Тойм - Ekhoron.mn | Эх орны өнцөг бүрээс https://ekhoron.mn/ en Тойм - Ekhoron.mn | Эх орны өнцөг бүрээс DataLife Engine ЦҮГАРҮД ЗОРЧСОН ТЭМДЭГЛЭЛ: Гүй Мэлос, гүйгээрэй! https://ekhoron.mn/read/921 https://ekhoron.mn/read/921 Эхорон Mon, 12 Oct 2026 18:26:45 +0800
“Ичгүүр дүүрэн амьдрал туулж явна.”
Дазаи Осамүгийн дэлхийн утга зохиолд сийлж үлдээсэн энэ өгүүлбэрээр түүний хамгийн алдартай сонгодог эхэлдэг. 


]]>
“Ичгүүр дүүрэн амьдрал туулж явна.”
Дазаи Осамүгийн дэлхийн утга зохиолд сийлж үлдээсэн энэ өгүүлбэрээр түүний хамгийн алдартай сонгодог эхэлдэг. Монгол хэлнээ “Хүн байх эрхгүй” нэрээр гарсан харагдсан. Хэн өөрийгөө ингэтэл шарах билээ? Хэнээс амьдралаа бүхэлд нь ичгүүрлэх зориг гарах билээ? Дазаигаас л гарна. Дагаж унших төдийд хайр найргүй шударга байдал нь халдаж, хамт ичээх увидастай таван үг тул төдий зэрэг алдаршаа буй за.
Гадаа бороо шаагин шаагин орж байна. Цонхны цаадтайх моддын мөчир их борооны ус даалгүй хугарах нь уу гэмээр турьгүй туялзаж харагдаад юм бүхэн нэг л эмзэг, харь, басхүү хар аяндаа сэтгэл бөхийм хүндтэй, дагшин ажээ. Дазаи Осамү энэ цонхоор харж, энэ бороон чимээг чагнаж, басхүү энэ хорвоогийн ичгүүртэй ба бүдүүн бараг байдалд эмзэглэж, бичиж туурвиж асан өрөөнд би зогсож байнам. Түүний бичгийн өрөөнд аймшиггүй давшин ороод, үзэг бэх нь одоо ч эзнээ хүлээн байх бичгийн хөл ширээний хажууд зогсож байна. Би Дазаигийн гэрт зогсож байна… Цүгарүд, төрсөн тосгонд нь. Намрын Цүгарүд бороо шаагин шаагин орж байна.
Дорно дахины бичгийн их хүмүүн Дазаи Осамү 1909 онд Аомори мужийн баруун хагас буюу Цүгарү, тухайн үеийн Канаги тосгонд нутгийн чинээлэг хөрөнгөтөн, их гарын газрын эзний гэрт мэндэлжээ. Төрөхөөсөө аливаад эмзэг, мэдрэг онцлогтой байсан нь намтар, дурсамж зохиолуудаас нь бэлхнээ уншигддаг.
“Би эхээсээ амархан санаа зовдог занг нь өвлөв.”
Дазаи Осамү, Цүгарү
Тэрээр мөн “Хүнээ байсан нь” зохиолдоо хүүхэд байхаас хүмүүст үл итгэх, хүнээс айх үзэлтэй байснаа илчилж “Ямар ч аргаар хамаагүй, тэднийг инээлгэж л байвал болов. Хүн гэдэг амьтдын нүдэнд орсон хог болж л болохгүй. Би гэдэг байхгүй, би салхи юм, би тэнгэр юм… гэх мэт бодолд ээрэгдэж… ямар л нэг аргаар хамаг чадлаараа алиалж инээлгэх үйлчилгээ үзүүлдэг байлаа” хэмээн дурссан байдаг.
Хүний хорвоод гутмагц дурын дүр буюу алиалагчид хувилах, баян айлын хүүгээс борчуудын замаар замнах, улмаар бичгийн мөр хөөж эцгийн гэрээс хөөгдөх, хоолтой хоолгүй Тоокиод даянчлах, дайны үеэр нэгэн төрөл илааршлын ном номлож уншигчдад бурханчлагдах зэрэг замналаараа түүний амьдралд Будда Сиддартын намтартай төстэй талууд бий. Харин хоёрдугаар дайны бөмбөгдөлтөөс зугтаж эцгийн гэрт, хойд нутагтаа эргэн ирснээр Дазаи Осамүгээс өөр хэн ч замнаагүй тэр хувь заяаны түүх бичигдэн үлдсэн билээ. 
Миний зогсож буй өрөө бол чухам тэр үед гэр бүлийн хамтаар толгой хоргодож асан Шинзашики гэр нь мөн. Жилийн дотор тэнд л хожмоо алдаршсан 23 бүтээлээ туурвиж, дайнд ялагдах дөхсөн япон ард түмний сэтгэл зүрхийг чийглэж өгсөн хэмээн алдаршсан бичгийн өргөө нь мөн.
“Тайван сайхан амьдарч ахуйд цөхрөлийн шүлэг бичиж, тавгүй бэрх цагт амьдын жаргалыг дуулму.”
Дазаи Осамү, Навч
Гэр музейн хөтөч залуу эр зохиолчоо бурханчлан шүтдэг нь илт. Ягтсан үедээ яах аргагүй бараадсан гэр гэвч өдгөө ч хийц, маягаа алдаагүй хоёр давхар тансаг сууц ажээ. Мод ихтэй Аоморигийн сайн модоор зангидаж хүрэн лакаар өнгөлсөн хаалга, шалнаас нь гялалзсан туяа ойно. Энэ туяа ойлгосон хиба буюу агар Японы гурван тансаг модны нэг гэгдэнэ. Бичгийн өрөөний нөгөө талд гармагц мөнөөх төгс төгөлдөр бөмбөгөр засалт жапаниз цэцэрлэг зүйл зүйлийн ургамал моддыг алаглуулан байна. Бичгийн өрөөнөөс цааш Дазаигийн жинхэнэ төрсөн гэр буюу “Хэвийх нарны ордон” хэмээх алдарт уран барилга, улсын соёлын өв санд бүртгэлтэй өргөөтэй шууд залгагдах гүүр байна. Шяёокан хэмээх тэр өргөөнд очлоо. Энэ ордны нэр мөн түүний “Хэвийх нар” зохиолоос сэдэвтэй. 
Хэвийх нар ордныг мөн л мөнөөх туяа цацсан агар модоороо чухам зодож байгуулжээ. Түүхийн туршид баялгаа хуримтлуулж чадсан орны хөрөнгөтнүүдийн орд харш алийг тэр гэх авч тэр дундаа ч тансаг, сүрлэгт орох сууц ажээ. Мөхөс хүн бээр ‘эмэгийн өрөө’ хэмээх их зохиолчийн хүн болон унасан бага шиг өрөөнд хүртэл давшиж оров. Чухам ийм шунал, хөндөх ёсгүйг ч хөндөж, хүрэх ёсгүйд ч хүрэх гэж үхэлдэх хүний барагдашгүй хүслийг Дазаи угтаа ихээр жигшин бичсэнсэн. Бичээд эдгээсэнгүй, уншаад эдгэсэнгүй… юутай ч нэгэнтээ залбирч, нэгэнтээ хүлцэл өчөөд гарав.
Зохиолч бээр чухам ийм орд харш мэт өргөөнд төрсөн гарал үүслээсээ ичиж зовдог байснаа мөн бичиж үлдээжээ. 
"Миний зохиолуудаас төрсөн гэрээрээ бахархдаг мэт санагдаж магад. Эсрэгээрээ манай гэрийн бодит бяр чадлаас жийрхэж, бараг хагаслах, эсхүл бүр нуусхийж байдаг санаатай. Өөрийгөө дарж үзүүлэх гэсэн тэнэглэл ч гэж хэлж болом үйлд зүтгэж амьдарсаар өдий хүрлээ.
Дазаи Осамү, Хугас амьдралаа хүүрнэхүй
"Канагид төрсөн гэртээ байхаар сэтгэл цуцах мэт санагдана. Бас би хожим нь ийн бичдэг учраас буруутна. Төрсөн эцэг эхээ бичиж, тэрхүү бичвэрээ зарахгүй бол амьдрах аргагүй ягтсан үүрэг нуруундаа үүрсэн эрээс бурхан төрсөн нутгийг нь буцаан авдаг билээ. Тэртэй тэргүй би Тоокиогийн навсгар оромжид хөнгөн зүүрмэглэх зууртаа төрсөн гэрийн дурсамжаас нэгийг зүүдэндээ үзэж баярлаад тийш ийш тэнэж байтал тэгсээр үхэх заяатай байж мэднэ." 
Дазаи Осамү, Цүгарү
Гэвч тэрээр тансаг гэрээс муу оромжид орж дууссан эр биш билээ. Эсрэгээрээ тансаг гэрээс гарахдаа бүх Япон даяар орших болж, бүх Япон даяар уншигдаж, шүтэгдэж, басхүү төрсөн нутгаа өндөрлөж, хүн ард лугаа хайрлагдсан эр ээ.
“Урлагийн гоозүй гэдэг ерөөс ард түмэнд өргөл болгох гоозүй болно.”
Дазаи Осамү, Навч
Ард түмэнд хувь заяа, оюун санаагаа өргөл болгон барьсан тул ямар сайндаа төрсөн тосгонд нь Дазаигүй юм алга. Оросууд музей, паб, чихэр шоколад юу эс дээрээ Пушкинаа зурчихсан байдаг шиг бүх юман дээр түүний толгой байна. Ном шиг нээгддэг талх хүртэл байна. Гол нь ихэнх бранд, бүтээгдэхүүн түүний “Гүй Мэлос, гүйгээрэй” өгүүллэгээс сэдэвлэжээ. Хаа сайгүй “Гүй Мэлос” бичиг харагдана. 50 жилийн турш дунд сургуулийн сурах бичигт уншигдаж буй үл няцах, үл цуцах тэмцлийн тухай энэ зохиол магад дайны үнс нурам, цөмийн хайлш дороос энэ улсыг татаж босгосон байж ч мэднэ.
“Мэлос гүйлээ. Мэлос хуй салхи мэт хийсгэн гүйлээ. Мэлос өөрөө өөрийгөө их дуугаар зандчин гүйлээ. Мэлос учир үл ухагдах их хүчинд татагдан татагдан гүйлээ…”
Их хөрөнгө, аж ахуй гэдэг няцаж цуцахгүй гүйхийн нэр. Гүйхээс татгалзаж сууж, эцэстээ суухаас татгалзаж амиа тэвчсэн зохиолчоосоо ганц энэ зохиолыг нь сугалж тосгон даяар хадна гэдэг тавилан заяаны даажин тохуу ч гэмээр санагдана. 
Мэлосын тосгон хүртэл явж ирэх замд сонин сайхан зүйл тохиов. Тоокиогоос шинкансанд сууж, манайхаар бол аймгийн төв Аомори хотод буугаад, тэндээсээ Тоокиогийн их сургуулийн багш нарын хамт хурдны замд орлоо. Бидний хэдэн хүн Аомори их сургуульд семинар хийсэн ажилтай. Намрын дунд сарын хойд нутгийн үзэсгэлэнг үгээр дүрслэн бичихэд бэрх ээ. Улаан навчны улирал гэвч улаанаас улбаалж болох мянган өнгөөр алаглан байдаг. Хурдны замаар давхиж байтал замаа андуураад буруу эргэв. Хурдны замд эргэж орох хэцүү тул хэсэг баахан буцаж давхилаа. Эргээд замдаа ортол бүтэн солонго татжээ. Хот тосгод, хотгор гүдгэр ихтэй арлын оронд Монголын тал нутгаас ялгаатай нь бүтэн дугариг солонго харна гэдэг туйлын ховор завшаан гэнэ. Хамт яваа багш нар сүйд боллоо. Япончууд солонгын үзүүр буюу хөлд аз жаргал нуугддаг гэлцдгийг ингэж мэдэж авав. Тэд аз жаргалыг нүдээр харлаа гэлээ. Би Дазаигийн сүнс инээмсэглэлээ гэж санав. Цаашлаад Товада нуурын номин цэнхэр салхинд нэг сэргэж аваад Оирасэ голын алдарт цагаан бидэрт урсгалыг даган өнгө алаг моддын дундуур хойш давхисаар их зохиолчийн унасан газар ирсэн нь тэр бүлгээ.
“Найрсал гээч нь ямар чиг үзэсгэлэнтэй зүйлэв.”
Дазаи, Хэвийх наран
Зохиолчийн гэрээр орж ёсыг үйлдэж дуусаад, Гүй Мэлос гүйгээрэй хэмээн дөрвөн зүгээс шавдуулан байх тосгоныг ардаа орхиж алим тариалангийн талбайг зорив. “Аомори бол алим тариалангийн нутаг юм” хэмээх өгүүлбэрийг манай ихэнх төгсөгчид цээжээр мэднэ. Гадаад оюутнуудын япон хэлний сурах бичиг тэр ганц өгүүлбэрээр эхэлдэг. Хэлний хичээлээр цээжилж байснаас биш алим тариалангийн нутаг гэж юуг хэлээд байгааг төсөөлөөгүй явжээ. Тэнгэрээр нэг алим. Газраар нэг алим. Алим алим алим…хаа сайгүй алим. Тоокиод бидний өөрөөсөө харамлан байж ганц хоёр ширхгээр авдаг хунтайж сорт хөлөөр хөглөрөөд алхахад эвгүй. Монгол Япон ялгаагүй, хөдөө гэдэг ийм өгөөмөр, баялаг, халгиа цалгиатай. Хүмүүс нь мөн адил, хөдөлмөрч агаад сэтгэл цагаан, царай бор хар. Тэдэнд алим хураалцаж, хурааснаа ачиж аваад, ачааны тээшин дээр алимны модод тоолсон шиг сууж явлаа. Амьд явахад юу эсийг үзэх вэ хүн тэгээд.
Манайд мал аж ахуй эрхлэнгээ жуулчин буулгадаг малчид олширч буйтай адил газар тариалан эрхлэхийн сацуу гэртээ аялагч авдаг айлд буулаа. Барагцаагаар 10 зүйл зоог нэг иж бүрдлээр гарч ирсний дотор алимгүй меню байхгүй гэнэ. Алимны модоор утсан загас, алимны жүүс, алимны салад, алимны цуунд дарсан ногоо… ердийн тариаланч нь энэ зэрэг тансаг зоог, аяга шаазан өрөхийг гахцхүү хоолны их гүрэн Жапанд л харж мэдэх юм. Тухайн гэрийн эзэн олон жилийн өмнө тал харваж ярьж чадахгүй болжээ. Тариаланч эзэгтэй нөхрөө түрдэг тэрэгнээс өргөж босгоод, бид нартай хамт хоолны ширээнд суулгав. Монгол хүн ядарсан зовсноо нуух гэдэг. Эд бол хүнээс нуухгүй, тэр байгаагаа харуулахын зэрэгцээ ний нуугүй хүүрнэх хүн олон. Тэгээд ч үнэн хүүрнэлийн хаан Дазаи Осамүгийн нутаг шүү дээ. Тариалан, асаргаа гээд амьдрал бэрх авч залуу сайхан явахдаа намайг эхнэрээ болгож өдий хүргэсэн энэ хүнд өдөр болгон талархаж амьдардаг гэх аж. Талархал талархал…гэж давтан өгүүлнэ. Талархах сэтгэл гэдэг япон соёлын нэг суурь багана нь байдаг даа.
Их зохиолчийн сүнсийг эднийх ч тахиж тойгложээ. Энэ нутагт тэрээр бурхныг орлож байна уу гэлтэй. Рёкан буюу уламжлалт буудлын нэг давхартаа түүний нэрэмжит булан гаргасан байна. Дазаи мөн багаас гангамсаг агаад хүүхэд насныхаа дурсамжид “гангалахад миний амьд явах бүх утга учир оршиж байлаа” хэмээн бичсэн удаатай. Хожмоо хүүхнүүдийн “эрлэг” болсон хойноо үргэлж нөмөрч явдаг асан хар хүрэм, малгайг Иваки уулыг тольдсон цонхны хажууд өлгөжээ. 
“Хулчгарууд аз жаргалаас хүртэл айдаг.”
Дазаи Осамү, Хүнээ байсан нь
Миний бие энд ирсээр өөрийгөө Тоокиогийн хүн юм гэдгээ мэдэв. Их хот гэдэг сав энэ дэлхийн бүх хүний нийтлэг гэр байдаг ажээ. Хөдөө нь иртэл 20 жилд анх удаагаа энэ орон хачин харь оргиод гэрээ санах өвчинд нэрвэгдлээ. Иваки уул, ногооноос ногоон өнгөтэй тариалангийн талбайнууд, хаа сайгүй өнхрөлдөх алим, зах хязгааргүй ой модод цөм хачин жигтэй харь хөндий санагдана. Хөдөөд тухайн үндэстний хамаг охь шим бүрдэн байх тул харь ажээ, хавьтахад хүнд агаад нягт ажээ. Гахцхүү алимны нүүрс түлсэн ил пийшингийн нөмөрт зохиолчийн нөмрөгийг нөмөрч, түүний талаар нутгийн хүмүүстэй хүүрнэж суухад сэтгэл амрам танил дотно болж ирнэ. Хүний сэтгэл, хүний жаргал зовлон, тэдгээрийг хүүрнэн бичсэн зохиолчид гэдэг хүн төрөлхтний нэгдэх цэг, хүний өөрийн ялгахгүй эцэг эх нь мэт ээ. Нутгийн зарим уншигч түүнийг сул дорой байсан гэж үзэж байна. Хамгийн хүчтэй нь байсан тулдаа хамаг үнэнээ өгүүлээ буй за. Үнэн гэдэг зөвхөн хүчтэнүүдэд, эр зоригтнуудад хамаарна. Хожмоо дэлхий 2022 онд чухам энэ эр зоригт Нобелын шагналаа өгсөн. Тэрээр цаг үеэсээ 100 жилийн өмнө түрүүлж төржээ.
"Нэгэнт үхэхээс хойш зүүдлэх мэт романс ганцыг боловч бичиж үзэхсэн."
Дазаи Осамү, Навч
Дазаи Осамү 5 дахь удаагийн оролдлогоороо 1948 оны зургаан сард амиа тэвчив. Нас сүүдэр 39 хүрэхэд зургаа хоног дутуу байлаа. Суу алдар, авьяас билиг, хөдөлмөр бүтээл, хайр дурлал, чимээ шуугиан, хараал зүхлээр дүүрэн 39 жил байлаа. “Хүн байх эрх алга” хэмээн одсон атал хүнээс илүү шүтэгдэв. Хорвоод амьдрах арга ухааныг эс мэдлээ гэж бичиж үлдээв. Уншигч хорвоод амьдарч буй арга ухаанаа дэнсэлдэг болж үлдэв. Хүний зэрэгт тэнцэж эс чадлаа гэж бичиж үлдээв. Уншигч нь хүний зэрэгт тэнцэж яваа эсэхээ тунгаадаг болж үлдэв. Ичгүүрээр дүүрэн амьдарлаа гэв. Уншигчид нь ичгэвтэр явахгүйг хичээдэг болов. Өөртөө ачаа үүрч, өөрийгөө нүцгэлэх замаар чухамдаа уншигчийн хүний мөн чанарыг нүцгэлэн харуулдаг суу авьяас түүнийх байлаа. 
Дазаи Осамүгийн нутагт бүтэн солонго татаж, болц гүйцсэн алим хөлөөр хөглөрч, навчсын найман мянган өнгө бүрдсэн намрын дунд сард зорчсон замын тэмдэглэлийн төгсгөлд уншигч Танаа өргөсөн түүний захиасыг дайя.  
“Улам улам үнэнээрээ байгтун, аяа улам улам даруухнаар.”
Дазаи Осамү, Алиалахуйн гайхамшиг 

