадгүй тухайн цаг үеийн төгсгөлд Ю.Цэдэнбал даргын 100 эрхмийг хийж чадсан бол өнөөдрийн бид нар арай өөрөөр тэр хүний түүхэнд хандах байсан байх. Ю.Цэдэнбал дарга өөрийн хийсэн зүйлүүдээ ийм ийм нөхцөл байдал байсан, ийм учраас ингэсэн юм гээд илүү задалж хэлэх байсан байх, тийм үү. Энэ нь өөрөө том судалгааны материал болж үлдэх байсан. Энэ үүднээс харвал бид асар том архив бүтээж өгч байгаа юм. Би бол архивын ажилтан биш уран бүтээлч хүн учраас өөрийн хийж чадахаа энэ хүргээд үлдээе.

-Яг сэтгүүл зүйн салбарт бол та хөндлөнгийн хүн. Тэр үүднээсээ эхлээд жаахан хэцүү байсан уу?

-Өөрийн чинь хэлдгээр би энэ телевизийн ярилцлагын салбарт саяхан орж ирээд л нэвтрүүлэг хийж үзэж байгаа уран бүтээлч. Түүнээс биш би мэргэшсэн, яг миний салбар гэж хэзээ ч хэлж чадахгүй. Би зүгээр л хийж үзэж байгаа уран бүтээлч.

-Баримт судлалын салбарт оруулж байгаа том хувь нэмэр яах аргагүй мөн. Хүн байхгүй бол түүх байхгүй. Монголын түүхийн хоёр зууныг дамжаад амьдарсан тод дүрүүдийн ихэнхийнх нь хөрөг нэвтрүүлгийг бичлээ. Зүгээр л нэг нэвтрүүлэг хийж үзэж байгаа юм аа гэж хөнгөхөн байдлаар хэлэх харамсалтай юм биш үү?

-Миний хувьд шүү дээ. Мэдээж тэр хүн өөрөө өөрийнхөө цадигийг “бичсэн”. Би тэгэхээр эндээс “би” гэдгээ холдуулах хэрэгтэй юм болов уу. Тэр дундаа уран бүтээл хийж байгаа редактор, ил гарч ажиллаж байгаа хөтлөгч “би” гэдэг юмаа хаяад явах ёстой. Б.Бат-Эрдэнэ аварга өөрийнхөө амьдралыг өөрөө л “бичсэн”. Би түүнийг нь бичээгүй учир ойлголт хоёр талтай, нэг үгээр их эвтэйхэн л явах ёстой юм болов уу. Мэдээж хөтлөгч нь эвтэйхэн залж гаргаж өгөх, сэтгэлийнх нь хэмнэлтэй ажиллах, найруулагч хандалттай материал гаргаж авч түүн дээрээ ажиллах гээд маш их хөдөлмөр бий. Хүн яриулах амаргүй гэдгийг та өөрөө хэлдэг шүү дээ.

-Дуртай сэдвийг нь олох, тэрэн дээр нь эргэлдүүлэлгүй тунг тохируулж холдуулах, дургүй фактууд руу орох, уурлах аяс илэрвэл эргээд романтакийг нь хатгаж өгөх гээд асуудал их л дээ.  Жоохон нясуун үг гаргаж шидүүлмээр байвал ямар баримтаар түнших вэ гээд бүгд л хөтлөгчийн стратегийн асуудал биз?

-Энэ бол бидний хийж байгаа бас л том судалгаа. Мэдээж тухайн уран бүтээл агуу. Тухайн хүн өөрийн амьдралаар бий болгосон цадиг. Ганчимэгээ чиний 40 гаруй жил амьдарсан амьдрал чинь чиний бүтээсэн зохиол. Чиний өөрийн л тэнд тестлэгдэж, зөвтгөгдөж, буруутгагдсан цадиг. Энийг найруулагч ч юм уу, тухайн редактор өөрчилж чадахгүй. Энэ миний бүтээл биш Ганчимэгийн бүтээл. Би Ганчимэгийг л гаргаж, тогтоосон цагт тааруулж багтааж өгнө. Энэ утгаар би тухайн баатруудын өөрсдийнх нь бичсэн түүхийг л үзүүлж байна гэж яриад байгаа юм. Үзүүлэхийн тулд баг ажиллана. Таны саяны ярьж байгаа мэргэжлийн бүх чадвар соригдоно. Эцэст нь нэгэн хүний амьдрал, түүх цадиг нь үлдэнэ.

-Хэдэн жилийн өмнө та надтай ярилцахаар ирэхдээ их гэрэлтэй, эрч хүчтэй найруулагч орж ирж байсан л даа.

-Одоо яачихаж? (инээв) Эсвэл би хөгширчихөж үү.

-Одоо юу асуух гэж байна гэдгийг бараг мэдэрчих шиг боллоо. “Ганчимэгээ, би найруулагчийн хувьд кино, жүжиг, реклам, клип ч байна уу гол дүрийнхээ эмэгтэйд маш их татагдаж, шатаж, дурлаж байж тэр ажлыг хийдэг” гэж та хэлж байсан.

-Тэгсэн. Би санаж байна. Мэдээж энэ уран бүтээлийн дурлал.

-Магадгүй тэр үед өөр дурлал зэрэгцэж байхыг хэлсэн ч байж магад. Тэгж байж би хийдэг юмаа гээд шууд халгиад л хариулчихаж байсан. Шинэхэн сэтгүүлч байхад миний зочин л үнэнийг хэлсэн юм шиг автах, сурвалжилсан нэгэндээ татагдах явдал гардаг л юм.  Та өнөөдөр ч надад яг тийм үгээ хэлж чадах уу. Найруулагчийн тань тэр сонин халуун чанар хэвээрээ юу?

-Чи хэцүү хүн юм аа. Би хариулна, наад асуултад чинь. Учир нь чи хариулмаар санагдтал нэг тийм донжтой өнгөөр асууж байна л даа.

-Тэгээд та яг тэр үеийн үгээ хэлж чадах уу?

-Чадна. Би яг үнэнийг хэлье. Тэр чанар одоо ч байж л байна. Би “Монгол Тулгатан 100 эрхэм”-ийн хойморт ирсэн бүх хүндээ хайртай. Би Ж.Оджаргал, Л.Чинбат, Н.Энхбаярт хайртай. Яагаад гэхээр би энэ хүн л цорын ганц үнэнийг ярьж байна гэж бодож, дурлаж 100 хувь итгэж, өвчилж байж тэр жаран хүний цадигийг бүтээсэн. Тэгж шатаж хийдэг болохоор тэрнийх нь эсрэг юм ярихаар дургүй хүрээд байдаг. Энэ чинь л уран бүтээл. Би тэр утгаараа 100 эрхмийнхээ бүх хүмүүст хайртай. Ярьсан бүх юм нь үнэн гэж боддог.

-Тэгж ажилласан амьдралын тань хэсэг хэсгийг бүрдүүлээд, тантай цуг байсан баатруудаас нэлээн хэд нь энэ хорвоог орхилоо. Тэр дүрүүд чимээгүйхэн, нэг л өдөр сонсоход хорвоогийн амьдралаас алга болчихсон байх нь танд ямар мэдрэмж өгдөг вэ?

 -Надад ийм л зүйл бодогддог. Одоо шилжилтийн үе гээд бүгд л учраа олохгүй шуугилдаж байна. Нэг нэгийгээ сонсохгүй маш олон сар жилийг өнгөрөөж байна. Яагаад бид бие биенээ сонсохгүй байна вэ гэсэн бодол л их  төрдөг байсан.  Тийм учраас камерын өмнө монголчуудыг суулгах гэж, нэг нэгнийх нь туулсан амьдралыг сонсгох гэж би энэ төслөө хийсэн. Монголчууд өөрсдийгөө, өөрсдийнхөө түүхийг үнэлдэг, хүндэтгэдэг болохоос бидний бусдад хүндлэгдэх эсэх хамаарна гэж боддог учраас ийм ажил хийдэг болсон. Хийх тусам бидэнд энэ улс орныг, энэ нийгмийг бүтээлцэж авчралцсан тэр агуу хүмүүсийг хайрлах болсон. Мэдээж тэр сайхан хүмүүс яваад өгөх маш гунигтай. Тийм болохоор би нэвтрүүлгээ нэг их эргэж үздэггүй. Бүх дурсамж санагдаж, маш их хэцүү байдаг. Би нэвтрүүлгээ үздэггүй. Би монтажаа дуусгаад ахиад нэвтрүүлгээ хардаг ч үгүй болсон. Яагаад гэвэл тэр нэвтрүүлгүүдийг үзэхээс айж, түүнээсээ болоод авч байгаа сэтгэлийн зовиурууд маань надад тээртэй санагддаг.

-Тэгэхээр та найруулагчийн хувьд хэтэрхий бардам хүн юм биш үү. Ажлаа үзээд дараа нь үүн дээр анхаарах ёстой юм байна, энд алдчихаж, тэнд хэтрүүлж гэж шинжлэхгүй байх нь. Эсвэл ард тань том баг, институт ажилладаг болохоор уу?

-Хоёр дахь нь. Том баг, институт миний ард байдаг болохоор. Бүгд өөр өөрийн хариуцсан ажилтай. Миний хувьд зүгээр л гол дүрийг сонгох, хэлэлцэж зөвшөөрүүлэх, дараа нь түүндээ “дурлах” ёстой. Түүний хэлэх гэж байгаа бүх гоё юмыг гаргаж ирж, түүний талд байна. Хуульчаар бол өмгөөлөгч байж түүний төлөө бүхнийг хийнэ. Түүний төлөө л ажиллана. Тэр утгаараа би монголчуудын олон эрхэм нандин хүний амьдралын түүхээр аялагч, амьдралаар нь амьдрагч болсон. Энэ утгаараа би үргэлжлүүлээд олон зуун хүний хөргийг хийгээд л байвал бүх хүнийг эвлүүлэх гэж хичээгч болох юм билээ. Яалт ч үгүй бүхнийг эвлүүлэх гэнэ. (инээв) Би тэр хүний тухай бүхнийг мэдчихлээ. Гэрт нь ороод, эхнэрийнх нь хоолыг идээд нэг хэсэгтээ тэдний хамаатан шиг болоод, амьдралынх нь тухай болон бүх хов живийг нь сонсчихсон. Би шууд л тэдний гэр бүлийн гишүүн шиг болчихсон явж байгаа юм. Би П.Очирбат гэдэг хүний гэр бүлийн гишүүн нь болчихож байгаа юм. Өөр газар, өөр яриа хөөрөө дэлгэсэн газар би тэр хүний маань тухай сэдэв таагүй байдлаар хөндөгдвөл хамаатан нь юм шиг хамгаалдаг. Энэ маш хэцүү. Тэгээд хэн нэгэн нь нас эцэслэхээр яг л нэг төрөл саднаа алдаж байгаа юм шиг шаналж, хамт нас эцэслэдэг. Эргээд тэр байдлаас гарах гэж зовно.