Базарсүрэнгийн Болор-Эрдэнэ

]]>
“Ичгүүр дүүрэн амьдрал туулж явна.”
Дазаи Осамүгийн дэлхийн утга зохиолд сийлж үлдээсэн энэ өгүүлбэрээр түүний хамгийн алдартай сонгодог эхэлдэг. Монгол хэлнээ “Хүн байх эрхгүй” нэрээр гарсан харагдсан. Хэн өөрийгөө ингэтэл шарах билээ? Хэнээс амьдралаа бүхэлд нь ичгүүрлэх зориг гарах билээ? Дазаигаас л гарна. Дагаж унших төдийд хайр найргүй шударга байдал нь халдаж, хамт ичээх увидастай таван үг тул төдий зэрэг алдаршаа буй за.
Гадаа бороо шаагин шаагин орж байна. Цонхны цаадтайх моддын мөчир их борооны ус даалгүй хугарах нь уу гэмээр турьгүй туялзаж харагдаад юм бүхэн нэг л эмзэг, харь, басхүү хар аяндаа сэтгэл бөхийм хүндтэй, дагшин ажээ. Дазаи Осамү энэ цонхоор харж, энэ бороон чимээг чагнаж, басхүү энэ хорвоогийн ичгүүртэй ба бүдүүн бараг байдалд эмзэглэж, бичиж туурвиж асан өрөөнд би зогсож байнам. Түүний бичгийн өрөөнд аймшиггүй давшин ороод, үзэг бэх нь одоо ч эзнээ хүлээн байх бичгийн хөл ширээний хажууд зогсож байна. Би Дазаигийн гэрт зогсож байна… Цүгарүд, төрсөн тосгонд нь. Намрын Цүгарүд бороо шаагин шаагин орж байна.
Дорно дахины бичгийн их хүмүүн Дазаи Осамү 1909 онд Аомори мужийн баруун хагас буюу Цүгарү, тухайн үеийн Канаги тосгонд нутгийн чинээлэг хөрөнгөтөн, их гарын газрын эзний гэрт мэндэлжээ. Төрөхөөсөө аливаад эмзэг, мэдрэг онцлогтой байсан нь намтар, дурсамж зохиолуудаас нь бэлхнээ уншигддаг.
“Би эхээсээ амархан санаа зовдог занг нь өвлөв.”
Дазаи Осамү, Цүгарү
Тэрээр мөн “Хүнээ байсан нь” зохиолдоо хүүхэд байхаас хүмүүст үл итгэх, хүнээс айх үзэлтэй байснаа илчилж “Ямар ч аргаар хамаагүй, тэднийг инээлгэж л байвал болов. Хүн гэдэг амьтдын нүдэнд орсон хог болж л болохгүй. Би гэдэг байхгүй, би салхи юм, би тэнгэр юм… гэх мэт бодолд ээрэгдэж… ямар л нэг аргаар хамаг чадлаараа алиалж инээлгэх үйлчилгээ үзүүлдэг байлаа” хэмээн дурссан байдаг.
Хүний хорвоод гутмагц дурын дүр буюу алиалагчид хувилах, баян айлын хүүгээс борчуудын замаар замнах, улмаар бичгийн мөр хөөж эцгийн гэрээс хөөгдөх, хоолтой хоолгүй Тоокиод даянчлах, дайны үеэр нэгэн төрөл илааршлын ном номлож уншигчдад бурханчлагдах зэрэг замналаараа түүний амьдралд Будда Сиддартын намтартай төстэй талууд бий. Харин хоёрдугаар дайны бөмбөгдөлтөөс зугтаж эцгийн гэрт, хойд нутагтаа эргэн ирснээр Дазаи Осамүгээс өөр хэн ч замнаагүй тэр хувь заяаны түүх бичигдэн үлдсэн билээ. 
Миний зогсож буй өрөө бол чухам тэр үед гэр бүлийн хамтаар толгой хоргодож асан Шинзашики гэр нь мөн. Жилийн дотор тэнд л хожмоо алдаршсан 23 бүтээлээ туурвиж, дайнд ялагдах дөхсөн япон ард түмний сэтгэл зүрхийг чийглэж өгсөн хэмээн алдаршсан бичгийн өргөө нь мөн.
“Тайван сайхан амьдарч ахуйд цөхрөлийн шүлэг бичиж, тавгүй бэрх цагт амьдын жаргалыг дуулму.”
Дазаи Осамү, Навч
Гэр музейн хөтөч залуу эр зохиолчоо бурханчлан шүтдэг нь илт. Ягтсан үедээ яах аргагүй бараадсан гэр гэвч өдгөө ч хийц, маягаа алдаагүй хоёр давхар тансаг сууц ажээ. Мод ихтэй Аоморигийн сайн модоор зангидаж хүрэн лакаар өнгөлсөн хаалга, шалнаас нь гялалзсан туяа ойно. Энэ туяа ойлгосон хиба буюу агар Японы гурван тансаг модны нэг гэгдэнэ. Бичгийн өрөөний нөгөө талд гармагц мөнөөх төгс төгөлдөр бөмбөгөр засалт жапаниз цэцэрлэг зүйл зүйлийн ургамал моддыг алаглуулан байна. Бичгийн өрөөнөөс цааш Дазаигийн жинхэнэ төрсөн гэр буюу “Хэвийх нарны ордон” хэмээх алдарт уран барилга, улсын соёлын өв санд бүртгэлтэй өргөөтэй шууд залгагдах гүүр байна. Шяёокан хэмээх тэр өргөөнд очлоо. Энэ ордны нэр мөн түүний “Хэвийх нар” зохиолоос сэдэвтэй. 
Хэвийх нар ордныг мөн л мөнөөх туяа цацсан агар модоороо чухам зодож байгуулжээ. Түүхийн туршид баялгаа хуримтлуулж чадсан орны хөрөнгөтнүүдийн орд харш алийг тэр гэх авч тэр дундаа ч тансаг, сүрлэгт орох сууц ажээ. Мөхөс хүн бээр ‘эмэгийн өрөө’ хэмээх их зохиолчийн хүн болон унасан бага шиг өрөөнд хүртэл давшиж оров. Чухам ийм шунал, хөндөх ёсгүйг ч хөндөж, хүрэх ёсгүйд ч хүрэх гэж үхэлдэх хүний барагдашгүй хүслийг Дазаи угтаа ихээр жигшин бичсэнсэн. Бичээд эдгээсэнгүй, уншаад эдгэсэнгүй… юутай ч нэгэнтээ залбирч, нэгэнтээ хүлцэл өчөөд гарав.
Зохиолч бээр чухам ийм орд харш мэт өргөөнд төрсөн гарал үүслээсээ ичиж зовдог байснаа мөн бичиж үлдээжээ. 
"Миний зохиолуудаас төрсөн гэрээрээ бахархдаг мэт санагдаж магад. Эсрэгээрээ манай гэрийн бодит бяр чадлаас жийрхэж, бараг хагаслах, эсхүл бүр нуусхийж байдаг санаатай. Өөрийгөө дарж үзүүлэх гэсэн тэнэглэл ч гэж хэлж болом үйлд зүтгэж амьдарсаар өдий хүрлээ.
Дазаи Осамү, Хугас амьдралаа хүүрнэхүй
"Канагид төрсөн гэртээ байхаар сэтгэл цуцах мэт санагдана. Бас би хожим нь ийн бичдэг учраас буруутна. Төрсөн эцэг эхээ бичиж, тэрхүү бичвэрээ зарахгүй бол амьдрах аргагүй ягтсан үүрэг нуруундаа үүрсэн эрээс бурхан төрсөн нутгийг нь буцаан авдаг билээ. Тэртэй тэргүй би Тоокиогийн навсгар оромжид хөнгөн зүүрмэглэх зууртаа төрсөн гэрийн дурсамжаас нэгийг зүүдэндээ үзэж баярлаад тийш ийш тэнэж байтал тэгсээр үхэх заяатай байж мэднэ." 
Дазаи Осамү, Цүгарү
Гэвч тэрээр тансаг гэрээс муу оромжид орж дууссан эр биш билээ. Эсрэгээрээ тансаг гэрээс гарахдаа бүх Япон даяар орших болж, бүх Япон даяар уншигдаж, шүтэгдэж, басхүү төрсөн нутгаа өндөрлөж, хүн ард лугаа хайрлагдсан эр ээ.
“Урлагийн гоозүй гэдэг ерөөс ард түмэнд өргөл болгох гоозүй болно.”
Дазаи Осамү, Навч
Ард түмэнд хувь заяа, оюун санаагаа өргөл болгон барьсан тул ямар сайндаа төрсөн тосгонд нь Дазаигүй юм алга. Оросууд музей, паб, чихэр шоколад юу эс дээрээ Пушкинаа зурчихсан байдаг шиг бүх юман дээр түүний толгой байна. Ном шиг нээгддэг талх хүртэл байна. Гол нь ихэнх бранд, бүтээгдэхүүн түүний “Гүй Мэлос, гүйгээрэй” өгүүллэгээс сэдэвлэжээ. Хаа сайгүй “Гүй Мэлос” бичиг харагдана. 50 жилийн турш дунд сургуулийн сурах бичигт уншигдаж буй үл няцах, үл цуцах тэмцлийн тухай энэ зохиол магад дайны үнс нурам, цөмийн хайлш дороос энэ улсыг татаж босгосон байж ч мэднэ.
“Мэлос гүйлээ. Мэлос хуй салхи мэт хийсгэн гүйлээ. Мэлос өөрөө өөрийгөө их дуугаар зандчин гүйлээ. Мэлос учир үл ухагдах их хүчинд татагдан татагдан гүйлээ…”
Их хөрөнгө, аж ахуй гэдэг няцаж цуцахгүй гүйхийн нэр. Гүйхээс татгалзаж сууж, эцэстээ суухаас татгалзаж амиа тэвчсэн зохиолчоосоо ганц энэ зохиолыг нь сугалж тосгон даяар хадна гэдэг тавилан заяаны даажин тохуу ч гэмээр санагдана. 
Мэлосын тосгон хүртэл явж ирэх замд сонин сайхан зүйл тохиов. Тоокиогоос шинкансанд сууж, манайхаар бол аймгийн төв Аомори хотод буугаад, тэндээсээ Тоокиогийн их сургуулийн багш нарын хамт хурдны замд орлоо. Бидний хэдэн хүн Аомори их сургуульд семинар хийсэн ажилтай. Намрын дунд сарын хойд нутгийн үзэсгэлэнг үгээр дүрслэн бичихэд бэрх ээ. Улаан навчны улирал гэвч улаанаас улбаалж болох мянган өнгөөр алаглан байдаг. Хурдны замаар давхиж байтал замаа андуураад буруу эргэв. Хурдны замд эргэж орох хэцүү тул хэсэг баахан буцаж давхилаа. Эргээд замдаа ортол бүтэн солонго татжээ. Хот тосгод, хотгор гүдгэр ихтэй арлын оронд Монголын тал нутгаас ялгаатай нь бүтэн дугариг солонго харна гэдэг туйлын ховор завшаан гэнэ. Хамт яваа багш нар сүйд боллоо. Япончууд солонгын үзүүр буюу хөлд аз жаргал нуугддаг гэлцдгийг ингэж мэдэж авав. Тэд аз жаргалыг нүдээр харлаа гэлээ. Би Дазаигийн сүнс инээмсэглэлээ гэж санав. Цаашлаад Товада нуурын номин цэнхэр салхинд нэг сэргэж аваад Оирасэ голын алдарт цагаан бидэрт урсгалыг даган өнгө алаг моддын дундуур хойш давхисаар их зохиолчийн унасан газар ирсэн нь тэр бүлгээ.
“Найрсал гээч нь ямар чиг үзэсгэлэнтэй зүйлэв.”
Дазаи, Хэвийх наран
Зохиолчийн гэрээр орж ёсыг үйлдэж дуусаад, Гүй Мэлос гүйгээрэй хэмээн дөрвөн зүгээс шавдуулан байх тосгоныг ардаа орхиж алим тариалангийн талбайг зорив. “Аомори бол алим тариалангийн нутаг юм” хэмээх өгүүлбэрийг манай ихэнх төгсөгчид цээжээр мэднэ. Гадаад оюутнуудын япон хэлний сурах бичиг тэр ганц өгүүлбэрээр эхэлдэг. Хэлний хичээлээр цээжилж байснаас биш алим тариалангийн нутаг гэж юуг хэлээд байгааг төсөөлөөгүй явжээ. Тэнгэрээр нэг алим. Газраар нэг алим. Алим алим алим…хаа сайгүй алим. Тоокиод бидний өөрөөсөө харамлан байж ганц хоёр ширхгээр авдаг хунтайж сорт хөлөөр хөглөрөөд алхахад эвгүй. Монгол Япон ялгаагүй, хөдөө гэдэг ийм өгөөмөр, баялаг, халгиа цалгиатай. Хүмүүс нь мөн адил, хөдөлмөрч агаад сэтгэл цагаан, царай бор хар. Тэдэнд алим хураалцаж, хурааснаа ачиж аваад, ачааны тээшин дээр алимны модод тоолсон шиг сууж явлаа. Амьд явахад юу эсийг үзэх вэ хүн тэгээд.
Манайд мал аж ахуй эрхлэнгээ жуулчин буулгадаг малчид олширч буйтай адил газар тариалан эрхлэхийн сацуу гэртээ аялагч авдаг айлд буулаа. Барагцаагаар 10 зүйл зоог нэг иж бүрдлээр гарч ирсний дотор алимгүй меню байхгүй гэнэ. Алимны модоор утсан загас, алимны жүүс, алимны салад, алимны цуунд дарсан ногоо… ердийн тариаланч нь энэ зэрэг тансаг зоог, аяга шаазан өрөхийг гахцхүү хоолны их гүрэн Жапанд л харж мэдэх юм. Тухайн гэрийн эзэн олон жилийн өмнө тал харваж ярьж чадахгүй болжээ. Тариаланч эзэгтэй нөхрөө түрдэг тэрэгнээс өргөж босгоод, бид нартай хамт хоолны ширээнд суулгав. Монгол хүн ядарсан зовсноо нуух гэдэг. Эд бол хүнээс нуухгүй, тэр байгаагаа харуулахын зэрэгцээ ний нуугүй хүүрнэх хүн олон. Тэгээд ч үнэн хүүрнэлийн хаан Дазаи Осамүгийн нутаг шүү дээ. Тариалан, асаргаа гээд амьдрал бэрх авч залуу сайхан явахдаа намайг эхнэрээ болгож өдий хүргэсэн энэ хүнд өдөр болгон талархаж амьдардаг гэх аж. Талархал талархал…гэж давтан өгүүлнэ. Талархах сэтгэл гэдэг япон соёлын нэг суурь багана нь байдаг даа.
Их зохиолчийн сүнсийг эднийх ч тахиж тойгложээ. Энэ нутагт тэрээр бурхныг орлож байна уу гэлтэй. Рёкан буюу уламжлалт буудлын нэг давхартаа түүний нэрэмжит булан гаргасан байна. Дазаи мөн багаас гангамсаг агаад хүүхэд насныхаа дурсамжид “гангалахад миний амьд явах бүх утга учир оршиж байлаа” хэмээн бичсэн удаатай. Хожмоо хүүхнүүдийн “эрлэг” болсон хойноо үргэлж нөмөрч явдаг асан хар хүрэм, малгайг Иваки уулыг тольдсон цонхны хажууд өлгөжээ. 
“Хулчгарууд аз жаргалаас хүртэл айдаг.”
Дазаи Осамү, Хүнээ байсан нь
Миний бие энд ирсээр өөрийгөө Тоокиогийн хүн юм гэдгээ мэдэв. Их хот гэдэг сав энэ дэлхийн бүх хүний нийтлэг гэр байдаг ажээ. Хөдөө нь иртэл 20 жилд анх удаагаа энэ орон хачин харь оргиод гэрээ санах өвчинд нэрвэгдлээ. Иваки уул, ногооноос ногоон өнгөтэй тариалангийн талбайнууд, хаа сайгүй өнхрөлдөх алим, зах хязгааргүй ой модод цөм хачин жигтэй харь хөндий санагдана. Хөдөөд тухайн үндэстний хамаг охь шим бүрдэн байх тул харь ажээ, хавьтахад хүнд агаад нягт ажээ. Гахцхүү алимны нүүрс түлсэн ил пийшингийн нөмөрт зохиолчийн нөмрөгийг нөмөрч, түүний талаар нутгийн хүмүүстэй хүүрнэж суухад сэтгэл амрам танил дотно болж ирнэ. Хүний сэтгэл, хүний жаргал зовлон, тэдгээрийг хүүрнэн бичсэн зохиолчид гэдэг хүн төрөлхтний нэгдэх цэг, хүний өөрийн ялгахгүй эцэг эх нь мэт ээ. Нутгийн зарим уншигч түүнийг сул дорой байсан гэж үзэж байна. Хамгийн хүчтэй нь байсан тулдаа хамаг үнэнээ өгүүлээ буй за. Үнэн гэдэг зөвхөн хүчтэнүүдэд, эр зоригтнуудад хамаарна. Хожмоо дэлхий 2022 онд чухам энэ эр зоригт Нобелын шагналаа өгсөн. Тэрээр цаг үеэсээ 100 жилийн өмнө түрүүлж төржээ.
"Нэгэнт үхэхээс хойш зүүдлэх мэт романс ганцыг боловч бичиж үзэхсэн."
Дазаи Осамү, Навч
Дазаи Осамү 5 дахь удаагийн оролдлогоороо 1948 оны зургаан сард амиа тэвчив. Нас сүүдэр 39 хүрэхэд зургаа хоног дутуу байлаа. Суу алдар, авьяас билиг, хөдөлмөр бүтээл, хайр дурлал, чимээ шуугиан, хараал зүхлээр дүүрэн 39 жил байлаа. “Хүн байх эрх алга” хэмээн одсон атал хүнээс илүү шүтэгдэв. Хорвоод амьдрах арга ухааныг эс мэдлээ гэж бичиж үлдээв. Уншигч хорвоод амьдарч буй арга ухаанаа дэнсэлдэг болж үлдэв. Хүний зэрэгт тэнцэж эс чадлаа гэж бичиж үлдээв. Уншигч нь хүний зэрэгт тэнцэж яваа эсэхээ тунгаадаг болж үлдэв. Ичгүүрээр дүүрэн амьдарлаа гэв. Уншигчид нь ичгэвтэр явахгүйг хичээдэг болов. Өөртөө ачаа үүрч, өөрийгөө нүцгэлэх замаар чухамдаа уншигчийн хүний мөн чанарыг нүцгэлэн харуулдаг суу авьяас түүнийх байлаа. 
Дазаи Осамүгийн нутагт бүтэн солонго татаж, болц гүйцсэн алим хөлөөр хөглөрч, навчсын найман мянган өнгө бүрдсэн намрын дунд сард зорчсон замын тэмдэглэлийн төгсгөлд уншигч Танаа өргөсөн түүний захиасыг дайя.  
“Улам улам үнэнээрээ байгтун, аяа улам улам даруухнаар.”
Дазаи Осамү, Алиалахуйн гайхамшиг 

Базарсүрэнгийн Болор-Эрдэнэ

]]> Богдхан төмөр зам https://ekhoron.mn/read/920 https://ekhoron.mn/read/920 Эхорон Mon, 12 Oct 2026 13:53:44 +0800 Богдхан төмөр зам баригдаж дуусчээ. Баяр хүргэж, дурсамж болгож эхэлсэн түүхийг орууллаа. 



]]>

Богдхан төмөр зам баригдаж дуусчээ. Баяр хүргэж, дурсамж болгож эхэлсэн түүхийг орууллаа. 