-Аргагүй та сэтгүүлч биш найруулагч хүн юм даа?

-Би яг үнэнийг хэлье. Би танай мэргэжлийн хүн биш зүгээр л сэтгэлээрээ хийж байгаа юм. Уучлаарай, танай сэтгүүлч нар намайг нэг юманд дандаа буруутгадаг. Үргэлж мэргэжлийн бус хүмүүсийг ажиллуулж, мэргэжлийн бус хүнээр хөтлөгч хийлгэдэг гэж. Би энэ шүүмжлэлийг буруутгахгүй. Би байдаг гэдэг зүйлээс өөр зүйл харахыг хүссэн юм. Би 3+2=6 гэж хийхийг хүссэн.

-Сул дорой, хоорондоо байнга үзэлцэж байдаг, хувийн хэвшилд хамрагдаж яваагаа ч ойлгоогүй нөхөд олонтой задгай зах зээл дээр орж ирж дуртайгаа хийж байна гэж таныг шүүмжилсэн маань үнэн.  

- Одоо ч гэсэн энэ салбарынхан нэг их хүлээж авдаггүй. Гэхдээ ард түмэн хүлээж авдаг. Сэтгүүл зүйн дүрмээр тоглоё гэж анхнаасаа бодоогүй. Хэрвээ тэгвэл би байдаг л нэвтрүүлэг хийх гээд байсан. Тэр утгаараа би ёс зүйгүй үйлдлүүдийг олон хийсэн. Хасагдах, таслагдах ёстой бичлэгүүдийг дандаа би ил тавьсан.

-Тухайлбал Б.Лхагвасүрэн гуайн Н.Жанцанноровтой муудалцаад стакан шидэж байгаа бичлэг гээд л үү?

- Тэр бол танай сэтгүүл зүйд байхгүй зүйл. Бууз идэж, архи ууж, тамхи татаж байгаа дүрсийг хайчлах ёстой. Гэвч би тэгээгүй. Би бодит амьдралыг харуулахыг хүссэн. Сэтгүүл зүйд би өөр юм үзүүлье л гэсэн. Тэр утгаараа хар, цагаан дүрс бичлэгүүд гардаг, гэнэт өөр дүрс ордог стиль телевизэд бий болсон.

-Ар талын юмыг үзүүлдэг, лаборатори гаргаад л унадаг хэв маяг дэлгэрч эхэлсэн гэж үү?

-Баримт, баримттай харьцах соёл дагаад илүү нээлттэй болж өөрчлөгдсөн.

-Юм дандаа хоёр талтай. Нэг талдаа 3+2=6 гэдгийг хийж, өөрчилж, юмны цаадахыг гаргах гээд байгаа юм шиг хичээлт явж. Мөрөөдөл дандаа гоё л доо. Нөгөө талдаа хулгайгаар бичих, сюрприз маягаар тийм бичлэгүүдийг зочны өмнө гаргаж довтолгоо хийх, бичлэг дагасан арилжаа явагдах гэх мэт муу жишиг болгож манайхан хөгжүүлж байна.

-Ер нь жинхэнэд хүрэх зам угаасаа хэцүү байдаг. Арга барил ямар ч байж болно. Нэг талдаа сэтгүүл зүйд харш, ёс зүйгүй байгаа юм шиг боловч нөгөө талдаа илүү  нээлттэй түүх яриулж, илүү үнэн бодитыг үзүүлж чадсан.

-Эдгээр стандарт бус шийдлүүдээсээ болоод “Херо”-ийн Баатар аюултай, юу ч хийж мэдэх нөхөр юм байна. Хамт байгаа бүсгүйгээ ч нууцаар бичдэг, итгэж болохгүй хүн гэх нэр хоч зүүлээ. Энэ салбарт 30-аад жил явж ирэхдээ хэзээ ч сонсож байгаагүй хатуу хүтүү үгээр зодуулж, чулуугаар нүүлгүүлсэн байх?

-Тодорхой хэмжээгээр улс төр ороод ирсэн. Улс төр үнэхээр бохир юм байна гэдгийг л мэдэрсэн. Улс төрийн сонгуулийн үе таарсан. Намбарын Энхбаярын эхнэр О.Цолмон эгч бид хоёр ярилцлага хийсэн. Бид нэлээн удаан ярьсан. Ярьж байх явцад орно, гарна. Тэр хугацаанд бичлэг урт хийгдсэн. Намбарын Энхбаяр “Монгол Тулгатан 100 эрхэм”-д орж байгаа гэх мэдээлэл бол нэлэнхүйдээ тархчихсан байсан шүү дээ. Нэвтрүүлэг хийгдсэн. Н.Энхбаяр дарга талийгаач С.Зоригийн хэрэгтэй холбоотой зүйл ярьсан гэнэ гэсэн яриа мөн тархсан байсан юм билээ. Энэ дугаараас л наад бүх таагүй зүйлс чинь эхэлсэн.

-Ер нь “Монгол Тулгатан 100 эрхэм”-д Н.Энхбаяр орж байгаа. Намуудад болон зарим лидерүүдэд таалагдахгүй юм олныг ярьж гэнэ гэсэн яриа улс төрийн хүрээнд тархчихсан байсан л даа. Сонгуулийн үе ч байсан.

-Намайг Солонгосоос ирсний дараа Намбарын Энхбаярын нэвтрүүлгийг хийж байгаа юм байна. Хар материалыг нь өгөөч гээд Монгол Улсын томоохон хоёр, гурван улстөрч гуйсан. Өөрсдөө мэдэж байгаа. Би үгүй гэсэн.

-Тагнуулын оролцоотой үйл ажиллагаа явсан юм биш үү. Ингээд харахаар нэг нөхрийг хийчихсэн байж магадгүй гэх хар төрдөг.

-Би бас тэгж боддог. Би хуулийн дагуу олон гомдол бүх л талаас нь гаргасан.

-Гэтэл хэн нэгэнд зарчихлаа, маш их мөнгөний наймаа гэсэн яриа гарсан. Эсвэл Х.Баттулгад өгчихсөн гэх мэтээр... Харин та өнөөдөр өөрийгөө яаж хамгаалж чадах вэ?

-Би өөрийгөө тэгж муухай харагдуулах зүйлийг өөрөө хийх үү. Намайг л муухай харагдуулах гэсэн бичлэг гарсан биз дээ. Хүмүүсийг тэрийгээ, энийгээ ярь гээд л. Тулга (одоогийн Ерөнхийлөгчийг хэлж байна) гэдэг хүнд зарлаа гэж бодъё. Би үнэнийг л хэлье. Тулга гэдэг хүн манай нэвтрүүлгийн бүх л зардлыг гаргадаг байсан. Хэрэв тэр  хүн Баатараа бичлэгээ өг гэвэл би өгөх л байсан. Ёс зүй байхгүй, зүгээр л худалддаг гар байсан бол өгчих л байсан.

-Тэр дунд Х.Баттулгын тухай сөрөг юм байгаагүй нь бас сонин?

- Н.Энхбаяр гуай Х.Баттулгын эсрэг юм нэвтрүүлэгтээ яриагүй. Үзээд үзээд байхгүй. Өөр дээр нь ирж болох энэ олон рискийг сонин биш гэж бодож, тэр тусам өөртөө гал аваад Тулга гэж хүн манай багийн зардлыг гаргаад явуулсан.

-Мэдээж Н.Энхбаяр бол тэр үед хамгийн сонирхолтой зочин мөн байсан. “Монгол Тулгатан 100 эрхэм”-ийн нэг ч мөн. Тэр тусмаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж байдаг?

-Хамгийн эрэлттэй дүр. Олон шоунаас “Монгол тулгатны 100 эрхэм”-д зөвшөөрсөн. Бид ч их баярласан. Явцгаасан. Манай бичлэгийн хар материалыг ТЕГ-ын дарга асан Б.Хурц гэдэг хүн тусгай ажиллагаа хийж аваад цацсан л гэж би боддог. Тийм мэдээлэл ч байдаг. Нэгдүгээр зэргийн мэдээлэлтэй хүмүүс ч хэлж л байсан. “Тийм ээ, Баатараа танайд тусгай ажиллагаа явуулж хар материалыг авсан” гэж. “Eagle” телевизийн ой болдог өдөр бид Шангрилад арга хэмжээн дээр байсан юм. Яг тэр үед файл зөөгдсөн байсан.

-Бичлэг цацагдчихлаа. Олон хүн тал талд таагүй байдалд орсон. Та хэвлэлийн бага хурал зарлаж, үзэгчдээс уучлалт гуйсан. Харин хоёр зочноосоо яаж уучлалт гуйв даа. Тэр л хамгийн халуун биз дээ?

-Энэ нэвтрүүлэг амжилттай явсан. Улс даяараа л үзсэн. Уг нь улс төрд нөлөөлөөд байх зүйл байгаагүй.

-П.Анужинд нөлөөлсөн. Нэр дэвших нь тодорхой болчихсон үед намынх нь олон кадрууд дургүйцэхүйц бичлэг цацагдсан шүү дээ. Би П.Анужин хөтлөгчтэй энэ сэдвээр ярилцсан гэдгийг та санаж байгаа байх?

- “Энэ нэвтрүүлэг ингэж явах нь аль аль талдаа контрольгүй болоод эхэллээ. Хурдан гал зуухыг нь бөмбөгд” гэсэн байх л даа. Нэг номерын хүн, ТЕГ-ын дарга нь “Баатар өөрөө зарчихсан шүү дээ” гэвэл хэн ч итгэнэ. Баатар бол новш л гэцгээнэ. Би “Зуун эрхэм”-ийг хийхээс өмнө муу нэртэй уран бүтээлч байгаагүй. Хийдгээ хийгээд л явж ирсэн. Ийм юм задалсны дараагаар ахиад Баатар “Зуун эрхэм” болоод өөр юу ч хийж чадахгүй. Хэн итгэх юм гэж тэд нар тооцсон байх л даа.

-Та нэр төрөөрөө хохирогч болсон тэр хоёр зочинтойгоо ахиж уулзсан уу?

-Уулзалгүй яахав. Н.Энхбаяр гуай болон эхнэртэй нь уулзсан, уучлалт гуйсан. Гэхдээ энэ хоёр маань хаана юу болсон талаар надаас илүү мэдээлэлтэй байсан. Н.Энхбаяр дарга нэвтрүүлэг хийж байх хугацаанд намайг хэн бэ гэдгийг мэддэг болсон. Тэр утгаараа хэзээ ч энэ акцинд итгээгүй. Мэдээж нэвтрүүлэг хөтөлж байсан эмэгтэйн хувьд хүнд цохилт авсан нь тодорхой. Албаар тэгж хагалъя гэсэн зорилгодоо манайд халдсан хүн хүрсэн л дээ. Гэхдээ нэвтрүүлгийг зогсоож чадаагүй. Магадгүй нэг салаа мөчрийг нь тасалж авсан нь үнэн. 

-П.Анужин салаа мөчир л байсан уу?

- Нэвтрүүлгийн салаа мөчир.

-Тэр өөрийгөө нэвтрүүлгийн санаачлагч, хөрөнгө оруулагч гэж мэдэгддэг шүү дээ. 100 мянган долларын хөрөнгө оруулалт анх хийсэн гэдэг.

- Хамгийн түрүүнд энэ нэвтрүүлгийг санаачилсан гэдгийг би үнэхээр хүлээн зөвшөөрч чадахгүй. Би худлаа ярьж чадахгүй. Надтай энэ төсөл дээр анхнаас нь хамт ажилласан  10, 20-оод хүн бүгд амьд сэрүүн байж байна. Харин Лхагваа ах маань л бурхны оронд одчихлоо. Би Анугийн талд орж ч юм уу, эсвэл ямар нэг байдлаар нэр хүнд олох гэж “тийм шүү дээ” гэж үнэхээр худал хэлж чадахгүй нь. Энэ ажил түүний карьерт сайнаар нөлөөлөөсэй гэж л бодож явсан. Нэвтрүүлгийн хөрөнгө оруулалтын хувьд эхлээд түүний нөхөр А.Эрдэнэбат хөрөнгө оруулалт хийсэн. Мөн тодорхой хэмжээнд хөрөнгө оруулалт маань буцааж төлөгдсөн. Нэвтрүүлэг ганцхан хүний хөрөнгө оруулалтаар босно гэж байхгүй. Телевизийн нэг камер, сэт дурантайгаа 900 гаруй сая төгрөг. Дуран, хөл, бүх юмтайгаа нийлээд нэг камерын сет бараг л тэрбум төгрөгийн үнэтэй байдаг. Би энэ зах зээлд хэдэн жил ажиллаж байгаа билээ. Хоёулаа хар залуугаасаа бие биенээ мэднэ шүү дээ. Б.Баатар лаг байхаасаа илүүтэй техник нь мундаг байх хэрэгтэй. Тэгж байж би нэг номерийн үнэлгээтэй байна. Б.Баатар яагаад үнэтэй юм хийдэг вэ гэхээр тоног төхөөрөмжийнхөө зардлыг нөхөхийн тулд. Тиймээс ч манай “Херо”-ийн хийсэн юмны өнгө нь гоё, дээд зэрэглэлийн байдаг. Дуучнаа хөөрхөн харагдуулах, хөтлөгчөө сайхан харагдуулдаг нь техникийн ач. Мэдээж гэрэл, техникийн асуудал телевизийн урлагт хичнээн чухлыг чи өөрөө мэднэ. Нэвтрүүлэг нэг хүн хөрөнгө оруулалт хийгээд ч бүтчихдэг юм биш. Тийм  бол бүгд л нэвтрүүлэг хийж болно. Тэгж ямар нэгэн юмыг хэт дөвийлгөж, бүхэл бүтэн салбарын ажлын үнэ цэнийг хэт доош нь унагаж ч болохгүй.

-Эр хүний хувьд эмэгтэй хүнийг урдаа барьдаг, хүчийг нь ашиглагчийн дүрд үлдэхийг та хүсэхгүй байгаадаа ингэж байгаа юм биш биз дээ?

-Би телевизийн тоног төхөөрөмжийн үнэ ханш, ер нь энэ салбарт хийгддэг аливаа төслүүдийн үнэлгээг яаж харах ёстойг л ярьж байна. Тухайн нөхцөлд намайг янз бүрээр хэлээд тэр орон зайдаа бүтэн үлдэж чадаж байгаа бол болж дээ. Тэртээ тэргүй цаг хугацаа хэн нь хэн  байсныг харуулна. Б.Баатарыг  новш гэж хэлээд хэсэг бүлэг хүмүүсийн дарамтаас гарч чадаж байвал болж байна. Гэхдээ дотроо тэр хүн намайг хайрлана. Миний дайсан ч намайг хайрлаасай гэж би боддог. Надад дургүй байсан ч мөн чанартаа хайртай байгаасай. Намайг өнөөдрийнхөө ааш авираар гишгэлж, новш гэж хэлж болно.

-Би таны хувийн орон зай руу халдаж байж магадгүй шүү. Энэ проектод цохилт өгөхгүй бол болохоо байсан байна. Сонгуулийн үеэр эвгүй зочид орж байна, олон нийтэд мессеж өгөөд байна гээд тусгай ажиллагаа явуулсан гэж та хэлж байна. Хажуугаар нь “Монгол тулгатан” тойрсон асуудал сонгуулиас илүү дуулиантай байлаа. Танай нэвтрүүлгийн хөтлөгч, найруулагч хоёрын хувийн харилцаа их том сэдэв байсан. Зураг, бичлэг гээд л. Хайр дурлал, үзэн ядалт хоёр хоорондоо сөөмийн зайтай гэдэг. Тэрэн шиг хайр дурлал байж байгаад илүү их том дайнд хүрчихсэн юм  биш үү. Та энэ асуултын хариуд юу гэж хэлэх вэ?

-Мэдээж худлаа ярьж болохгүй. Хувь уран бүтээлч хүний хувьд би дотоод мөн чанартаа үнэнч үлдэх ёстой шүү дээ. Тэгээд ч урилгыг чинь хүлээж авахдаа болзошгүй бүх асуултууд ирнэ гэдгийг мэдэж байсан. 

-Хаа сайгүй найруулагчдын амьдралын түүх их сонирхолтой байх нь түгээмэл таардаг. Гол дүрийн жүжигчин эмэгтэй, найруулагч хоёр холбогдоогүй түүх ховор юм шиг?

-Миний хувьд би бүх зүйлийг өөрийгөө түүгээрээ хөглөж, дурлаж хийдэг. Хийж байгаа зүйлдээ зүрхнээсээ дурладаг. Дүрстэй зар, жижигхэн клип, хуримын бичлэг байсан ч би гоё хийхийг боддог. Энэ бол миний уран бүтээлийн мөн чанар. Би худлаа яриад яахав. Түүнд сайн байсан. Дурласан нь үнэн. Гэхдээ үүнийг үгүйсгэх нь зарим хүмүүст хэрэгтэй байсан шалтгаан олон бий. Би хэлж мэдэхгүй байна. Хайр сэтгэл дандаа бүтэлтэй байх албагүй. Бүтэлтэй байх нь ч магадгүй утгагүй. Нэг талдаа ийм байгаа нь ч бас гоё.

-Ер нь яагаад хөтлөгчөөрөө П.Анужинг сонгосон юм бэ. Та энэ улсын хамаг л гоо бүсгүйчүүдтэй ажиллаж үзсэн хүн. Үнэхээр тэр онцгой юм уу. Төслөө эхлэхдээ эрсэн хүнээ олчихлоо гэж бодсон уу?

-Онцгой. Магадгүй энэ төсөлд орсондоо Ану нөхөртөө баярлах хэрэгтэй. А.Эрдэнэбат надтай анх Ануг танилцуулж байсан л даа. “Манай эхнэр улс төрд орох гэж байгаа. Ямар түлхэц байвал зүгээр вэ” гээд. Тэгээд бид уулзцгаасан. Үнэхээр гайхалтай авьяастай эмэгтэй байсан.

-Авьяас уу, мэдрэмж үү. Таны үнэлгээ мэргэжилтний үнэлгээ учраас тодруулж байна л даа?

 -Авьяас байлгүй яахав. А.Эрдэнэбатын хоолыг хийсээр байгаад гэртээ өнгөрөөсөн бол харамсалтай байхуйц мэдрэмж. 50:30-ын орон зайд нэвтрүүлэг хийгээд хөтөлж чадаж байвал авьяас. Бүгд тэр босгох гэж байгаа төсөл дээрээ ажиллацгаана шүү дээ. Бүтэн анхаарлаа өгнө. Тал талын оролцоогоор тухайн хүнийг хөгжүүлж авна. Тэрийг туулж чадаж байвал авьяас. Би тэрийг авьяас гэнэ. Авьяасгүй гэж хэлэхгүй. Энэ ширээний ард би үнэнийг ярья л гэж ирсэн. П.Анужин бол авьяастай, мэдрэмжтэй. Би авьяасгүй хүмүүстэй хэзээ ч хамт ажилладаггүй. Би авьяасанд хайртай. Би юм чаддаг авьяастай бүх хүнд хайртай.