2010 онд төмөр замын тээврийн бодлого батлагдаж, хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээний үр дүнд салбарт таатай нөхцөл бүрдэж эхлэв. Зам, тээврийн дэд сайдаар ажиллаж байсан миний бие төмөр замын салбарыг хариуцан “УБТЗ” ХНН-ийн Ерөнхий хорооны орлогчоор мөн ажиллаж байсан юм.
Улс орны эдийн засгийн гол тулгуур болох “УБТЗ” жилдээ 23 сая.тн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай боловч 15-16 сая.тн ачаа тээвэрлэх бөгөөд тээх, нэвтрүүлэх чадварыг хязгаарлаж байгаа хамгийн гол хэсэг нь Улаанбаатар хот орчмын хэсэг болоод байв. Шалтгааныг сонсоход энэ хэсэгт галт тэрэгний жингийн хязгаарлалт хийх, нэмэлт илчит тэрэг ашиглах, тээвэрлэлтийн хугацаа саатах гэх мэт хүндрэлээс шалтгаалан жилд 5-6 сая.тн ачаа тээвэрлэх боломжийг алдаж байна гэдэг тооцоо гарсныг төмөр замчид танилцуулдаг байв . 
Нийслэлийн дундуур өнгөрөх төмөр зам хотыг хоёр хэсэгт хувааж орон сууц, үйлчилгээний төвүүдийн дундуур дайран өнгөрдөг, орчмын нутаг дэвсгэрт байрлах төмөр зам, авто замтай огтлолцсон 34 гарам байгаа нь түгжрэлд нөлөөлөх нэг шалтгаан болохоос гадна хүн амын төвлөрөл нэмэгдэж буйгаас галт тэргэнд хүн дайрагдах явдал байнга давтагдах болжээ. Түүнчлэн Улаанбаатар хотоор дайран өнгөрч буй төмөр замаар хортой, тэсэрч дэлбэрэх аюултай бүх л төрлийн ачаанууд тээвэрлэгдэж эрсдэл үүсгэхийн зэрэгцээ зүтгүүрийн утаа агаарын бохирдол үүсгэж, дуу, чимээ нь хотын оршин суугчдад таагүй нөлөө үзүүлж байлаа. 
Төмөр замын асуудал хариуцдаг дэд сайдын хувьд энэ асуудалд онцгойлон анхаарал хандуулав. Гарц шийдлийг олох судалгаа хийх үүргийг яамны холбогдох албан тушаалтан, төмөр замын мэргэжилтэнүүдэд өглөө. “УБТЗ” ХНН судалгаа хийж, Богдхан уулын урдуур шинэ төмөр замын шугам барих нь хамгийн зөв шийдэл болохыг тогтоов. Төслийг бид “Богдхан төмөр зам гэж нэрлээд урьдчилсан “ТЭЗҮ” боловсруулахаар шийдвэрлэв. “УБТЗ” ХНН-ийн ерөнхий инженер Г.Сэрээнэндоржоор ахлуулсан баг урьдчилсан “ТЭЗҮ“-г богино хугацаанд бэлтгэв . Энэ “ТЭЗҮ” дараа дараагийн ажлын суурь болж, амжилтанд хүрсэн билээ.
Богд уулын урдуур барих төмөр замыг “УБТЗ”-ын Мандал өртөөнөөс Багахангай, Мааньт болон Цагаанхяр өртөөтэй холбогдох бөгөөд Төв аймгийн Батсүмбэр, Алтанбулаг, Сэргэлэн, Баян сумдын нутгийг дайрч өнгөрөхөөр төлөвлөв. “УБТЗ”-ын замын шугамаас салаалах цэг нь Мандал өртөөнөөс Багахангай өртөө хүртэл, Эмээлт уул, Туул гол, баруун аймаг чиглэлийн хот хоорондын авто замын гол шугамтай нэг түвшинд огтлолцон, Бөхөгийн голын хөндийг даган Хөшигийн хөндийн олон улсын нисэх онгоцны буудлын ойролцоо хүрч байлаа. Мөн “УБТЗ”-ын Сонгино зөрлөгтэй холбогдох бөгөөд Сонгино зөрлөгөөс баруун аймгууд руу тавигдах төмөр зам салаалах боломж бүрдэх ирээдүйн чиг хандлага харагдаж байлаа . 
2012 онд Зам, тээврийн сайдаар томилогдоод төслийг үргэлжлүүлэхээр яамны Төмөр, зам, далайн тээврийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газарт судалгааг үргэлжлүүлэх үүрэг өгч, тэд 2013 оны арван хоёрдугаар сард надад танилцуулга хийлээ. Бид Богдхан төмөр замын зураг төслийн тооцоо 36.6 тэрбум төгрөгийг Хөгжлийн банкнаас санхүүжүүлэх санал боловсруулж, төслийн зардлаа нөхөх хугацаа 8 жил гэдэг тооцоо гарав.
Бодлогын хувьд улсын эдийн засаг, нийгэмд онцгой ач холбогдолтой төмөр зам гэж үзэж, Богдхан төмөр замыг төрийн өмчид байлгах , үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх талаас нь шууд гэрээ байгуулан хэрэгжүүлэх  нь зүйтэй гэж шийдэв. 
Энэ зорилгоор уг төмөр замыг Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 2011 оны 35/32 дугаар зөвлөмжид хамааруулан төрийн өмчит, эсхүл төрийн өмч давамгайлсан хуулийн этгээдэд концессын шууд гэрээгээр олгох боломжтой тухай танилцуулга бэлтгэн Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд хүргүүлэв. 
Бидний санал болгосон Богдхан төмөр зам төсөл Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тэргүүн Ц.Элбэгдоржид таалагдаж, тэрээр шууд болон шууд бусаар улс төрийн дэмжлэг үзүүлэх болов. Засгийн газрын хуралдаанд нэг удаа биечлэн оролцохдоо  Ерөнхийлөгч надаас зориуд төслийн хэрэгжилтийг асуусан нь олон нийтийн анхаарлыг татаж, Ерөнхий сайдыг шахаанд оруулах шалтгаан болж надад улс төрийн ашигтай байдал үүсгэв. 
Ерөнхийлөгчийн анхаарлыг татах болсноор гадаад болон дотоодод үүссэн тааламжтай байдлыг бид идэвхтэй ашиглаж, холбогдох талуудтай хэлэлцээ хийж, эрх зүйн суурийг тавьж эхэллээ. Хэлэлцээ хийх ажлыг Төмөр замын газрын дарга Ё.Манлайбаярт даалгаж, өөрөө улс төрийн хэсгийг нь хариуцан ажиллав. 
Юуны өмнө Оросын талтай тохиролцож, ойлголцолд хүрэх нь чухал байв. Тэд зөвшөөрөхгүй бол төсөл үр дүнгүй, ашиггүй хөрөнгө оруулалт болно. Миний найдсан Ё.Манлайбаяр итгэл алдсангүй, зүтгэсээр айлын талтай тохиролцоонд хүрч чадлаа. Түүний хэлний өндөр чадвар, хэлэлцээ хийх ухаалаг арга барилаар бид амжилтанд хүрсэн. 2014 оны Монголд Улсад хийсэн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путиний айлчлалаар “Улаанбаатар төмөр замын шинэчлэл, хөгжлийн стратегийн түншлэлийн тухай хэлэлцээр” байгуулахад албан ёсоор төслийг тусгав . Улаанбаатар төмөр замын шинэчлэл, хөгжлийн стратегийн түншлэлийн тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсныхаа дараа ”РЖД”-ийн ерөнхийлөгч В.И.Якунин “УБТЗ” ХНН-ийн дараагийн 100 жилийн хөгжлийг тодорхойлсон баримт бичиг боллоо гэж дүгнэв.
Талууд тохиролцсноор төсөл албан ёсны болж, ажил бүр л урагшлав. Залгуулаад бид аравдугаар сарын 2-ны өдөр Азийн хөгжлийн банктай санхүүжилтийн Санамж бичиг байгууллаа. Мөн л Ё.Манлайбаяр хариуцан ажиллаж, АХБ-тай амжилттай хэлэлцээ хийв. Түүний байгуулсан Санамж бичгийг үндэслэн 2015 онд Богдхан төслийг албан ёсоор эхлүүлэх Засгийн газрын тогтоол гарч, АХБ судалгаагаа эхлүүлж, 2017 оны долоодугаар сард хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, трассын судалгааг дуусган эцсийн тайлангаа боловсруулж дуусгав . Тайлан бэлэн болсноор мөн оны есдүгээр сард Засгийн газар Богдхан төмөр замын төслийг концессын зүйлийн жагсаалтанд оруулан баталжээ. Яг л бидний 2010, 2012 онуудад бэлтгэж, төлөвлөж байснаар төр засгийн шийдвэр гарч албажсан байдаг.
Богдхан төсөл эдийн засаг, нийгмийн чухал ач холбогдолтой, үр дүнтэй төсөл юм. Тухайлбал, Галт тэрэгний жингийн хугарал үгүй болж, илчит тэрэгний хүчин чадлыг бүрэн ашиглах боломжтой, бага радиустай тахираас шалтгаалан жилд 300 ширхэг орчим зам төмөр сольдог ашиглалтын зардал, хөдлөх бүрэлдэхүүний хос дугуйн элэгдэл, огцом өгсүүрээс болж илчит тэрэг хоорондын замд эвдрэн саатаж, ачаа хүргэх хугацааг тасалдуулах явдал буурах юм. Мөн галт тэрэгний хурд нэмэгдэж Монгол улсаар дамжин өнгөрөх транзит тээврийн хэмжээ өсөх болно.
Галт тэрэгний нүргээн, дуу чимээ, бохирдол, авто гарамд бий болох түгжрэл багасах, төмөр замаар тээвэрлэж байгаа аюултай ачаанаас бий болох эрсдэл үгүй болж, хотын иргэдийн амьдрах таатай орчин бий болно. Төмөр замын шугам Хөшигийн хөндийн олон улсын нисэх онгоцны буудалтай холбогдсоноор нисэх, төмөр зам, авто замын уулзвар бүхий ачааны терминал барих боломж бүрдэнэ. Нийслэлийг дайран өнгөрч байгаа төмөр замын шугамыг ирээдүйд зорчигчийн хөнгөн галт тэрэгний шугам болгон ашиглах боломжтой болох юм.
2010 онд санаачилга төдий байсан төсөл үе үеийн Засгийн газрын дэмжлэгээр өнөөдөр баригдан дуусч байгааг харахад таатай байна. Б.Дэлгэрсайхан сайдын манлайлалаар төмөр замчид маань төслийг амжилттай хэрэгжүүлж дуусгажээ. Х.Баттулга бидний дараагаар Б.Дэлгэрсайхан сайд төмөр замын салбарт бүтээн байгуулалт хийсэн сайд болж түүхэнд тэмдэглэгдэж байгаа нь бахархалтай. Богдхан төмөр замын төсөл АН-ын сайдын санаачилсан төсөл гэдэг улс төржилтийг даван гарч, төрийн залгамж чанарыг хадгалж чадсан түүхийн бодит үлгэр жишээ болжээ. 
Амаржаргалын Гансүх
]]>

Богдхан төмөр зам баригдаж дуусчээ. Баяр хүргэж, дурсамж болгож эхэлсэн түүхийг орууллаа. 

2010 онд төмөр замын тээврийн бодлого батлагдаж, хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээний үр дүнд салбарт таатай нөхцөл бүрдэж эхлэв. Зам, тээврийн дэд сайдаар ажиллаж байсан миний бие төмөр замын салбарыг хариуцан “УБТЗ” ХНН-ийн Ерөнхий хорооны орлогчоор мөн ажиллаж байсан юм.