-П.Анужин ажиллахад хамтрагчийн хувьд хэр хамтрагч вэ. Би олон найруулагчтай ярилцаж байсан. Зарим эмэгтэйчүүд “Од” болонгуут л ийш тийш дэрвэлзэж эхэлдэг, зан ааш нь там болж, хамаг нерв барж эхэлдэг. Харин зарим нь өшиглөөд авсан ч ачааллыг улам гүргэр авсаар жинхэнэ мэргэжлийн оргил руу очдог юм даа, тун цөөхөн нь шүү гэж нэгэн найруулагч надад ярьж байж билээ. Ер нь хэр тэсвэр тэвчээртэй вэ. Юм хийхэд яг баримал шиг байж чаддаг уу?

-Үнэхээр баримал шиг, ямар ч хэлбэрээр байж, ямар ч хэлбэрт хувирч чаддаг уран бүтээлч болсон. Тэр хэмжээний тэсвэр тэвчээр, чадвар, мэдрэмжтэй байж л хүний баримлыг барина. Та өөрийнхөө хэмжээний найруулагчтай л ажиллана биз дээ. Таныг үймүүлж, уур хилэнг чинь бадрааж, бас догдуулж, хүч нөөцийг тань гаргаж чадахгүй найруулагчтай та ажиллахгүй.

-Нэг тийм гэрэлтэй, тэгсэн хэрнээ хулигаандуу, яаж ч харагдахаас сийхгүй, дээрээс нь бас охидын шүтээн хөвгүүд байдаг даа. Таны доторх тэр хөвгүүн алга болоогүй юм шиг байна.

-(инээв) Би тийм мундаг залуу биш байх аа. Болдог бол тэр хөвгүүнээ дотроо байлгаад л байхсан. Гэвч амьдрал өөрчилж байна шүү дээ.

-Тийм үү. Уучлаарай, бичлэгний тухай дахин нэг асуулт байна. Сонгуулийн үеэр танайх М.Энхболд даргын тухай “Бүрэн зураглал” гээд нэвтрүүлэг хийсэн. Eagle телевиз дээр хийгддэг. Тэр үед хажуу өрөөнд нь “Ардын буйдан”-гаар М.Энхболдыг гөвүүлээд л сууж байсан гэж үнэн үү. Мэдээж энэ төслүүд ялгаагүй маш том төлбөр тооцоотой, олон хүн цалинжуулж байгаа ажил. Үнэгүй юм гэж энэ хорвоод байхгүй. Сонины зай талбай, редакторууд, найруулагчид, зураглаачид, сэтгүүлч нарын хөдөлмөр үнэгүй байна гэж байхгүй. “Яахаас ч буцахгүй ах дүү хоёр гарч ирж дээ” гээд л олон улстөрч энэ тухай ярьж байсан. Тэгээд ч таны дүү Л.Оюун-Эрдэнийг сонгууль дуусангуут таны хийсэн бүх ажилтай холбож эхэлсэн. М.Энхболдыг унагах ажиллагааны гүйцэтгэлийг ч Л.Оюун-Эрдэнэ амжилттай хийсэн. Үүнд та хариулаад өгвөл зүгээр байна?

-Дүү маань сонгуулийн үеэр сошиалыг хариуцаж ажиллаж байсан гэдгийг та мэднэ. Миеэгомбын Энхболдтой сонгуулиас өмнө би уулзсан. Надад тодорхой хэмжээний санал тавьсан. Хэр баргийн хүн татгалзахааргүй санал тавьсан л даа. Би тоог нь хэлэхээ болъё. Гэхдээ би тэгж явахгүй. Х.Баттулга гэдэг хүнийг өрсөлдөөнд орж байхад би боломжгүй. Бидний дунд мөнгөнөөс илүү нөхөрлөл байна. Тийм учраас энэ хүнтэй сонгуульд ялсан ч ялагдсан ч хамт байна гэж хэлсэн. Өөрөө ч үүнийг гэрчилнэ.

-Дүүгийн тань хувьд МАН-ын гишүүн. М.Энхболд гэдэг нэр дэвшигч намын дарга нь?

-Би дүүгээ яагаад илүү их үнэлдэг болсон гээч. Тэр сонгуулиар надтай нэг ч удаа уулзаагүй. Би нэг талдаа гоморхоод л, сонгуулиас болж надтай уулзахгүй, миний утсыг блоклоод ямар сонин юм бэ гэж бодож байсан. Тэр хүн ерөнхийлөгчийн сонгуулийн пиар хариуцан ажиллаж байгаа учраас нэг удаа ч надтай яриагүй. Нэг талдаа би дүүгээ үнэлсэн боловч ахын хувьд гоморхох сэтгэл төрж л байсан. Энэ одоо сүртэй юм гээд л. Сонгууль дуусч, бүх зүйл болоод өнгөрсөн. Би өөрийн кондидатыг ялуулахын тулд бүхнийг хийсэн. Би ёс зүйтэй, цагаахан байсан гэж хэлэхгүй. Бүгдийг хийнэ л гэж бодсон. Өөрийн чадах чинээгээрээ л байсан. Гэхдээ би Миеэгомбын Энхболдын гэрт нь очиж бичлэг хийгээгүй. Хулгайн бичлэгүүдийг дандаа өөрийнх нь хамгийн ойрын хүмүүс авчирч өгдөг байсан. Золголт энэ тэр гээд бичлэгүүд нь цацагдсан даа. Бүх л бичлэгүүдийг тэд өөрсдөө авчирч өгсөн. Х.Баттулгын ойрын хүмүүс очиж бичлэг хийгээд л, Б.Баатар очоод бичсэн зүйл байхгүй. Мэтгэлцээн дээр нь бас бид очиж бичлэг хийнэ гэж байхгүй. Хамгийн ойрын хүнээрээ л хийлгээ байлгүй. Өөрийнх нь хүмүүс л Миеэгомбын Энхболд гэдэг хүнээс урвасан байхгүй юу. М.Энхболд ойр тойрныхоо зарим хүмүүст л гомдох хэрэгтэй. Түүнээс Х.Баттулга, Б.Баатар гэдэг хүнд гомдох ёсгүй. Л.Оюун-Эрдэнэ хэзээ ч тэр мэтгэлцээнийх нь асуудалд оролцоогүй. “Бүрэн зураглал”  нэвтрүүлэгт Л.Оюун-Эрдэнэ огт хамаагүй. Сонгууль болдгоороо болж Х.Баттулга гэж хүн яалт ч үгүй гараад л ирсэн. Энэ бол үр дүн. Мэдээж нөгөө тал алдаа хайж таарна. Тэгэнгүүт л “Л.Оюун-Эрдэнэ гэдэг хүн ахтайгаа нийлээд таныг унагачихлаа” гэсэн. Нэр дэвшигчээ унагасан улсууд шалтгаа улам л үнэмшилтэй болгох гэж хичээнэ. “ Олон ч бичлэг дамжигдаж цацагдсаныг хэлэх үү. “Б.Баатар л дүүтэйгээ нийлээд унагалаа” гээд бүгд очиж хэлсэн. Хариуд нь мэдээж миний дүү цохилтод орно. Би яагаад Оюукыг сонгуулиар үхтлээ ажиллаж ажиллачихаад М.Энхболдод дургүй болсон юм бол гэж олон талаас нь бодож, судалж үзсэн. Өөрөө л хардаад шархлуулаад залуу үеэ үргээчихсэн юм билээ. Чин сэтгэлээсээ өөрийнх нь төлөө явж байсан хүнийг гишгэлэхээр тэр хүнд юм бодогдоно биз дээ. Муутай сайнтай нь лидер гээд багтаагаад харж байхад, зүтгэж байхад ингээд байхдаа яадаг юм гэж олон хүн гомдсон, холдсон. 60 тэрбумын бичлэг дээр өөрөө байсан. Анхнаасаа яагаад худлаа хэлсэн юм. Хүн нэг худлаа ярихаар цаашаагаа худлаа яриад л явдаг. Буруу нь дандаа өөрөөсөө. Сонгуулийн үед өөрийнх нь төлөө зүтгэж байсан олон залуусыг нулимсан. Хардаж сэрдэх мэтийн жижиг сэтгэл тээсэн. Тэгээд л энэ намын шинэчлэл ийм лидертэй урагшлахгүй юм байна, эсвэл лидер биш байж гэж голох үзэгдэл эхэлсэн. Ингэж яалт ч үгүй хувьсгалын тохироог өөрөө бүрдүүлсэн. Лидер хүн сайнтай муутай нь залгиад л, зангидаад л цаашаа урагшлах хэрэгтэй. Гомдол яриад л, өчүүхэн хов живээр амьдраад, нөхдөө хардаж сэрдээд, ялгаж зааглаад байвал хэн лидер гэх юм.

-Х.Баттулга бол бизнесийн салбараас улс төрд орж ирсэн хүн. Түүний тухай янз бүрийн бичлэг гарч ирвэл ирнэ. Адилхан залуу нас байсан уу гэвэл байсан. Харьцангуй янз бүрийн юм туулдаг салбарт олон жил ажилласан хүн. Гэтэл хэн ч авчраагүй. Харин М.Энхболд өөрийн багтай юм шиг, бат бөх харагдавч яг нэдэр дээрээ баггүй болчихсон хүн байсан юм биш үү?