Улс орны эдийн засгийн гол тулгуур болох “УБТЗ” жилдээ 23 сая.тн ачаа тээвэрлэх хүчин чадалтай боловч 15-16 сая.тн ачаа тээвэрлэх бөгөөд тээх, нэвтрүүлэх чадварыг хязгаарлаж байгаа хамгийн гол хэсэг нь Улаанбаатар хот орчмын хэсэг болоод байв. Шалтгааныг сонсоход энэ хэсэгт галт тэрэгний жингийн хязгаарлалт хийх, нэмэлт илчит тэрэг ашиглах, тээвэрлэлтийн хугацаа саатах гэх мэт хүндрэлээс шалтгаалан жилд 5-6 сая.тн ачаа тээвэрлэх боломжийг алдаж байна гэдэг тооцоо гарсныг төмөр замчид танилцуулдаг байв . 
Нийслэлийн дундуур өнгөрөх төмөр зам хотыг хоёр хэсэгт хувааж орон сууц, үйлчилгээний төвүүдийн дундуур дайран өнгөрдөг, орчмын нутаг дэвсгэрт байрлах төмөр зам, авто замтай огтлолцсон 34 гарам байгаа нь түгжрэлд нөлөөлөх нэг шалтгаан болохоос гадна хүн амын төвлөрөл нэмэгдэж буйгаас галт тэргэнд хүн дайрагдах явдал байнга давтагдах болжээ. Түүнчлэн Улаанбаатар хотоор дайран өнгөрч буй төмөр замаар хортой, тэсэрч дэлбэрэх аюултай бүх л төрлийн ачаанууд тээвэрлэгдэж эрсдэл үүсгэхийн зэрэгцээ зүтгүүрийн утаа агаарын бохирдол үүсгэж, дуу, чимээ нь хотын оршин суугчдад таагүй нөлөө үзүүлж байлаа. 
Төмөр замын асуудал хариуцдаг дэд сайдын хувьд энэ асуудалд онцгойлон анхаарал хандуулав. Гарц шийдлийг олох судалгаа хийх үүргийг яамны холбогдох албан тушаалтан, төмөр замын мэргэжилтэнүүдэд өглөө. “УБТЗ” ХНН судалгаа хийж, Богдхан уулын урдуур шинэ төмөр замын шугам барих нь хамгийн зөв шийдэл болохыг тогтоов. Төслийг бид “Богдхан төмөр зам гэж нэрлээд урьдчилсан “ТЭЗҮ” боловсруулахаар шийдвэрлэв. “УБТЗ” ХНН-ийн ерөнхий инженер Г.Сэрээнэндоржоор ахлуулсан баг урьдчилсан “ТЭЗҮ“-г богино хугацаанд бэлтгэв . Энэ “ТЭЗҮ” дараа дараагийн ажлын суурь болж, амжилтанд хүрсэн билээ.
Богд уулын урдуур барих төмөр замыг “УБТЗ”-ын Мандал өртөөнөөс Багахангай, Мааньт болон Цагаанхяр өртөөтэй холбогдох бөгөөд Төв аймгийн Батсүмбэр, Алтанбулаг, Сэргэлэн, Баян сумдын нутгийг дайрч өнгөрөхөөр төлөвлөв. “УБТЗ”-ын замын шугамаас салаалах цэг нь Мандал өртөөнөөс Багахангай өртөө хүртэл, Эмээлт уул, Туул гол, баруун аймаг чиглэлийн хот хоорондын авто замын гол шугамтай нэг түвшинд огтлолцон, Бөхөгийн голын хөндийг даган Хөшигийн хөндийн олон улсын нисэх онгоцны буудлын ойролцоо хүрч байлаа. Мөн “УБТЗ”-ын Сонгино зөрлөгтэй холбогдох бөгөөд Сонгино зөрлөгөөс баруун аймгууд руу тавигдах төмөр зам салаалах боломж бүрдэх ирээдүйн чиг хандлага харагдаж байлаа . 
2012 онд Зам, тээврийн сайдаар томилогдоод төслийг үргэлжлүүлэхээр яамны Төмөр, зам, далайн тээврийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газарт судалгааг үргэлжлүүлэх үүрэг өгч, тэд 2013 оны арван хоёрдугаар сард надад танилцуулга хийлээ. Бид Богдхан төмөр замын зураг төслийн тооцоо 36.6 тэрбум төгрөгийг Хөгжлийн банкнаас санхүүжүүлэх санал боловсруулж, төслийн зардлаа нөхөх хугацаа 8 жил гэдэг тооцоо гарав.
Бодлогын хувьд улсын эдийн засаг, нийгэмд онцгой ач холбогдолтой төмөр зам гэж үзэж, Богдхан төмөр замыг төрийн өмчид байлгах , үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлөх талаас нь шууд гэрээ байгуулан хэрэгжүүлэх  нь зүйтэй гэж шийдэв. 
Энэ зорилгоор уг төмөр замыг Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 2011 оны 35/32 дугаар зөвлөмжид хамааруулан төрийн өмчит, эсхүл төрийн өмч давамгайлсан хуулийн этгээдэд концессын шууд гэрээгээр олгох боломжтой тухай танилцуулга бэлтгэн Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд хүргүүлэв. 
Бидний санал болгосон Богдхан төмөр зам төсөл Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тэргүүн Ц.Элбэгдоржид таалагдаж, тэрээр шууд болон шууд бусаар улс төрийн дэмжлэг үзүүлэх болов. Засгийн газрын хуралдаанд нэг удаа биечлэн оролцохдоо  Ерөнхийлөгч надаас зориуд төслийн хэрэгжилтийг асуусан нь олон нийтийн анхаарлыг татаж, Ерөнхий сайдыг шахаанд оруулах шалтгаан болж надад улс төрийн ашигтай байдал үүсгэв. 
Ерөнхийлөгчийн анхаарлыг татах болсноор гадаад болон дотоодод үүссэн тааламжтай байдлыг бид идэвхтэй ашиглаж, холбогдох талуудтай хэлэлцээ хийж, эрх зүйн суурийг тавьж эхэллээ. Хэлэлцээ хийх ажлыг Төмөр замын газрын дарга Ё.Манлайбаярт даалгаж, өөрөө улс төрийн хэсгийг нь хариуцан ажиллав. 
Юуны өмнө Оросын талтай тохиролцож, ойлголцолд хүрэх нь чухал байв. Тэд зөвшөөрөхгүй бол төсөл үр дүнгүй, ашиггүй хөрөнгө оруулалт болно. Миний найдсан Ё.Манлайбаяр итгэл алдсангүй, зүтгэсээр айлын талтай тохиролцоонд хүрч чадлаа. Түүний хэлний өндөр чадвар, хэлэлцээ хийх ухаалаг арга барилаар бид амжилтанд хүрсэн. 2014 оны Монголд Улсад хийсэн ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путиний айлчлалаар “Улаанбаатар төмөр замын шинэчлэл, хөгжлийн стратегийн түншлэлийн тухай хэлэлцээр” байгуулахад албан ёсоор төслийг тусгав . Улаанбаатар төмөр замын шинэчлэл, хөгжлийн стратегийн түншлэлийн тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсныхаа дараа ”РЖД”-ийн ерөнхийлөгч В.И.Якунин “УБТЗ” ХНН-ийн дараагийн 100 жилийн хөгжлийг тодорхойлсон баримт бичиг боллоо гэж дүгнэв.
Талууд тохиролцсноор төсөл албан ёсны болж, ажил бүр л урагшлав. Залгуулаад бид аравдугаар сарын 2-ны өдөр Азийн хөгжлийн банктай санхүүжилтийн Санамж бичиг байгууллаа. Мөн л Ё.Манлайбаяр хариуцан ажиллаж, АХБ-тай амжилттай хэлэлцээ хийв. Түүний байгуулсан Санамж бичгийг үндэслэн 2015 онд Богдхан төслийг албан ёсоор эхлүүлэх Засгийн газрын тогтоол гарч, АХБ судалгаагаа эхлүүлж, 2017 оны долоодугаар сард хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, трассын судалгааг дуусган эцсийн тайлангаа боловсруулж дуусгав . Тайлан бэлэн болсноор мөн оны есдүгээр сард Засгийн газар Богдхан төмөр замын төслийг концессын зүйлийн жагсаалтанд оруулан баталжээ. Яг л бидний 2010, 2012 онуудад бэлтгэж, төлөвлөж байснаар төр засгийн шийдвэр гарч албажсан байдаг.
Богдхан төсөл эдийн засаг, нийгмийн чухал ач холбогдолтой, үр дүнтэй төсөл юм. Тухайлбал, Галт тэрэгний жингийн хугарал үгүй болж, илчит тэрэгний хүчин чадлыг бүрэн ашиглах боломжтой, бага радиустай тахираас шалтгаалан жилд 300 ширхэг орчим зам төмөр сольдог ашиглалтын зардал, хөдлөх бүрэлдэхүүний хос дугуйн элэгдэл, огцом өгсүүрээс болж илчит тэрэг хоорондын замд эвдрэн саатаж, ачаа хүргэх хугацааг тасалдуулах явдал буурах юм. Мөн галт тэрэгний хурд нэмэгдэж Монгол улсаар дамжин өнгөрөх транзит тээврийн хэмжээ өсөх болно.
Галт тэрэгний нүргээн, дуу чимээ, бохирдол, авто гарамд бий болох түгжрэл багасах, төмөр замаар тээвэрлэж байгаа аюултай ачаанаас бий болох эрсдэл үгүй болж, хотын иргэдийн амьдрах таатай орчин бий болно. Төмөр замын шугам Хөшигийн хөндийн олон улсын нисэх онгоцны буудалтай холбогдсоноор нисэх, төмөр зам, авто замын уулзвар бүхий ачааны терминал барих боломж бүрдэнэ. Нийслэлийг дайран өнгөрч байгаа төмөр замын шугамыг ирээдүйд зорчигчийн хөнгөн галт тэрэгний шугам болгон ашиглах боломжтой болох юм.
2010 онд санаачилга төдий байсан төсөл үе үеийн Засгийн газрын дэмжлэгээр өнөөдөр баригдан дуусч байгааг харахад таатай байна. Б.Дэлгэрсайхан сайдын манлайлалаар төмөр замчид маань төслийг амжилттай хэрэгжүүлж дуусгажээ. Х.Баттулга бидний дараагаар Б.Дэлгэрсайхан сайд төмөр замын салбарт бүтээн байгуулалт хийсэн сайд болж түүхэнд тэмдэглэгдэж байгаа нь бахархалтай. Богдхан төмөр замын төсөл АН-ын сайдын санаачилсан төсөл гэдэг улс төржилтийг даван гарч, төрийн залгамж чанарыг хадгалж чадсан түүхийн бодит үлгэр жишээ болжээ. 
Амаржаргалын Гансүх
]]> Оюу толгой төслийн Монголын талын өгөөж нэмэгдэж, ногдол ашиг наашлах уу? https://ekhoron.mn/read/808 https://ekhoron.mn/read/808 Эхорон Sun, 13 Sep 2026 15:38:13 +0800
Өнгөрч буй 7 хоногийн сүүлчийн өдрүүдэд Рио Тинто группын гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт Монгол Улсад ажиллалаа. Түүний айлчлалын хүрээнд баасан гаргийн шөнө Ерөнхий сайд Н.Учрал, Саймон Тротт-той Төрийн ордон дахь өрөөнөөсөө товч мэдэгдэл хийв.


]]>
Өнгөрч буй 7 хоногийн сүүлчийн өдрүүдэд Рио Тинто группын гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт Монгол Улсад ажиллалаа. Түүний айлчлалын хүрээнд баасан гаргийн шөнө Ерөнхий сайд Н.Учрал, Саймон Тротт-той Төрийн ордон дахь өрөөнөөсөө товч мэдэгдэл хийв.

Ерөнхий сайд Н.Учрал тус мэдэгдэлдээ: 

-Монголын Ард түмэндээ дахин сайхан мэдээ дуулгая. 17 жилийн дараа Оюутолгойн хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд Монголын талын өгөөжийг нэмэгдүүлэх өөрчлөлт орлоо. Ингэснээр  “Оюу толгой” ХХК-ийн менежментийн зардал 8.4 тэрбум ам.доллар буюу 30 орчим их наяд төгрөгөөр буурч, Монголын талын өгөөж уурхайн ашиглалтын нийт хугацаанд 4 орчим тэрбум ам.доллар буюу 13 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэх нөхцөл бүрдэж байна. Мөн 2027 оноос монголчууд Оюу толгой төслөөс ногдол ашиг авахаар боллоо гэсэн юм.

Рио Тинто СЕО Саймон Тротт, хоёр тал ойлголцож байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлэв. Түүний үгэнд нэг ч тоо дурдагдсангүй.

Засгийн газраас ч Ерөнхий сайд Н.Учрал, Рио Тинто СЕО Саймон Тротт нарын шууд мэдэглээс өөр албан ёсны мэдээллийг тараагаагүй байна.

Тиймээс энэ асуудлаар нийгэмд олон талын байр суурь илэрхийлэгдэж байна. 

"Эрдэнэс Монгол" нэгдэл буюу “Чингис хаан баялгийн сан нэгдэл” ХХК:
-Монгол Улсын Засгийн газар Оюу толгой төслийн Монголын талын өгөөжийг нэмэгдүүлэх, зардлыг дорвитой бууруулах асуудлаар хөрөнгө оруулагч талтай эцэслэн тохирч, баталгаажууллаа. Ингэснээр 17 жилийн дараа Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд анхны томоохон өөрчлөлт оруулах нөхцөл бүрдлээ.
Хэлэлцээний үр дүнд урьдчилсан тооцоогоор “Оюу толгой” ХХК-ийн зардал 8.4 тэрбум ам.доллар буюу 30 орчим их наяд төгрөгөөр буурч, Монголын талын өгөөж уурхайн ашиглалтын нийт хугацаанд 4 орчим тэрбум ам.доллар буюу 13 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэх нөхцөл бүрдэж байна. 
2011 оны Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай гэрээнд “Эрдэнэс Оюу Толгой” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Б.Тэлмүүн гарын үсэг зурж, эцэслэн байгуулав. 
Хэлэлцээг Сангийн сайд З.Мэндсайхан, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням нар ахалж, хэлэлцээ үр дүнд хүрэхэд “Чингис хаан баялгийн сан нэгдэл” ХХК, “Эрдэнэс Оюу толгой” ХХК, Рио Тинто групп, “Оюу толгой” ХХК хүчин чармайлт гаргаж, хамтран ажиллав. 

"Оюу толгой" ХХК:

Монгол Улсын Засгийн газар болон Рио Тинто компани Оюу толгойн хувь нийлүүлэгчдийн асуудлаарх хэлэлцээний хүрээнд менежментийн үйлчилгээний зардлыг бууруулах, хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүүг бууруулах талаар тохиролцоонд хүрсэн билээ. Өнөөдөр талууд эдгээр тохиролцоог албажуулж, холбогдох гэрээ, баримт бичгүүд дээр гарын үсэг зурсан бөгөөд Оюу толгойн ногдол ашгийг 2027 онд хувь нийлүүлэгчдэд хуваарилахад хамтран ажиллахаар баталгаажууллаа.

“Оюу толгой” компанийн Гүйцэтгэх захирал С.Мөнхсүх: “Энэ ахиц дэвшил нь нэг талын бус, хамтын хүчин чармайлт.Харилцан итгэлцэл, нээлттэй яриа хэлэлцээ, шийдэлд төвлөрсөн хамтын ажиллагааны үр дүнд өнөөдрийн энэ алхам бодит ажил болж чадлаа” хэмээн онцоллоо.

Б.Солонго: Косметик засвар хийгээд бидэнд ирэх үр өгөөж нэмэгдэхгүй, дорвитой үр дүн гарахгүй

Харин Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд байх үеэс Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын үед Рио Тинто-той хийх хэлэлцээрт Монголын талын гол зохицуулагчаар ажиллаж байсан, хожмоо Засгийн газрын тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байсан Б.Солонго "Манай Засгийн газар хүндээ хөнгөнөөс өгчээ. Ингээд байхаар Рио Тинтод “дээрэлхүүлээд” байхаас яахав. Бушуу туулай борвиндоо баастай гэдэг. Яриа хэлэлцээний үр дүн дорвитой биш болох нь хэдхэн сарын дотор тодорхой болно. Оюутолгойн зэс, алтны орд ямар том нөөц, баялаг, ямар том боломж болохыг бид дууссан хойно нь ойлгож харамсахгүйн тулд суурь гэрээнүүдийг цаг алдалгүй шинэчлэх ёстой юм. Ирээдүй хойчийнхоо төлөө бид үүнийг хийх ёстой юм. Бидний үүрэг юм. Косметик засвар хийгээд бидэнд ирэх үр өгөөж нэмэгдэхгүй, дорвитой үр дүн гарахгүй билээ" хэмээн нийгмийн сүлжээнд байр сууриа илэрхийллээ.

Мөн Монголын Засгийн газрыг төлөөлөн Оюу толгой ХХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж асан Э.Баясгалан Ерөнхий сайд Н.Учралын хамт товч мэдэгдэл хийсэн Саймон Троттын хэлсэн үгийг үгчилж биш утгачилж ойлгох нь:

1. Бүхэл бүтэн тусгаар Монгол улсын ерөнхий сайдыг, кабинетийн сайд нартай нь баасан гарагийн үдэш, ажлын бус цаг, шөнө дөлөөр буулгаж авч би чадлаа

2. Өчүүхэн төдий хэлэлцээрийн үр дүнг маш том амжилт хэмээн молиго үмхүүлж, Рио Тинтогийн байр суурь, эрх ашгийг хамгаалж би чадлаа

3. 2027 онд ногдол ашиг тараах талаар хамтарч ажиллана гэж хэлээд Монголчуудад хэзээ, хэдий хэмжээний ногдол ашиг өгөх талаар жинхэнээсээ ямар ч гэрээ, эрх зүйн хариуцлага хүлээлгүй, Рио Тинтог эрсдэлээс хамгаалж би чадлаа

4. Эцэст нь 17 жил Монголын ард иргэд болон Монголын улстөрчдийг төөрөгдүүлж, хуурч, доромжилж Рио Тинто чадсаар ирсэн билээ. Чаддаг юманд арга байхгүй л дээ гэнээ... хэмээжээ.

]]>
Өнгөрч буй 7 хоногийн сүүлчийн өдрүүдэд Рио Тинто группын гүйцэтгэх захирал Саймон Тротт Монгол Улсад ажиллалаа. Түүний айлчлалын хүрээнд баасан гаргийн шөнө Ерөнхий сайд Н.Учрал, Саймон Тротт-той Төрийн ордон дахь өрөөнөөсөө товч мэдэгдэл хийв.

Ерөнхий сайд Н.Учрал тус мэдэгдэлдээ: 

-Монголын Ард түмэндээ дахин сайхан мэдээ дуулгая. 17 жилийн дараа Оюутолгойн хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд Монголын талын өгөөжийг нэмэгдүүлэх өөрчлөлт орлоо. Ингэснээр  “Оюу толгой” ХХК-ийн менежментийн зардал 8.4 тэрбум ам.доллар буюу 30 орчим их наяд төгрөгөөр буурч, Монголын талын өгөөж уурхайн ашиглалтын нийт хугацаанд 4 орчим тэрбум ам.доллар буюу 13 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэх нөхцөл бүрдэж байна. Мөн 2027 оноос монголчууд Оюу толгой төслөөс ногдол ашиг авахаар боллоо гэсэн юм.

Рио Тинто СЕО Саймон Тротт, хоёр тал ойлголцож байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлэв. Түүний үгэнд нэг ч тоо дурдагдсангүй.

Засгийн газраас ч Ерөнхий сайд Н.Учрал, Рио Тинто СЕО Саймон Тротт нарын шууд мэдэглээс өөр албан ёсны мэдээллийг тараагаагүй байна.