-Мэдээж баггүй. Тэр хүнд органик фанатууд байгаагүй. Тулга бол төрчихсөн фанатуудтай. Өөрийнхөө өмнөөс үхэхэд бэлэн фанатуудыг амьдралаараа Тулга бий болгосон. Гэр нь шатахад гэр өгч, өвчин зовлон тохиолдоход хамт амьдарч чадсан. Тэгээд тэрийгээ рекламдаад байдаггүй, хүнлэг, өөрийн мөн чанарыг өөртөө бий болгосон лидер.  Магадгүй энэ нь лидер болгонд байгаад байдаггүй ховорхон чанар байх. М.Энхболд өөрийгөө дандаа  цагаатгаж, бүх алдсан алдаа, завхралаа бусаддаа тохдог хүн юм байна. Энэ удаа ч залуу үедээ тохсон нь өөрийнх нь буруу. Үүнээс болж өөрийн лидерийн орон зайгаа алдсан. Гэхдээ л бас том лидер. Сонгуулийн өмнө надтай харьцаж байхад нь би М.Энхболдыг шүтсэн. Үнэхээр лаг сэтгэгдэл төрүүлсэн. “Хэрэв тэгж бодож байвал би чиний саналыг үнэлж байна. Чи мундаг эр байна” гэж хэлсэн. Намайг мөнгөнд худалдагдчих хогийн гар мөн үү, биш үү гэж тандсан байх. Намайг үнэлсэн. Дайсандаа үнэлэгдэх гэж үүнийг хэлнэ биз дээ. (инээв)

-Таныг залхааж байгаад уучлаарай. Ахиад нэг бичлэгний тухай асуулт байна. П.Анужин та хоёрын эротик шинжтэй ярианы бичлэг алдагдсан. Яг л хамт байхдаа биччихсэн юм байна гэж олон нийт ойлгосон. Машинд тань чагнах төхөөрөмж тавьчихсан байсан тухай П.Анужин миний ярилцлагад орохдоо хэлж байсан. Та улс төр гэдэг эвгүй сэдэв дээр ажиллаж байгаа хүн байж тийм болгоомжгүй явсан гэж үү. Машин, утсыг тань чагнаж байна гэсэн сэжиг огт төрөөгүй юу?

-Би тэр ажил дээр гол дүрийн хүн нь биш шүү дээ. Би тайзны ард ажилладаг, өөр чиг үүрэгтэй хүн.

-Танай студийг очиж шалгаад, хааж боох гэсэн хандлага илэрхийлж байх тэр үед цочроо аваагүй юм уу?

-Ерөнхийдөө би тайзны урд биш ард нь байдаг хүн. Улс төр, урлаг, уран бүтээлд ч тэр. Тэр утгаараа миний амьдралын асуудал энэ хүмүүст сонин биш гэж бодсон.

-Хуучин эхнэрээс тань хүртэл очиж ярилцлага аваад л байсан биз дээ?

-Үнэхээр энэ талаарх мэдээлэл ард түмэнд хэрэгтэй байвал өгье л дөө. Ганчимэг ээ, чамд би өөрийн өвөг дээдэс, эмээ Чимэдцэрэн гэж хүнийхээ нэрийг барьж андгайлах уу. Би эмээ дээрээ өссөн хүн. Би нэг ч бичлэг хийж, нэг ч яриаг хулгайгаар тавьж байсан удаа байхгүй. Би үргэлж бичлэг хийдэг ажилтай хүн. Гэхдээ ёс зүйд гажууд юм хийгээгүй. Би Анугийн бичлэг, янз бүрийн нүцгэн шалдан зургийг гаргаж тавиагүй. Би гаргаж тавих хүн биш. Надад утсаар бичлэг хийх мэдрэмж, чадвар, мөн чанар байхгүй. Үүнийг би өөрөө батлан хэлье. Тэр гэр орон, машинд бичсэн бичлэг бүгд гэрчтэй байгаа. Гэхдээ би энэ тухай ярьснаар маш олон хүнийг дагуулах нь. Би өөрийгөө цагаатгах гэхээр маш олон хүнийг ил болгох гээд байдаг. Маш олон хайрладаг хүмүүсээ, надтай үнэт зүйлээр холбогдсон хүмүүсээ үгүйсгэх гээд байдаг. Энэ хүмүүсээ ил гаргах нь миний хувьд утгагүй. Би тэднийг хартай, цагаантай нь дотроо тээж явъя. Би новшоороо тэд нар маань сайнаараа дуусаж байвал болж байна. Б.Баатар новш байгаад тэд аз жаргалтай байвал болоо. Би ард түмэнд таалагдаж амьдардаг улстөрч, рок попын дуучин биш. Би уран бүтээлч. Миний ойрын таван хүн ойлгож байвал болоо. Б.Лхагвасүрэн, миний аав, ээж намайг тийм хүн бишээ гэдгийг ойлгож байвал болоо. Намайг тэгж гүтгэсэн хүн дотроо Баатар дуугүй байна даа гээд намайг үнэлж байгаа. Энд тэнд очиж орилсонгүй дээ гэж хүндэтгэж байгаа. Хэрэв би бүгдийг нүцгэлээд яривал би өөрөө новш болж хувирна. Би Херо гэдэг нэрэндээ багтахгүй гар болж хувирна. Жижигхэн ганц хоёр гүтгэлгийг, Баатар бичлэг хийсэн гэдэг худлыг дааж чадахгүй бол энэ чиний өмнө сууж байгаа Баатар байсны хэрэг юу байгаа юм. Миний дайсан, намайг хайрлаж байсан бүсгүй, надад сайн байсан бүсгүйчүүд, найз нөхөд минь  тэрүүгээрээ гоё байг. Энэ даацыг дааж байна гээд дотроо хайрлаж явбал боллоо. Ану намайг магтаасай гэж хэзээ ч би жишээ нь боддоггүй. Дотроо л баярлаж явбал болно. Түүнээс биш “Би буруугүй шүү дээ, оюуны өмчөөр баталгаажуулсан юмыг чинь харъя, чи хэн байлаа, би хэн билээ” гээд бүх хүмүүсээс гэрчийн мэдүүлэг аваад явбал адилхан л новш харагдана. “Үнэн байна л даа, гэхдээ энэ ямар муухай гар вэ” гэж бодно. Энэ Баатар бол тийм биш. Миний дайсан хүртэл намайг бодож байвал болоо. Түүнээс ярилцлагад чинь орсноор өөртөө нэг зөвтгөл, хэдэн лайк, шэйр авчих гээд байгаа юм биш. Миний амьдрал дээр ялгадсаа асгаж, түүгээр хооллож байгаа ялаануудыг тэжээхийн тулд би ахиад өөрийгөө нүцгэлмээргүй байна. Би үнэ цэнтэйгээ дуусъя. Бүх зүйлийг өөр дээрээ авах нь HERO байхгүй юу. Тэгвэл би үхэхдээ новш байгаагүй юм шүү гээд гоё үхнэ. Бүх үнэнийг задлаад л, тэрийг тэгсэн гэж яриад л байх уу. Би тэгж чадахгүй. Надад байдаг бүх бичиг баримт, материал, банкны хуулга, ярилцлагын хар материалыг дэлгэж би чадахгүй. Өөрийнхөөрөө гоё яваад дуусна. Би HERO, тэгээд л болоо. Өөрийгөө зөвтгөх гэж тайзны ард бүх хүнийг харлуулж, нүцгэлэх хэрэггүй. Тэгээгүй байж чадсаны минь төлөө намайг гүтгэсэн хүмүүс баярладаг, намайг дотроо хүндэтгэж явбал л болоо. Намайг гүтгэсэн хүн болгон намайг хүндлээсэй гэж дотроо боддог. Миний үр хүүхэд замд нь таарвал тэдгээр хүмүүс намайг өшиглөхгүй байхаар тэвчээрийг би гаргаж амьдарна. Хожим аав нь ингэж амьдарсан юм шүү гэж бардам хэлэхийн тулд.

-Одоогийн Ерөнхийлөгчөөс “Та ер нь хэдэн хүүхэдтэй вэ” гэж асуухад инээгээд хариулаагүй байх аа. Та хэдэн хүүхэдтэй вэ?

-Хэлж болохгүй үнэт зүйл гэж хорвоод бас олон бий шүү дээ. Үр хүүхэд гэдэг эмзэг зүйл. Б.Баатар гэдэг хүнд сайхан үр удам байна аа байна. Өсөж торниж байна. Тэдэндээ нэр бүтэн аавын нэрийг үлдээхийн тулд би HERO байх ёстой. Түүнээс биш жижиг сажиг юманд орилж гарч ирээд л байвал эр хүн байсны хэрэг юу байгаа юм. Нэг гүтгэлгийн араас давхиж гарч ирээд ярилцлага өгдөг улстөрч би биш. Би уран бүтээлч хүн. Юм хоёр талтай. Б.Баатар бичлэг хийдэг гэдэг нэрнээс болоод нэг талдаа хүмүүс бэргэж байгаа. Тэр нь юу вэ гэхээр “Баатараа зээл аваад өгөөч эсвэл нэг тендер аваад өгөөч” гэж хэлдэггүй юм. “Тулгаас шагнал аваад өгөөч” гэж хэлж чаддаггүй бичлэг хийнэ гэж бодоод. Надаас хууль бус юм хэзээ ч гуйдаггүй. Энэ нь нэг талдаа дархлаа. (инээв)

-Нэр дэвшигч Х.Баттулгатай ажиллахад ямар вэ. Зарим хүмүүстэй ажиллах хэцүү. Итгээд байгаа ч юм шиг, үгүй ч юм шиг. Командаа өгч, бас удирдуулж өгдөггүй. Үнэлж бас хүндэтгэж мэддэггүй. Монгол хүмүүсийн хамгийн хэцүү хамтрах тал нь юм даа. Тэр хэр уян хатан хүн бэ. Миний мэдэхээр зөрүүд, шийдвэрээ бас яг өөрөө гаргадаг?

-Тийм. Одоо гадуур яриад байгаа нэг яриа байнаа даа. Тамгын газрын дарга, зөвлөхүүдийнхээ үгэнд хэт ороод байна гэсэн. Гэтэл Х.Баттулга 100 хувь хүний үгэнд орж, үгээр нь явдаг лидер биш. Энэ үнэн. Чи үүнийг сайн мэдэж байна. Гэхдээ маш мэдрэмжтэй хүн. Яг зөв зүйлийг зөв үед нь яг дагаж хийж, зөв үед зөвлөгөөг авдаг. Чигээрээ л зүтгээд байдаг цул тэнэг хүн байдаг даа. Тийм хүмүүс харин хамтарч ажиллахад хэцүү байх.

-Баатарын хэзээ ч хийхээргүй юмыг шаардаж, хүсч байсан тохиолдол бий юу?

-Хэзээ ч үгүй. Тийм ч учраас би энэ хүнтэй удаан хамт байгаа юм. Хэрэв миний ёс зүй дээр гишгэлсэн юм хийсэн бол би Баттулга гэдэг хүнээс аль эрт салчих байсан. Хэзээ ч надаас хулгайн бичлэг болоод ёс бус зүйл хүсч байгаагүй. Зүгээр л бид ярилцаж байгаад хийдэг. Та өөрөө С.Баяр, Х.Баттулга, Мягмар гэж хүнийг мэднэ. Эд нар миний мэдэх монголд буй хамгийн креатив сэтгэлгээтэй гурван хүн юм. Энэ гурван хүнтэй ажиллах гайхамшигтай байдаг. Маш мэдрэмжтэй, үггүйгээр ойлгодог лидерүүд.

-Одоо “Монгол Тулгатан” төсөл гарцаа байхгүй цохилтод орж байна. Өмнөх зүйлс юу ч биш санагдаж байгаа байх. Дараагийн шатанд “Монгол тулгатан” төсөл цаашаа амьдрах уу гэдэг дээр та хамгийн их сэтгэл зовж, толгойгоо гашилгаж байгаа болов уу. Дахиад гарах бэлэн дугаар бий юу. Та нар 100 дугаар хийнэ гэж байсан. Хоёр дахь үе шат яаж явах уу, ямар хүмүүсийг гаргах, хөтлөгчид нь хэн хэн байх вэ?

-Яг энэ эмзэг үед, шархалсан үед ямар ч бодол үнэхээр алга. Лувсангомбо гээд хурандаа генерал Москвад байгаа. Тэр хүний нэвтрүүлгийг хийгээд бараг дуусах гэж байгаа. Заазуур Дамдин гээд алдартай хүний нэвтрүүлгийг хийж байх явцад тэр хүн маань өнгөрчихсөн. Гэхдээ дурсгалд нь зориулж хийж дуусгана. Энэ төсөл хэрэгжиж, цаашаа явах нь монголын ард түмэнд хэрэгтэй юм даа. Монголын ард түмэн гэж ярьсаар байгаад энэ нь нэг л үнэ цэнгүй, утгагүй болчихож. Гэвч монголчуудад хэрэгтэй төсөл гэдэг нь үнэн. Тийм ч учраас энэ төсөл цаашаа 100-аар тогтохгүйгээр үргэлжлээсэй гэж хүсдэг. Чадах чинээгээрээ урагшлуулна. Цаг алдахгүй бичээд үлдээх олон хүн монголд байна. Энийг л бичиж үлдээх юм сан. Яг одоо энэний оронд тэр, тэрний оронд тэр гэсэн бодол үнэхээр алга. Надад сэтгэл зүрхээ эдгээх, амсхийх хугацаа хэрэгтэй байна.

-Та бол найруулагч хүн. “Монгол тулгатан” төслөөс гадна дараагийн таны орох салбар юу вэ. Олон кино хийж байсан?

-Би ахиад кино руугаа орно. Надад хүмүүс янз бүрийн санал тавьдаг. Улс төрийн салбараас  ч санал тавьдаг. Ахиад киногоо хийнэ дээ. Урьд нь  кино хийсэн гэж яг хэлж чадахгүй. Гэхдээ бас бүтэн утгаар нь хийгээгүй гэхгүй. Жинхэнэ кино хийх цаг одоо л болж байгаа юм бол уу даа. 40 нас гараад ухаан суугаад ирэхийн цагт кино хийх ёстой юм билээ. Хүн өөрөө амьдралын үнэ цэнэ, өсөлт бууралт, зовлон хагацал, уйтгар гунигийг мэдэрч байж амьдралын тухай дууллыг хийдэг юм байна. Залуухан хархүү байх насанд хэт романтик яваад байдаг юм уу даа. Амьдралын мөн чанар руу өнгийсөн кино хийх их хэцүү байдаг. Тэр утгаараа жинхэнэ бүтээлийн ард гарсан найруулагч нар ихэнхдээ хөгшин байдаг нь учиртай юм билээ. Энэ чинь жам юм байна. Мэдээж би театрын тайзнаа бас юм тавих юмсан гэж бодох л юм. Миний багш Мөнхсайхан яг театрын мэргэжлийн найруулагч. Мягмар ах маань ч тийм. Яг үнэндээ бол би театрын школтой. Бас хүүхэлдэйн кино хийх бодол ч  байгаа. Бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн кино гадныхантай хамтарч хийе гэж бодож яваа. Гадны 2-3 төсөл дээр ажиллаж л байна.

-Таны кинонуудыг үзсэн. Дандаа эхнэрээ гол дүрд тоглуулдаг байсан юм билээ. Энэ чинь нэг талаасаа урлагт хувийн атгаг санаагаар хандаж байгаа хэлбэр биш юм уу. Эсвэл яаж ч харьцаж болохоор хүн учир ажиллахад сайн уу. Би И.Нямгаваа найруулагчид “Бой” кинонд эхнэрээ тоглуулсан тухай нь асуулт тавьж байсан юм. Тэр ямар ч эргэлзээгүйгээр “Би тэгээд хэнийг золиослох юм бэ, Ганчимэгээ” гэж над руу хашгирч байж билээ.

-Нэгд, эхнэр гэж харахгүйгээр хэлэхэд бид нөгөө л уран бүтээлчид байгаа юм. И.Нямгаваа гуай зөв хэлсэн байна. Хоёрт, золиос л юм. Хамгийн дотны хүн л миний галзууралд орно. Би амжилт олох эсэх нь мэдэгдэхгүй, кино хийж чадах эсэх нь тодорхойгүй тийм битүү нөхцөл байдал дунд зогсож байхад Баатарт итгэж байгаа нь миний эхнэр. “Би чамд хайртай 2”-г Б.Баатар хийж чадах уу гэхээсээ илүүтэй, надад итгэж, намайг л дэмжих гэж орж байгаа юм. Хамгийн дотны хүнээ л хүн золиосолдог. Ээжийгээ ч хүртэл хүн золиосолж л амьдардаг биз дээ. Бүх зүйлийг нь авч, сорж байгаад хаядаг. Уран бүээлч хүн хамгийн дотно хүнээ л золиосолж амьдардаг. Энэ бол туйлын үнэн. Хамгийн ойрхон хүнээ дандаа хэмлэж байдаг нь ч хүмүүн бидний өөдгүй зан шүү дээ. Яг үүнтэй адил би хамгийн ойрын хүнээ золиосолсон л зүйл болсон. Намайг хашгирах, бухимдах, мухардах, асан дүрэлзэх тэр бүхний арын зовлонг ойлгож байгаа л хүн миний тэр юм руу явж орно. 

-Залуу хосууд эхний сорилтуудаа даахгүй салцгаах нь түгээмэл. Гэтэл жүжигчин Ундрал та хоёр харьцангуй удаан хамт амьдарсан. Яагаад салсан бэ. Ямар нэгэн дүр хөндлөнгөөс гарч ирснээс болсон уу?

-Тэрнээс болсон гэж би амьдралыг бодох дургүй. Зүгээр л ийм байх ёстой байж дээ гэж. Аль алинтай нь энэ хорвоод учирсандаа баяртай байдаг. Ундралтай хамт байсан он жилүүд миний хувьд хамгийн аз жаргалтай цаг хугацаа мөн. Би Ундралд одоо хүртэл хайртай. Хайрыг чинь аваад явчихаж болдоггүй. Би Анудаа ч хайртай. Надтай учирсан бүх л эмэгтэй хүнд хайртай. Тэр нь сайн яваасай гэдэг л хайр. Хайр гэдэг секс, хамт амьдрахдаа оршдог юм биш. Үргэлж сайн санахыг, дотроо өмгөөлж хамгаалж явахыг хайр гэнэ. Би тухайн үед намайг шударга бусаар буруутгаж байхад нь ч дараа нь ойлгох мөн чанарын тухай боддог. Миний багш ч гэсэн заадаг байсан. Миний ах ч гэсэн хэлдэг байсан. Өнөөдөр нүгэл юм шиг харагддаг буян гэж байдаг. Өнөөдөр буян гэж харагддаг нүгэл байдаг гэдэг. Энэ бол агуу үг. Би мөн чанар нь үнэн гэсэн зүйл дээр л өөрийн тэр бүр гаргаад үзүүлж чаддаггүй энэ зүрхээ бооцоонд тавьж явдаг. Түүнээс биш нийгмийн сэтгэлзүйг дагавал бид зүгээр л хамхуул болно шүү дээ.

-Түрүүн та хэллээ шүү дээ. Намайг бичлэг хийчихнэ гээд надаас хүмүүс болгоомжилдог болсон гэж. Зээл аваад өгөөч гэж гуйвал биччих байх гэж айгаад хол явдаг гэж. Таныг ЖДҮ-ээс дүүтэйгээ нийлээд мөнгө авчихсан гэх юм?

-ЖДҮ-ээс зээл аваад хамтарч юм хийе гэвэл Б.Баатар бичлэг хийчихнэ гэж айна биз. Яг үнэндээ Л.Оюун-Эрдэнэ бид хоёрыг болон аавыг маань, гэрийнхнийг минь та мэднэ. Манайхан цаанаасаа хувь шунал багатай хүмүүс. Бүтээхийн шуналтай хүмүүс. Ахуй ажилд муу. ЖДҮ-ээс ахуйлаг ажилтай хүн л зээл авна. Хөөцөлдөнө, бичиг баримт бүрдүүлнэ. Оюук бид хоёр олж аваад хамт идье гэсэн ч барьцаанд тавих хөрөнгө байхгүй. Сая байр авахад Амраатай ярьж байгаад “Хас” банкнаас зээл авсан. Улс төрд явж байгаа хүнийг авлахын тулд бас л нэг хэрэг болсон сэдэв юм байлгүй дээ. Оюукаг ингэж унагая гэсэн бас нэг оролдлого. Тэр оролдлого нь бүтэхгүй оролдлого. Би чинь ЖДҮ-ээс зээл авах уран бүтээлч биш шүү дээ. Энэ зах зээлд 30 жил ажиллалаа. Хамгийн үнэтэй ажил, клипийг нь би хийдэг. Бүх уран бүтээлчид мэднэ. Д.Болдын ярианд гарч л байгаа биз дээ “Баатараар клип хийлгэх нь нэр төрийн хэрэг” гэж. Үнэндээ Баатараар реклам хийлгэх нь нэр төрийн хэрэг. Одоог хүртэл тийм байна. Баатараар реклам хийлгэх нь компаниудын нэр төрийн хэрэг. Би жижиг дунд зах зээлтэй хүн биш ээ. Надад байгаа нэг камер нь л тэрбум төгрөгийн өртөгтэй. 3-4 камер байж зураг авалт хийдэг гэдгийг мэдэх хүн биз дээ, өөрөө.