Тиймээс энэ асуудлаар нийгэмд олон талын байр суурь илэрхийлэгдэж байна. 

"Эрдэнэс Монгол" нэгдэл буюу “Чингис хаан баялгийн сан нэгдэл” ХХК:
-Монгол Улсын Засгийн газар Оюу толгой төслийн Монголын талын өгөөжийг нэмэгдүүлэх, зардлыг дорвитой бууруулах асуудлаар хөрөнгө оруулагч талтай эцэслэн тохирч, баталгаажууллаа. Ингэснээр 17 жилийн дараа Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд анхны томоохон өөрчлөлт оруулах нөхцөл бүрдлээ.
Хэлэлцээний үр дүнд урьдчилсан тооцоогоор “Оюу толгой” ХХК-ийн зардал 8.4 тэрбум ам.доллар буюу 30 орчим их наяд төгрөгөөр буурч, Монголын талын өгөөж уурхайн ашиглалтын нийт хугацаанд 4 орчим тэрбум ам.доллар буюу 13 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэх нөхцөл бүрдэж байна. 
2011 оны Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай гэрээнд “Эрдэнэс Оюу Толгой” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Б.Тэлмүүн гарын үсэг зурж, эцэслэн байгуулав. 
Хэлэлцээг Сангийн сайд З.Мэндсайхан, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням нар ахалж, хэлэлцээ үр дүнд хүрэхэд “Чингис хаан баялгийн сан нэгдэл” ХХК, “Эрдэнэс Оюу толгой” ХХК, Рио Тинто групп, “Оюу толгой” ХХК хүчин чармайлт гаргаж, хамтран ажиллав. 

"Оюу толгой" ХХК:

Монгол Улсын Засгийн газар болон Рио Тинто компани Оюу толгойн хувь нийлүүлэгчдийн асуудлаарх хэлэлцээний хүрээнд менежментийн үйлчилгээний зардлыг бууруулах, хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүүг бууруулах талаар тохиролцоонд хүрсэн билээ. Өнөөдөр талууд эдгээр тохиролцоог албажуулж, холбогдох гэрээ, баримт бичгүүд дээр гарын үсэг зурсан бөгөөд Оюу толгойн ногдол ашгийг 2027 онд хувь нийлүүлэгчдэд хуваарилахад хамтран ажиллахаар баталгаажууллаа.

“Оюу толгой” компанийн Гүйцэтгэх захирал С.Мөнхсүх: “Энэ ахиц дэвшил нь нэг талын бус, хамтын хүчин чармайлт.Харилцан итгэлцэл, нээлттэй яриа хэлэлцээ, шийдэлд төвлөрсөн хамтын ажиллагааны үр дүнд өнөөдрийн энэ алхам бодит ажил болж чадлаа” хэмээн онцоллоо.

Б.Солонго: Косметик засвар хийгээд бидэнд ирэх үр өгөөж нэмэгдэхгүй, дорвитой үр дүн гарахгүй

Харин Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд байх үеэс Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын үед Рио Тинто-той хийх хэлэлцээрт Монголын талын гол зохицуулагчаар ажиллаж байсан, хожмоо Засгийн газрын тэргүүн дэд даргаар ажиллаж байсан Б.Солонго "Манай Засгийн газар хүндээ хөнгөнөөс өгчээ. Ингээд байхаар Рио Тинтод “дээрэлхүүлээд” байхаас яахав. Бушуу туулай борвиндоо баастай гэдэг. Яриа хэлэлцээний үр дүн дорвитой биш болох нь хэдхэн сарын дотор тодорхой болно. Оюутолгойн зэс, алтны орд ямар том нөөц, баялаг, ямар том боломж болохыг бид дууссан хойно нь ойлгож харамсахгүйн тулд суурь гэрээнүүдийг цаг алдалгүй шинэчлэх ёстой юм. Ирээдүй хойчийнхоо төлөө бид үүнийг хийх ёстой юм. Бидний үүрэг юм. Косметик засвар хийгээд бидэнд ирэх үр өгөөж нэмэгдэхгүй, дорвитой үр дүн гарахгүй билээ" хэмээн нийгмийн сүлжээнд байр сууриа илэрхийллээ.

Мөн Монголын Засгийн газрыг төлөөлөн Оюу толгой ХХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж асан Э.Баясгалан Ерөнхий сайд Н.Учралын хамт товч мэдэгдэл хийсэн Саймон Троттын хэлсэн үгийг үгчилж биш утгачилж ойлгох нь:

1. Бүхэл бүтэн тусгаар Монгол улсын ерөнхий сайдыг, кабинетийн сайд нартай нь баасан гарагийн үдэш, ажлын бус цаг, шөнө дөлөөр буулгаж авч би чадлаа

2. Өчүүхэн төдий хэлэлцээрийн үр дүнг маш том амжилт хэмээн молиго үмхүүлж, Рио Тинтогийн байр суурь, эрх ашгийг хамгаалж би чадлаа

3. 2027 онд ногдол ашиг тараах талаар хамтарч ажиллана гэж хэлээд Монголчуудад хэзээ, хэдий хэмжээний ногдол ашиг өгөх талаар жинхэнээсээ ямар ч гэрээ, эрх зүйн хариуцлага хүлээлгүй, Рио Тинтог эрсдэлээс хамгаалж би чадлаа

4. Эцэст нь 17 жил Монголын ард иргэд болон Монголын улстөрчдийг төөрөгдүүлж, хуурч, доромжилж Рио Тинто чадсаар ирсэн билээ. Чаддаг юманд арга байхгүй л дээ гэнээ... хэмээжээ.

]]> САНКТ ПЕТЕРБУРГТ ЗОРЧСОН ТЭМДЭГЛЭЛ: Хааны тайзанд хаан суусан нь https://ekhoron.mn/read/795 https://ekhoron.mn/read/795 Эхорон Thu, 10 Sep 2026 16:39:17 +0800 Нээлт эхлэхэд хэдхэн цаг үлдлээ. Нээлт гэдэг нь өмнөх тэмдэглэлд дурдсанчлан Санкт Петербург хот дахь Александринский үндэсний драмын театрт зохион байгуулагдах 17 дугаар олон улсын жүжгийн фестивалийн нээлтийг хэлж байна.

 

]]> Нээлт эхлэхэд хэдхэн цаг үлдлээ. Нээлт гэдэг нь өмнөх тэмдэглэлд дурдсанчлан Санкт Петербург хот дахь Александринский үндэсний драмын театрт зохион байгуулагдах 17 дугаар олон улсын жүжгийн фестивалийн нээлтийг хэлж байна. 

Энэ наадмыг манай улсын драмын театрын “Сын Тенгри” жүжгийн тоглолтоор нээх зар театрын гадаах том баганад хадсан байх ба биднийг очиход хоёр өдрийн тоглолтын тасалбар хэдийнээ зарагдаж дууссан байлаа. 

Театрын үүдэнд “Манай тайзнаа Монгол Улсын Драмын Эрдмийн Театрын уран бүтээлчид тавтай морилно уу” хэмээн монгол хэлээр бичсэн хөл самбар тавьсан байна. Тоглолтын зам зардал, буудал гээд бүх зардлыг цаанаас дааж урьжээ. Хүндлэлийг хүндлэлээр, соёлыг соёлоор хариулъю, хүний газар Монгол хэмээх нэрийг өргөюү хэмээн хүн бүр дор бүрнээ хичээсээр нээлтийн өдөр тулж ирсэн нь энэ ээ. Хөшиг нээгдэхийн өмнө монголчууд бид дэлхийн театр урлагт эзлэх энэ тайзны эрэмбийг мэдээд авах нь зүй. Элизабет хатан хааны зарлигаар 1756 онд байгуулагдсан Оросын хамгийн эртний улсын театр ба итали архитектороор бариулсан барилга нь UNESCO-ын соёлын өв, Оросын үндэсний өв эрдэнэд бүртгэлтэй байна. Түүнээс илүүтэй энэ тайз Чеховын Ивановыг тоглож байсан тайз. Пушкины Борис Годуновыг үе үеийн Оросын аварга амьтад амилуулсан тайз. Толстойн Догшин Иваны үхлийг дэглэсэн тайз. Достоевскийн Мөрийч, Гэм зэмийг тавьсан тайз. Дэлхийн театрын Олимп зохиогдож байсан тайз. Мейрьхолд домогт Маскарадаа 1917 оны хоёрдугаар сард Хаант оросын сүүлчийн жүжиг болгон тавьсан тайз. Үүнээс хэдхэн өдрийн дараа унаж цаазлуулсан Романовынхон 6 жил бэлтгэгдсэн энэ жүжгийг үзэх төлөвлөгөөтэй байсан гэгдэнэ. 

Хаан морилох байсан Царьский улаан танхимд нээлтээс өмнө морин хуур, монгол уртын дуу эгшиглэлээ. Тиймдээ ч уг театр болшевикуудыг эсэргүүцэн бойкотлож түүхэндээ ганц удаа үүдээ хааж байжээ. Театр төдийгүй Санкт Петербург хот бүхэлдээ коммунист үеэсээ ичдэг ч юм шиг сэтгэгдэл төрлөө. Анхнаасаа Балтийн тэнгис рүү гарах хаалга, Европ руу харах цонх болгон Петр хааны байгуулсан хот билээ. Романовынхны хүндэтгэл ёслолын өргөөг Эрмитажийн сувд гэдэг юм байна. Тэр өргөөнд байх хааны сэнтийн дээр алтадсан титэм залсан байна. Энэ титмийг Зөвлөлтийн үед алх хадуураар сольж байрлуулсан байсныг 1990 оны өөрчлөлтийн дараа эргүүлээд титэм болгож сэргээн зассан байх жишээтэй.

Эрмитажийг, ер нь хотыг хөл хүрэх газраар нэлээн нэгжсэн авч бидний танил Ленин, Сталиныг цөөхөн олж харав. Харин Петрийн буржгар үстэй толгойг бол хотын сувинер болгон дээр зуржээ. Петртэй тоо толгойгоор өрсөлдөх нь ганц Пушкин байна. Оросын ард түмэн Пушкиндаа ямар их хайртайг музей, номын сан төдийгүй архины ширээ, гудамжны мухлагаас ч харж болом. Манайхан Нацагдоржийнхоо ганц хөшөөг булаалдаад байгаа юм. Ерөөсөө нэмээд шинээр баримаар юм байна. Улаанбаатараар дүүрэн Нацагдорж байж яагаад болохгүй гэж? Пушкины араас мэдээж нөгөө аваргууд: Чехов, Булгаков, Достоевский, Толстой, Гоголь... ямар ч олуулаа юм, нэг бүр нь ямар ч агуу юм, агуу болгоноо ямар ч их хүндэлдэг юм, ямар ч залхуугүй юм болгонд мөнхөлдөг юм. Уухад хананаас Чехов ширтэж, шээхэд нойлд хэнийх нь ч юм бэ монолог тоглогдож байх ажээ, нээрээ. Гоголь ресторанд зөөгчид нь 19 дүгээр зууны эмсийн дүрд тоглож байна. Ресторанд төгөлдөр хуур тоглож суух цагаан сахалтай өвгөн Чичиковт амигүй албатаа зарсан шинжтэй маадгар. Төгөлдөр хуурын дээр тортой шувуу шулганаад байна, Гоголийн монолог уншиж байвал гайхахгүй боллоо. Ширээн дээрх меню нь Амигүй Албат байна. Манайх уг зохиолыг 1959 онд орчуулан хэвлэхдээ тэндэх загвар, фонтыг баримталжээ гэж энд мэдэж авлаа. 

Юу юугүй хөшиг нээгдэх нь, театртаа эргэж ирье. Оршин суугчид нь өөрсдөө Гогольд оролцон тоглож буй хотод, Гоголь өөрөө амьд сэрүүндээ Мөрдөгчөө оролцон найруулж байсан өндөр тайзанд хэдэн бор уран бүтээлч минь гарч ирэхэд хэдхэн хором үлдлээ... ээ бурхан минь. Янжинлхам бурхан минь аварч ивээ! Хөшиг нээгдэж үзэгдэл эхэллээ. Монгол, Оросын соёлт хүмүүсийн буянаар хатан хааны театрын нэгдүгээр эгнээнд суулаа. Хамгийн урд суугаа тул бусад үзэгчид харагддаггүй. Ямаршуу байдалтай үзэж байна, эргээд хармаар байдаг, харахаас зовоод байдаг. Жүжгийн нэгдүгээр хэсэгт нэг тийм халуун пийшинд хайрагдсан мэт хавчганаж суулаа. Хавчигнаад байсан учраа ч үнэнээр нь хүлээсү. Нэг л их дэлхийд сурсан, нэг л их Гинзад, Вэстэндэд жүжиг үзсэн, нэг л их Дазаи, Ишигүро уншсан хүн Монголдоо итгэхгүй, Монголоосоо нэрэлхэн суугаа нь тэр зэрэг. Утаа май тавихад нь шоолж байгаа болов уу гэж зовлоо, цэрэг эрсийг тулалдахад зэрлэг балмад харагдаа болов уу гэж айлаа, эх үр харилцан ярихад энгийн, банал сонсогдов уу гэж түгшлээ. Хоёрдугаар хэсэг эхлээд төд удаагүй байтал хойшоо харах ч хэрэггүй боллоо. Хар аяндаа үзэгчид амьсгалаа түгжээд, хойшоо налах биш урагшаа хүзүүг сунгаж хамаг сүнсээ олзлуулах мэт болж автах нь мэдрэгдээд ирлээ. Тайз өөрөө театр дүүрэн үзэгчдээ яс үндэс, хэлний хана, ерөөсөө соёл болоод түүхийн аливаа хил хязгаарыг давуулан гэтэлгээд Янжинлхамын ивээл үү, Мейрьхолдын сүнс үү, ямарваа нэг ер бусын хүч ивээн бүхий чинад оронзайд хамтад нь урин оруулсан нь тэр болой. Би өөрөө ч хаана үзэж суугаагаа, хэн болохоо мартан алдаад, Модуныг шаналахад хамт шаналж, Модуныг уйлахад дагаж уйлж, Модуныг мандахад дагаж мандсаар нэг мэдэхэд хөшиг хаагдлаа. Ингээд нийт 13 минутын тасралтгүй алга ташилт, браво дор гурван удаа тайз эргэн нээгдэж ёсолгоо хийлээ. 