-Саяхан та “Үндэсний баяр наадмын найруулгыг хийе. Надад тийм бололцоо олгож болдоггүй юм байх даа” гэж твиттер хуудсандаа бичсэн харагдсан. Үнэхээр наадмын найруулга болохгүй байгаа юм уу. Энэ шалгаруулалтад нь яагаад өмнө нь ороогүй юм бэ. Хэдхэн л хүний асуудал болчихсон гэх шүүмжлэл бас сонсогддог?

-Урьд нь шалгаруулах багт нь хандаж байсан. Би хэтэрхий улс төрд хутгалдсан болохоор улс төрийн фон надтай зэрэгцэж бий болдог учраас намайг хасч байсан байж болно. Би наадмыг юу гэж боддог вэ гэхээр Монгол туургатны баяр цэнгэлийг дэлхийд үзүүлдэг шоу бол ганцхан наадам. Өдөр болдог ганц шоу гэдгээрээ онцлог. Шөнө нь бас юм хийе гээд зарим маань буруу яриад байна. Монгол наадмыг шөнө хийж, шөнөөр бөх барилдаж, морь уралдахгүй. Өдөр гэгээтэйд яаж гоё шоу хийж чадах нь чиний чадвар. Энэ бол бүх алдаагаа харанхуйд нуух гэсэн европын соёл биш. Бүх зүйл нь ил байдаг нүүдэлчдийн агуу соёл. Тэр утгаараа өдөр гоё хийх ёстой. Төрт ёсны наадам ямар байх ёстой түүнийг харуулсан. Түүхчилсэн ч юм уу, социализмыг ингэж давсан гэдгээ харуулахдаа гол нь биш. Зүгээр л нүүдэлчдийн агуу соёл, монгол туургатны агуу наадам гэдгийг харуулах нь уг философийн үзэл санаа байх ёстой. Гэхдээ магадгүй энэ удаад хуурай  ах маань Ерөнхийлөгч, дүү маань нөлөөлөх хэмжээний ажил хийж байгаа учир бас л намайг оруулахгүй байх гэж бодож байна. Хэт хардалт явагдах байх. Гэхдээ өрсөлдөнө. Хэрвээ надад боломж олдвол гайхалтай шоу үзүүлж чадна. Яагаад ийм бардам байна гэхээр Баатартаа биш, манай баг тасархайд байгаа юм. Монгол наадам улс орон даяар нэг өдөр бүгд зэрэг болдог. Тэнд нэг клубын эрхлэгч сумынхаа наадмыг найруулаад л, тэнд сумын заан, начин төрөөд л гоё. Аймаг болгон, гэр болгон бахархалтай байх ёстой. Гэрт аав гээд идеал байдаг даа. Миний аавын алдаа нь хүртэл гоё. Манай аав мах идэж байгаа нь хүртэл гоё. Манай аав шартаад согтоод хэвтэж байгаа нь хүртэл агуу. Ингэж байж гэр бүл тогтдог. Та өөрөө төвөөс очиж бахархлыг нь булаахаа больцгоо л доо. Хөдөө орон нутгийнхны баяр цэнгэлийг өг гэж хэлж л байсан ш дээ. Хэрэв тэгэхгүй бол наадам гэж хэдэн өдрөөр улс даяар сунжраад л, найр наадам хавтгайраад, мөнгө урсаад, хэдэн ялхайсан бөх наадам хэссэн, бүгдийнх нь бахархлыг очиж булааж авсан юм байж болохгүй. Аймаг сумдууд сүүлийн үед арслан заан ч үгүй боллоо. Нөгөө талаас монгол наадам бол нарны наадам. Одоо манайхан шөнө арай өөр юм хийе гээд агуулгаа биш хэлбэр хөөцөлдөөд байгаа юм. Шөнө монгол наадам хэзээ ч болохгүй. Ёр билгийн хувьд ч болохгүй. Энэ бол нарны наадам. Процедурын хувьд ч шөнө наадам болохгүй. Өглөө нартайд нарныхаа наадмыг хийгээд монгол туургатныхаа баяр ёслол болгоод л хийх хэрэгтэй.

-Та нэг бодлын их тэвчээртэй хүн. Чи тэгсэн, ингэсэн гээд дайраад байхад инээгээд л гардаг. Үүнийг би таны бага насны амьдрал, уран бүтээлчийн замнал гээд олон юмтай холбож хардаг. Комплекс нэг их үнэртдэггүй. Би таны бага насны тухай сонирхмоор байна. Л.Оюун-Эрдэнэ гишүүн та хоёр ах дүү хүмүүс. Хэзээ энэ тухай мэдсэн бэ?

-Би ээжийн дүү нар болох долоон эгчтэй, эмээ дээрээ өссөн. Айлын том буюу зургаан охины зулай дээр төрсөн хүн. Ээж маань нэг эрэгтэй дүүтэй. Би эмээ, ээж, ээжийн дүү болох зургаан эмэгтэй нийлээд найман эмэгтэйн дунд өссөн болохоор эмэгтэй хүнээс ирэх янз бүрийн реакцид хамгийн тэвчээртэй байдаг. Тийм ч учраас эмэгтэй хүнийг бүх зүйлд зөвтгөдөг. Дүүгийн хувьд энэ хорвоод надад ирсэн гайхалтай бэлэг байсан. Бид хоёр хүүхэд ахуйдаа учирсан.

-Гэнэт хүлээж авахад эвгүй байсан уу?

-Би эгч нартай ч эрэгтэй дүү байгаагүй. Яг өөрийн дүүтэй байна гэдэг үнэхээр гоё. Надад үнэхээр бэлэг шиг л санагдаж байсан. Одоог хүртэл бэлэг шиг л санаж явдаг. Үхэн үхтлээ бэлэг гэж л бодож явна. Бас тэр залуу бэлэг шиг л байдаг.

-Аав тань танилцуулсан уу?

-Үгүй. Бид өөрөө өөрсдийгөө олсон. Мэдээж энэ явдал аавын хувьд хэцүү л байсан байх.

-Лхагва гуай чам шиг ийм нээлттэй биш дотогшоогоо хүн. Чимээгүй талдаа, яг үгээ хэлэхдээ тулбал хүчтэй характертай.

-Амьдралд юу ч тохиолдож болдог. Гэхдээ амьдралд тохиолдож байгаа бүх зүйлс утга учиртай юмаа гэдгийг дүү дээрээ би харсан. Магадгүй өнөөдөр алдаа гэж бодсон зүйл маргааш ололт, хайр байж болдог.

-Та хоёрын тухай элдвийн яриа хөөрөө явахад аав тань яаж ханддаг вэ?

-Манай аав бүх зүйлд оролцоод, сургаад байдаггүй. Ганц л зүйлийг хэлсэн. “Өдөр болгоныг сүүлийн өдөр юм шиг ээ амьдар” гэж. Яг одоо үхэх гэж байгаа юм шиг амьдарсан хүн хүнийг гомдоодоггүй, шуналтаад байдаггүй. Хайртай хүндээ хайртайгаа хэлж, өөрийнхөөрөө алдаж онож чаддаг. Үг, сэтгэл хоёрыг харамладаггүй. Аавын хэлсэн энэ л ганц философи надад үйлчилдэг. Манай аав бас хүн байх боловсролын тухай их ярьдаг. Хүнд хоёр боловсрол буй бөгөөд нэгийг нь сургуулиар олж авдаг. Харин нөгөөх нь хүн байх боловсрол. Үүнийг л эзэмшсэн хүн хорвоог эвтэйхэн туулаад гарчихдаг. Ийм л хоёр зүйлийг ярьсан. Энэ сургаалиар нь бид хоёр явдаг. Оюукад юу гэж ярьж байсныг мэдэхгүй. Надад тусгайлан хэлсэн хоёр захиас л энэ.

-Шуугиан, дуулианд орооцолдохоор зэмлэхгүй юу?

-Үгүй, юу ч хэлэхгүй. Нэг удаа “Дүү чинь М.Энхболдын хаалгыг очоод л самардаад байх юм, боль гэж хэл” гэж хэлж байсан. (инээв)

-М.Энхболд дарга өрөөндөө байгаа атлаа оруулахгүй байна гээд тогшоод байхад уу. Хөгжилтэй юм аа?

 -Миеэгомбын Энхболд тэр хоёр чинь нэг нутгийн улс. “Тэр хүний хаалганд хүрч болдог гэхэд гар хөлөнд нь хүрсэн гэж ярьцгаагаад байна, болохгүй шүү” гэж байсан. Бүх зүйлд хүн чанар, ёс зүй гэж байх ёстой шүү гэсэн. Болж өгвөл бид хоёр тэр мөн чанараас холдохгүй байхыг боддог. Гэхдээ би гэр бүлдээ хамгийн нээлттэй нь. Хэдхэн секундэд уйлна, дасна, уучилна, буруугаа хүлээнэ. Манай хоёр бол тэгэхгүй. Дуугүй суугаад л байна. Оюук нэг хийнэ гэсэн юмандаа маш хүчтэй асдаг. Манай аав ч гэсэн тийм. Би харин диско гэрэл шиг байнга л асч байдаг.

-Драмын урлагт юм хийх тухай танд тусгай мөрөөдөл байдаг уу?

-Байна. Ахуйн гоё жүжиг тавих юм сан гэж түрүүнд хэлсэн. Төрийн хүнд сэдэвтэй зүйлс хэрэггүй. Зөөлөн, уянгын зүйл хэрэгтэй. Амьдрал уянган дээр ч, мөнгөн дээр ч тогтдог. Яалт ч үгүй мөнгө энэ зүйл энэ гаригт цадигаа тогтоочихсон.

-“Монгол ялна” гэдэг уриатай сонгуульд орсон. Хэтэрхий мунхагдуу эх оронч үзлийг хөгжүүлэхэд түлхэц оруулчихаж байгаа юм биш үү гэх хүмүүс олон байна?

-“Монгол ялна” гэдэг хэдэн зууны монголчуудын уриа үг. Энэ уриа үгээр хамаагүй оролдож болохгүй. Монголчууд хөдөөгүүр яваад ногоон дээр очоод хоржийлоо гэж ярьдаг. Хоржийлоо гэдэг нь монгол ялна гэсэн үг. Нум сум харваад онохоороо хоржийлоо гэдэг. Энэ нь өөрөө монголчуудын хэдэн зууны уриа үг. Би олоод ирсэн юм биш. Ард нь байгаа ая нь их цэргийн ан авын ая. "Монгол ялна" гэдэг уриан дор хийгдэж байгаа  100 эрхэм ч гэсэн үндэсний үзлийн тухай. Үндэстэн босч ирэхийн тухай дууллууд. Тэр дундаа хоёр том гүрний дунд байгаа улс үндэсний үзлээ бий болгох хэрэгтэй. Тулга, Хүрэлсүх гэж хоёр хүний гавьяа гэвэл үндэсний үзлийг бий болгосон явдал гэж хэлнэ. Энэ хоёр үүгээрээ үлдэнэ. Тэр утгаараа ч энэ хоёр хийдгээ хийсэн. Дээрээс нь бас дуучин Д.Болд, С.Жавхланг хэлэх хэрэгтэй. Одоо бид үндэсний дээлээ бахархаж өмсдөг болсон. Ийм болгохын төлөө бид их ажилласан.

-Ингэхэд та өөрөө дээл өмсдөг үү?

-Мэдээж үргэлж. Хэлбэртээ биш агуулгадаа. Би дотроо үргэлж дээлээ өмсдөг. Болж өгвөл гэртээ дээлтэй байдаг. Би дээлэнд дуртай. “Монгол ялна” уриан дор хийгдсэн бүх урианууд маань үндэсний үйл ажилгааг дэмжих байсан.

-Нөгөө талаар танайх компани. Өөр юм хиймээр байдаг. Тухайлбал, саяхан та Эрдэнэт үйлдвэрийн 49 хувийн талаар нэвтрүүлэг хийлээ. Гэтэл төрийн бодлого шийдвэр өөрөөр өрнөж байгаа. Таныг Ерөнхийлөгчийн хүн гэх нэр дагаж байна. Цаашдаа хэр удаан дагахыг мэдэхгүй. Гэтэл гэнэт л та тийм нэвтрүүлэг хийсэн. Ерөнхийлөгч эмзэглэсэн үү?

-Би үндэсний үзлийн хувьд Тулга гэдэг хүнтэй таарах, таарахгүй юм байна. Гэхдээ чи нэг юмыг мэднэ. Авьяасыг бүрэн агуулгаар нь, бүтнээр нь, тавилангаар нь мөнгөөр худалдаж авч болдоггүй. Зүгээр л бид өөрсдийн зөн мэдрэмжээр явдаг биз дээ. Би үнэнээ хэлье. Эрдэнэтийн 49 хувийг Монголд авч ирсэн нь зөв гэж би боддог. Би Д.Эрдэнэбилэгийг түүхэн гавьяатай хүн гэж боддог. Энэ 49 хувь хэзээ ч монголд байгаагүй. Гадаадад байсан юмыг монголд аваад ирсэн нь зөв. Үлдсэн 51 хувийг барьцаалсан өрний асуудлыг хурдан шийдэх хэрэгтэй. Харин дотроо ороод ирсэн 49 хувийг хэн авторлах нь дараагийн асуудал. Дотооддоо аваад ирсэн байхад учиртай. Ахиад мундаг аавын хүү Оюутолгойн 66 хувийг аваад ирэхийг үгүйсгэхгүй. Би үүнийг эх оронч үзэл л гэж бодно. Эд бол худлаа эх орон гэж дэлдсэн хүмүүсээс илүү үйлдэл хийсэн хүмүүс. Дотроо ороод ирсэн юмаа ширээ тойрч сууж байгаад сайхан шийдэх хэрэгтэй. Гадагшаа муухай харагдуулахгүй шийдээчээ гэж уриалмаар байна шүү дээ, бид. 1990 оноос хойш улсын төсвөөр бий болсон ордуудыг буцааж авах нь зөв гэж бодож байгаа. Төр өөрөө баялгаас, улс төрөөс ангид сантай байх ёстой. Би хувьдаа тодорхой хэмжээний төрийн өмчөөр хайгуул хийсэн ордуудаа нийгэмчилж авах нь зөв гэж бодож байгаа. Улсад гадаадын хөрөнгө оруулалтаар бий болсон ордуудыг оролдохоо больё. Хүмүүс “Үндсэн хууль”-ийг өөрчлөх ёстой л гэх юм. Уг нь “Үндсэн хууль”-ийг өөрчлөхгүйгээр шийдэх юм олон байна. Жишээ нь, би Ерөнхийлөгчийн засаглалыг хэзээ ч дэмжиж байгаагүй. Дэмжих ч үгүй. Ерөнхийлөгчийн засаглал хэзээ ч Монголд тохирохгүй. Монголыг авч явж буй тавхан хүн байна. Оджаргал, Баатарсайхан, Батсайхан, сахал Билгээ, Баясаа байна. Энэ таван жинхэнэ капитал бий болгож буй хүмүүстэйгээ л ярь л даа. Бүх хөрөнгө оруулалт, бүх зүйлийг тодорхой болгож, ажлын байрыг нэмэгдүүлээд явж болно. Утааны асуудлыг нэг нь л шийдчихнэ. Гэтэл дотроо хагалан бутраад л. Биднийг хагалан бутаргах ажиллагааг угаасаа явуулж байгаа. Монголчуудыг хэзээ ч битгий үйлдвэржиж, шатахуунаа дотроо хийдэг болоосой гэсэн далдын хүч бий. Тиймээс бид гэр доторх хэрүүлээ хумих хэрэгтэй.

-Та “Монгол тулгатны 100 дуу” төслөө бас зогсоочихлоо. Та өөрөө хэр монгол дуу сонсох дуртай вэ. Дуртай дуу гэвэл?

-Би уртын дуу сонсох дуртай. Уртын дууг техникийн хувьд опера хэмжээнд очсон бүтээлүүд гэж боддог. Өнгөрсөн жил Н.Жанцанноров гуай төсөл хэрэгжүүлсэн. Манай монголын соёл дэлхий нийтийн соёл гэж боддог. Би хөдөө явахдаа зохиолын дуу сонсдог. П.Адарсүрэн гуайн дуу гоё шүү дээ. Бас гоё рок поп хит дуу сонсох дуртай. Бааранд диско сонсох дуртай. Орчин орчноосоо л мэдрэмжээ авдаг.

-Хамгийн сүүлд би ер нь сайн муу хэлүүлээд юугаа хийгээд яваад байгаа юм бэ. Үндсэн юм руугаа оръё гэж санагдуулах ямар кино үзэв?

-Холливудын кино үзэхээр л тэгж санагдах юм. Хамгийн сүүлд Фреди Мэркуригийн тухай Бохем үзлээ. Бид ингэж л соёл гэдэг зүйлийг ямар агуу вэ гэдгийг мэдрүүлэх хэрэгтэй. Бид соёл гэхээр ардын дуу бүжиг л гэж  ойлгоод байдаг. Гэтэл соёл гэдэг амьдрах гоо зүйн хэрэглүүр. Соёлын яамгүй ганц улс л манайх байна. Одоог хүртэл гудамжинд нус, цэрээ хаядаг тухай маргасаар. Яг үнэнийг хэлэхэд 1937 оны хэлмэгдүүлэлтийг байх ёстой зүйл байж гэж боддог. Тухайн үед жалга жалгандаа суучихаад л жалганыхаа нэг нэг лам нарыг л хардаг байсан. Хатуу л сонсогдох байх. Нийтээр эрүүлжүүлэхийн тулд, учраа олж цэгцрэхийн тулд нэг талаас зөв акци явагдсан гэж боддог. Хэлмэгдүүлэлтийн өдөр манай төрийн тэргүүн нар гарч ирээд л уучлаарай гээд байхыг зөв гэж боддоггүй. Үзэх юм аа үзсэн. Түүнийг буруутгах, зөвтгөх хэрэггүй. Энэ алдааг ахин давтахгүй юмсан л гэж бодох хэрэгтэй. Хөшөөнд мөргөхдөө биш тэрний тухай кино хийж, ном зохиолоор гаргах ажлыг дэмжих хэрэгтэй. Цэцэг өргөх ёслолыг халаасай гэж боддог. Нэг л тийм эрлийз ёслол. Үүний оронд монгол ёслол байж болно. Хүмүүс намайг монголыг хагалан бутаргах гэсэн юм ярьж байна гэж бодож магадгүй. Жишээ нь, би эрлийз хүнийг бизнес хийж болно, гэхдээ төрд битгий ороо л гэж хэлмээр байна. Монголын төрийн тэргүүний сэнтий нь ядаж ариун байг гэх төвшинд энэ үзэлд ханддаг.

-Та өөрийнхөө хэдэн үеийг мэдэх вэ?

-Аавын талын 3-4 үеийг мэднэ. Ээж маань бас өндөр угсаа гаралтай хүн. Ээжийнхээ найман үеийг мэднэ.