Модун Шанъю Баасанбуугийн Шинэбаяр хааны театрын тайзанд ийнхүү хаан суув. Тэрээр улс улсын хамгийн том театруудын хамгийн том жүжигчид нэрээ тамгалсан тайзнаа тэдний эгнээнд бүрэн тэмдэглэгдэн үлдэх үзүүлбэр бүтээж үзүүллээ. Тэнд Шинэбаярыг хаан суулгах гэж Баярцагааны Баатар найруулагч тэртээ 1996 онд Монголд анх удаа Хүннү теле дуурь тавьж, Мөнхзаяагийн Түвшинхүү тэгэхэд Модуны дүрийг анхлан бүтээжээ. Шинэбаярыг хаан суулгах гэж ардын жүжигчин Чойнхорын Найдандорж 1998 онд Тамгагүй төрийг анх найруулан тавьж, тэр мэт туршлага мэдлэгээсээ шавьдаа зааж өвлүүлжээ. Ардын жүжигчин, хөдөлмөрийн баатар Пүрэвдоржийн Цэрэндагва Лүүсүү вангийн дүрээр тайзнаа гарахад урвагчийн үзэгдэл бүр төгсөрч байлаа. Түүгээрээ тэрээр үл урвах, үл шарвах Модун Шинэбаярыг улам тодруулж ургуулж өглөө. Ардын жүжигчин Хасар Бэх-Очирын Жаргалсайхан туслах дүрээс гэхэд ханлиг сүрийг бадруулж, хаан Модуныг хэсэг зуурт хөвүүн болгон үзүүллээ. Ардын жүжигчин Жамсранжавын Оюундарь Модуны хатан эхийн дүрийг төгс бүтээх гэж, түүгээрээ харийн хатны үзэгчдийг олзлох гэж тэр мэт зовсон жаргасан эхийн дүрүүд авч сургуулилт хийжээ. Их зайран Жамсранжавын Пүрэвдорж, Шунхуй Отгонбаатарын Хонгорзул, Шагэ Пүрэвсүрэнгийн Мягмарсүрэн, Арваадай Тайванбаатар Сэргэлэн гээд ахмад, залуу уран бүтээлчид цөм гойд сайхан жүжиглэж, тэдний бүтээсэн цул сайхны сэнтий дээр Модун Шинэбаяр хэмээх үзэгдэл Александринский театрын түүхэнд бичигдэн үлдлээ. 

Кино найруулагч нар том жүжигчдийг хоршуулж, эс бол олноор нь зэрэгцүүлэн тавьдаг нь учиртай ажээ. Соосэкигийн бичсэнчлэн нэг сайхан нөгөө сайхнаа дардаггүй, нэг сайн нөгөө сайныг үгүйсгэдэггүй. Нэгийгээ улам тодруулж, нөгөөх нь улам өргөж, нэгдэн нийлээд үл үгүйсгэгдэх идеал руу, төгөлдөр сайхан руу тэмүүлдэг. Ай ямар сайхан... нэгээхэн төгөлдөр сайхны төлөө, нэжгээд төгс агшны төлөө нэгэн үеийн, нэг бус үеийн хөдөлмөр зүтгэлээр суурь өрдөг болохоор л тайз ийм өндөр, тайз ийм эрхэм. Ийм нэгэн өндөрлөгийг Александринский театрын тайзанд зангидсанаараа Намнангийн Наранбаатар улсын драмын театрт ч, улс Монголдоо ч түүхэн гавьяа байгуулж өглөө. Тэрээр би өөрийгөө биш дүрээ тодруулдаг, жүжигчнээ хайрладаг найруулагч гэж хэлдэг, хэлснээ хийж үзүүллээ. 

Нээлтийн тоглолтын дараа Оросын домогт найруулагч Фокин “Манай тайзанд тоглосон дэлхийд эрэмбэтэй театруудын эгнээнд нэгдсэнд баяр хүргэе” гэж хэллээ. Хоёр дахь өдрийн тоглолтыг тайзны ард хүлээж үзлээ. Жүжигчин хүн гэдэг тайзнаа үзэгчдэд тэнхээ тамирыг бүрнээ шавхаж зориулаад бууж ирдэг болохыг тэнд харчихсан тусмаа энд толгой дараалан нэр дурдмаар. Хөгжмийн зохиолчид, дууны найруулга, гэрэл, техникийн албаныхны нөр их хөдөлмөрийг магтан алдаршуулмаар байвч зай талбай эс хүрэлцлээ, тэднээсээ хүлцэл өчмү. Ингээд Монгол Улсын Драмын Эрдмийн Театрын хамт олон дэлхийн хамгийн урлаглаг хотын үзэгчдийн 13 минутын алга ташилтаар миний Монголдоо үл итгэх үзлийг ялж өглөө. Ялагдлаа гэвч бор болжморыг хуарлаг болтол, хар хэрээг цагаан болтол урлагийн бурхнаа тойглосон хотыг шүтэх ба аюух айдас нэгмөр анилгүй эргэж ирлээ. 

Питерт хэд хономогц дайн ба улстөрчдөд тоомжиргүй, ангид харагдаж байсан хотод нэгэн зүйл нэг л биш байгааг анзаарч нүгэл үйлдлээ. Хаашаа ч орсон эмэгтэйчүүд... ялангуяа ахмад эрэгтэйчүүд барагтай үзэгдэхгүй юм. Эрмитажийн булан болгонд нэг эмэгтэй сууж байна, билетийн кассанд сууж байна... Ахматовагийн гал тогоонд уртаашаа 2 метр харанхуй зайд хоолны ширээнд сууж байсан эмэгтэйгээс үхтэл цочоод, тэр чигтээ цочоо гарсангүй. 

Хэзээнээс Орос хөвгүүдээ хайрладаггүй улс билээ. Толстой “Яагаад орос эхийн хөвгүүд, энэ амьдрал дахь тэдний ганцхан итгэл найдвар, бахархал болсон хөвгүүд дайнд үрэгдэх болсон билээ?” хэмээн асуусан. 

Хоёрдугаар дайны бүслэлтийг хөвгүүдийнхээ амиар төлж давсан хотын ээжүүд, эхнэр, эгч дүүс өнөөдөр ч энэ асуултад хариултаа эрж байж мэднэ ээ. Тэнгрийн хүү тэдний хувьд алдсан хөвүүд, төлсөн золиосоо нэгэн агшинд тайзнаа үзэж, нэгэн зүйл тайтгарал, нэгэн зүйл эдгэрэл мэдрэх боломж болов уу?  Хэрэв тийм аваас бусдын эмзэглэл, сул талаас нэгээхэн хувь завшсан байх аваас тэр цэвэр урлагийн ялалт биш болно. 

Хэрэв би найруулагч бол энэ асуултад шаналж, шаралхаж, энд хариулт эрж энхийн цагт эргэж очиж хүчийг үзэх байсан. Энэ тухайд Модун Шинэбаяр хэмээх дүрийн хаанчлалд хоргодолгүйгээр даруу бөгөөд бодитой, өөрөө өөрсдөдөө шударга хандлагаар цэвэр урлаглаг эрэл хайгуул хийх нь жүжигчдийн бус критик, зохиолч, найруулагч бидний ажил аа.

Нийтлэлч Базарсүрэнгийн Болор-Эрдэнэ

Энэхүү гэрэл зургийг Александринский театрын зурагчин Александр Палаев авчээ.

]]> Нээлт эхлэхэд хэдхэн цаг үлдлээ. Нээлт гэдэг нь өмнөх тэмдэглэлд дурдсанчлан Санкт Петербург хот дахь Александринский үндэсний драмын театрт зохион байгуулагдах 17 дугаар олон улсын жүжгийн фестивалийн нээлтийг хэлж байна. 

Энэ наадмыг манай улсын драмын театрын “Сын Тенгри” жүжгийн тоглолтоор нээх зар театрын гадаах том баганад хадсан байх ба биднийг очиход хоёр өдрийн тоглолтын тасалбар хэдийнээ зарагдаж дууссан байлаа. 

Театрын үүдэнд “Манай тайзнаа Монгол Улсын Драмын Эрдмийн Театрын уран бүтээлчид тавтай морилно уу” хэмээн монгол хэлээр бичсэн хөл самбар тавьсан байна. Тоглолтын зам зардал, буудал гээд бүх зардлыг цаанаас дааж урьжээ. Хүндлэлийг хүндлэлээр, соёлыг соёлоор хариулъю, хүний газар Монгол хэмээх нэрийг өргөюү хэмээн хүн бүр дор бүрнээ хичээсээр нээлтийн өдөр тулж ирсэн нь энэ ээ. Хөшиг нээгдэхийн өмнө монголчууд бид дэлхийн театр урлагт эзлэх энэ тайзны эрэмбийг мэдээд авах нь зүй. Элизабет хатан хааны зарлигаар 1756 онд байгуулагдсан Оросын хамгийн эртний улсын театр ба итали архитектороор бариулсан барилга нь UNESCO-ын соёлын өв, Оросын үндэсний өв эрдэнэд бүртгэлтэй байна. Түүнээс илүүтэй энэ тайз Чеховын Ивановыг тоглож байсан тайз. Пушкины Борис Годуновыг үе үеийн Оросын аварга амьтад амилуулсан тайз. Толстойн Догшин Иваны үхлийг дэглэсэн тайз. Достоевскийн Мөрийч, Гэм зэмийг тавьсан тайз. Дэлхийн театрын Олимп зохиогдож байсан тайз. Мейрьхолд домогт Маскарадаа 1917 оны хоёрдугаар сард Хаант оросын сүүлчийн жүжиг болгон тавьсан тайз. Үүнээс хэдхэн өдрийн дараа унаж цаазлуулсан Романовынхон 6 жил бэлтгэгдсэн энэ жүжгийг үзэх төлөвлөгөөтэй байсан гэгдэнэ. 

Хаан морилох байсан Царьский улаан танхимд нээлтээс өмнө морин хуур, монгол уртын дуу эгшиглэлээ. Тиймдээ ч уг театр болшевикуудыг эсэргүүцэн бойкотлож түүхэндээ ганц удаа үүдээ хааж байжээ. Театр төдийгүй Санкт Петербург хот бүхэлдээ коммунист үеэсээ ичдэг ч юм шиг сэтгэгдэл төрлөө. Анхнаасаа Балтийн тэнгис рүү гарах хаалга, Европ руу харах цонх болгон Петр хааны байгуулсан хот билээ. Романовынхны хүндэтгэл ёслолын өргөөг Эрмитажийн сувд гэдэг юм байна. Тэр өргөөнд байх хааны сэнтийн дээр алтадсан титэм залсан байна. Энэ титмийг Зөвлөлтийн үед алх хадуураар сольж байрлуулсан байсныг 1990 оны өөрчлөлтийн дараа эргүүлээд титэм болгож сэргээн зассан байх жишээтэй.

Эрмитажийг, ер нь хотыг хөл хүрэх газраар нэлээн нэгжсэн авч бидний танил Ленин, Сталиныг цөөхөн олж харав. Харин Петрийн буржгар үстэй толгойг бол хотын сувинер болгон дээр зуржээ. Петртэй тоо толгойгоор өрсөлдөх нь ганц Пушкин байна. Оросын ард түмэн Пушкиндаа ямар их хайртайг музей, номын сан төдийгүй архины ширээ, гудамжны мухлагаас ч харж болом. Манайхан Нацагдоржийнхоо ганц хөшөөг булаалдаад байгаа юм. Ерөөсөө нэмээд шинээр баримаар юм байна. Улаанбаатараар дүүрэн Нацагдорж байж яагаад болохгүй гэж? Пушкины араас мэдээж нөгөө аваргууд: Чехов, Булгаков, Достоевский, Толстой, Гоголь... ямар ч олуулаа юм, нэг бүр нь ямар ч агуу юм, агуу болгоноо ямар ч их хүндэлдэг юм, ямар ч залхуугүй юм болгонд мөнхөлдөг юм. Уухад хананаас Чехов ширтэж, шээхэд нойлд хэнийх нь ч юм бэ монолог тоглогдож байх ажээ, нээрээ. Гоголь ресторанд зөөгчид нь 19 дүгээр зууны эмсийн дүрд тоглож байна. Ресторанд төгөлдөр хуур тоглож суух цагаан сахалтай өвгөн Чичиковт амигүй албатаа зарсан шинжтэй маадгар. Төгөлдөр хуурын дээр тортой шувуу шулганаад байна, Гоголийн монолог уншиж байвал гайхахгүй боллоо. Ширээн дээрх меню нь Амигүй Албат байна. Манайх уг зохиолыг 1959 онд орчуулан хэвлэхдээ тэндэх загвар, фонтыг баримталжээ гэж энд мэдэж авлаа. 

Юу юугүй хөшиг нээгдэх нь, театртаа эргэж ирье. Оршин суугчид нь өөрсдөө Гогольд оролцон тоглож буй хотод, Гоголь өөрөө амьд сэрүүндээ Мөрдөгчөө оролцон найруулж байсан өндөр тайзанд хэдэн бор уран бүтээлч минь гарч ирэхэд хэдхэн хором үлдлээ... ээ бурхан минь. Янжинлхам бурхан минь аварч ивээ! Хөшиг нээгдэж үзэгдэл эхэллээ. Монгол, Оросын соёлт хүмүүсийн буянаар хатан хааны театрын нэгдүгээр эгнээнд суулаа. Хамгийн урд суугаа тул бусад үзэгчид харагддаггүй. Ямаршуу байдалтай үзэж байна, эргээд хармаар байдаг, харахаас зовоод байдаг. Жүжгийн нэгдүгээр хэсэгт нэг тийм халуун пийшинд хайрагдсан мэт хавчганаж суулаа. Хавчигнаад байсан учраа ч үнэнээр нь хүлээсү. Нэг л их дэлхийд сурсан, нэг л их Гинзад, Вэстэндэд жүжиг үзсэн, нэг л их Дазаи, Ишигүро уншсан хүн Монголдоо итгэхгүй, Монголоосоо нэрэлхэн суугаа нь тэр зэрэг. Утаа май тавихад нь шоолж байгаа болов уу гэж зовлоо, цэрэг эрсийг тулалдахад зэрлэг балмад харагдаа болов уу гэж айлаа, эх үр харилцан ярихад энгийн, банал сонсогдов уу гэж түгшлээ. Хоёрдугаар хэсэг эхлээд төд удаагүй байтал хойшоо харах ч хэрэггүй боллоо. Хар аяндаа үзэгчид амьсгалаа түгжээд, хойшоо налах биш урагшаа хүзүүг сунгаж хамаг сүнсээ олзлуулах мэт болж автах нь мэдрэгдээд ирлээ. Тайз өөрөө театр дүүрэн үзэгчдээ яс үндэс, хэлний хана, ерөөсөө соёл болоод түүхийн аливаа хил хязгаарыг давуулан гэтэлгээд Янжинлхамын ивээл үү, Мейрьхолдын сүнс үү, ямарваа нэг ер бусын хүч ивээн бүхий чинад оронзайд хамтад нь урин оруулсан нь тэр болой. Би өөрөө ч хаана үзэж суугаагаа, хэн болохоо мартан алдаад, Модуныг шаналахад хамт шаналж, Модуныг уйлахад дагаж уйлж, Модуныг мандахад дагаж мандсаар нэг мэдэхэд хөшиг хаагдлаа. Ингээд нийт 13 минутын тасралтгүй алга ташилт, браво дор гурван удаа тайз эргэн нээгдэж ёсолгоо хийлээ. 

Модун Шанъю Баасанбуугийн Шинэбаяр хааны театрын тайзанд ийнхүү хаан суув. Тэрээр улс улсын хамгийн том театруудын хамгийн том жүжигчид нэрээ тамгалсан тайзнаа тэдний эгнээнд бүрэн тэмдэглэгдэн үлдэх үзүүлбэр бүтээж үзүүллээ. Тэнд Шинэбаярыг хаан суулгах гэж Баярцагааны Баатар найруулагч тэртээ 1996 онд Монголд анх удаа Хүннү теле дуурь тавьж, Мөнхзаяагийн Түвшинхүү тэгэхэд Модуны дүрийг анхлан бүтээжээ. Шинэбаярыг хаан суулгах гэж ардын жүжигчин Чойнхорын Найдандорж 1998 онд Тамгагүй төрийг анх найруулан тавьж, тэр мэт туршлага мэдлэгээсээ шавьдаа зааж өвлүүлжээ. Ардын жүжигчин, хөдөлмөрийн баатар Пүрэвдоржийн Цэрэндагва Лүүсүү вангийн дүрээр тайзнаа гарахад урвагчийн үзэгдэл бүр төгсөрч байлаа. Түүгээрээ тэрээр үл урвах, үл шарвах Модун Шинэбаярыг улам тодруулж ургуулж өглөө. Ардын жүжигчин Хасар Бэх-Очирын Жаргалсайхан туслах дүрээс гэхэд ханлиг сүрийг бадруулж, хаан Модуныг хэсэг зуурт хөвүүн болгон үзүүллээ. Ардын жүжигчин Жамсранжавын Оюундарь Модуны хатан эхийн дүрийг төгс бүтээх гэж, түүгээрээ харийн хатны үзэгчдийг олзлох гэж тэр мэт зовсон жаргасан эхийн дүрүүд авч сургуулилт хийжээ. Их зайран Жамсранжавын Пүрэвдорж, Шунхуй Отгонбаатарын Хонгорзул, Шагэ Пүрэвсүрэнгийн Мягмарсүрэн, Арваадай Тайванбаатар Сэргэлэн гээд ахмад, залуу уран бүтээлчид цөм гойд сайхан жүжиглэж, тэдний бүтээсэн цул сайхны сэнтий дээр Модун Шинэбаяр хэмээх үзэгдэл Александринский театрын түүхэнд бичигдэн үлдлээ. 

Кино найруулагч нар том жүжигчдийг хоршуулж, эс бол олноор нь зэрэгцүүлэн тавьдаг нь учиртай ажээ. Соосэкигийн бичсэнчлэн нэг сайхан нөгөө сайхнаа дардаггүй, нэг сайн нөгөө сайныг үгүйсгэдэггүй. Нэгийгээ улам тодруулж, нөгөөх нь улам өргөж, нэгдэн нийлээд үл үгүйсгэгдэх идеал руу, төгөлдөр сайхан руу тэмүүлдэг. Ай ямар сайхан... нэгээхэн төгөлдөр сайхны төлөө, нэжгээд төгс агшны төлөө нэгэн үеийн, нэг бус үеийн хөдөлмөр зүтгэлээр суурь өрдөг болохоор л тайз ийм өндөр, тайз ийм эрхэм. Ийм нэгэн өндөрлөгийг Александринский театрын тайзанд зангидсанаараа Намнангийн Наранбаатар улсын драмын театрт ч, улс Монголдоо ч түүхэн гавьяа байгуулж өглөө. Тэрээр би өөрийгөө биш дүрээ тодруулдаг, жүжигчнээ хайрладаг найруулагч гэж хэлдэг, хэлснээ хийж үзүүллээ. 

Нээлтийн тоглолтын дараа Оросын домогт найруулагч Фокин “Манай тайзанд тоглосон дэлхийд эрэмбэтэй театруудын эгнээнд нэгдсэнд баяр хүргэе” гэж хэллээ. Хоёр дахь өдрийн тоглолтыг тайзны ард хүлээж үзлээ. Жүжигчин хүн гэдэг тайзнаа үзэгчдэд тэнхээ тамирыг бүрнээ шавхаж зориулаад бууж ирдэг болохыг тэнд харчихсан тусмаа энд толгой дараалан нэр дурдмаар. Хөгжмийн зохиолчид, дууны найруулга, гэрэл, техникийн албаныхны нөр их хөдөлмөрийг магтан алдаршуулмаар байвч зай талбай эс хүрэлцлээ, тэднээсээ хүлцэл өчмү. Ингээд Монгол Улсын Драмын Эрдмийн Театрын хамт олон дэлхийн хамгийн урлаглаг хотын үзэгчдийн 13 минутын алга ташилтаар миний Монголдоо үл итгэх үзлийг ялж өглөө. Ялагдлаа гэвч бор болжморыг хуарлаг болтол, хар хэрээг цагаан болтол урлагийн бурхнаа тойглосон хотыг шүтэх ба аюух айдас нэгмөр анилгүй эргэж ирлээ. 

Питерт хэд хономогц дайн ба улстөрчдөд тоомжиргүй, ангид харагдаж байсан хотод нэгэн зүйл нэг л биш байгааг анзаарч нүгэл үйлдлээ. Хаашаа ч орсон эмэгтэйчүүд... ялангуяа ахмад эрэгтэйчүүд барагтай үзэгдэхгүй юм. Эрмитажийн булан болгонд нэг эмэгтэй сууж байна, билетийн кассанд сууж байна... Ахматовагийн гал тогоонд уртаашаа 2 метр харанхуй зайд хоолны ширээнд сууж байсан эмэгтэйгээс үхтэл цочоод, тэр чигтээ цочоо гарсангүй. 

Хэзээнээс Орос хөвгүүдээ хайрладаггүй улс билээ. Толстой “Яагаад орос эхийн хөвгүүд, энэ амьдрал дахь тэдний ганцхан итгэл найдвар, бахархал болсон хөвгүүд дайнд үрэгдэх болсон билээ?” хэмээн асуусан. 

Хоёрдугаар дайны бүслэлтийг хөвгүүдийнхээ амиар төлж давсан хотын ээжүүд, эхнэр, эгч дүүс өнөөдөр ч энэ асуултад хариултаа эрж байж мэднэ ээ. Тэнгрийн хүү тэдний хувьд алдсан хөвүүд, төлсөн золиосоо нэгэн агшинд тайзнаа үзэж, нэгэн зүйл тайтгарал, нэгэн зүйл эдгэрэл мэдрэх боломж болов уу?  Хэрэв тийм аваас бусдын эмзэглэл, сул талаас нэгээхэн хувь завшсан байх аваас тэр цэвэр урлагийн ялалт биш болно. 

Хэрэв би найруулагч бол энэ асуултад шаналж, шаралхаж, энд хариулт эрж энхийн цагт эргэж очиж хүчийг үзэх байсан. Энэ тухайд Модун Шинэбаяр хэмээх дүрийн хаанчлалд хоргодолгүйгээр даруу бөгөөд бодитой, өөрөө өөрсдөдөө шударга хандлагаар цэвэр урлаглаг эрэл хайгуул хийх нь жүжигчдийн бус критик, зохиолч, найруулагч бидний ажил аа.

Нийтлэлч Базарсүрэнгийн Болор-Эрдэнэ

Энэхүү гэрэл зургийг Александринский театрын зурагчин Александр Палаев авчээ.

]]> НҮБ-аас газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth хэмжээсийг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоолыг баталлаа https://ekhoron.mn/read/776 https://ekhoron.mn/read/776 Эхорон Mon, 07 Sep 2026 14:09:27 +0800 НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас өнгөрсөн баасан гарагт газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth хэмжээсийг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоолыг баталлаа.


]]> НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас өнгөрсөн баасан гарагт газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth хэмжээсийг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоолыг баталлаа. Ингэснээс хүн төрөлхтний 500 шахам жилийн турш баримталж ирсэн газрын зургийн хэмжээст тодорхой өөрчлөлт орохоор болж байгаа юм.

Энэ талаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Шүрэнчулууны Батбаяр тодорхой тайлбарлажээ. Тэрбээр:

-2026 оны 9 дүгээр сарын 4-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth проекцыг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоол баталлаа. 164 улс дэмжиж, 6 улс түдгэлзсэн бол АНУ ганцаараа эсэргүүцсэн байна. Тогтоол нь Mercator проекцыг хориглоогүй, мөн заавал биелүүлэх шинжтэй биш. 

Бидний харж дассан Mercator газрын зургийг 450 жилийн өмнө 1569 онд далайн навигацид зориулж бүтээсэн. Энэ зураг туйл руу ойртох тусам газар нутгийг томруулж харуулдаг. Тиймээс Гренланд, Канад, ОХУ, Европ бодитоосоо том харагддаг.

Хамгийн сонирхолтой жишээ нь Гренланд, Африк. Гренланд ойролцоогоор 2.2 сая км², Африк 30.4 сая км² буюу Африк бараг 14 дахин том. Гэтэл Mercator зураг дээр бараг ижил хэмжээтэй мэт харагддаг.

Монгол Улс ч Mercator-ын гажилтад ордог. Манай улс хойд өргөрөгт байрладаг учраас Mercator дээр экваторын ижил хэмжээний газар нутгаас ойролцоогоор хоёр дахин том талбай эзэлж харагдана. Equal Earth дээр Монголын 1.56 сая км² газар нутаг өөрчлөгдөхгүй, харин бусад оронтой харьцуулах хэмжээ нь илүү бодитой харагдана.

АНУ уг тогтоолыг зүгээр нэг газрын зургийн техникийн шинэчлэл гэж үзээгүй. Тэд үүнийг колоничлолын өв, нөхөн төлбөр зэрэг өргөн улс төрийн асуудалтай холбосон үзэл суртлын шинжтэй санаачилга гэж үзэж эсэргүүцсэн. АНУ-ын төлөөлөгч НҮБ XVI зууны газрын зураг хэлэлцэхээс илүү олон улсын энх тайван, хөгжил зэрэг бодит асуудалд төвлөрөх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлжээ. 

Харин Украин эсэргүүцээгүй, түдгэлзсэн. Equal Earth-ийн санааг зарчмын хувьд дэмжсэн ч Крым болон ОХУ-д түр эзлэгдсэн Украины нутаг дэвсгэрийг зарим зураг дээр хэрхэн дүрсэлсэнтэй санал нийлэхгүй байгаагаа тайлбарласан хэмээсэн байна.

Түүнчлэн судлаач Б.Билгүүнзаяа сошиал хуудсандаа Equal Earth болон Mercator проекц нь ямар учиртай болохыг дараах байдлаар тайлбарласан байна.

ТЭГШ ДЭЛХИЙН ГАЗАР ЗҮЙ ШИНЭЧЛЭЛТ

Энэ бол газар зүй, олон улсын боловсролын түүхэнд бараг 500 шахам жил ноёрхсон хамгийн том гажуудлыг засаж буй түүхэн том шийдвэр яалт ч үгүй мөн дөө!

Бидний багаасаа газар зүйн хичээл дээр харж дассан нөгөө дэлхийн газрын зураг хасагдаж энэхүү шинэ "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхийн дүрслэлээр хэмжигдэх болжээ.

16-р зууны 1569 онд Герард Меркатор бидний мэдэх Дэлхийн газрын зургийг зохиохдоо улс орнуудын газар нутгийн бодит хэмжээ талбайг харуулах гэхээс илүү далайчид луужингаа ашиглан нэг өнцгөөр хөлөг онгоцоо шулуун жолоодоход зориулж бүтээсэн юм. Бөөрөнхий бөмбөрцгийг тэгш өнцөгт хавтгай цаасан дээр буулгахад экватороос хойшоо болон урагшаа туйл руу дөхөх тусам газар нутгийн хэмжээ асар их сунаж томордог физикийн гажиг үүсдэг аж.  Үүнээс болоод Гренланд арал бүхэл бүтэн Африк тивтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээтэй харагддаг байв. Гренланд арал яг л бүхэл бүтэн Өмнөд Америк тив эсвэл Африк тив шиг аварга том харагддаг шүү дээ! Гэтэл бодит тоо баримтыг нь харьцуулаад үзвэл хүний нүдэнд итгэмээргүй сонин үнэн гарч ирдэг. Жинхэнэ газар зүйн хэмжээгээр Африк тив нь Гренландаас даруй 14 дахин том! 

Хойд өргөргийн 41–52 градуст оршдог манай Монгол Улс ч гэсэн бодит талбайгаасаа 1.5-2 дахин томорч харагддаг. Хамгийн сонин нь, газрын зураг дээр тив шиг харагддаг Гренланд арал бодит байдал дээрээ манай Монгол Улсаас ердөө 1.4-хөн дахин том шүү дээ. Гренландын бодит талбай: 2.16 сая км² Монгол Улсын талбай: 1.56 сая км² юм. 

Бөмбөрцөг хэлбэртэй Дэлхийн гадаргыг тэгш өнцөгт цаасан дээр дэлгэхэд экватор дээрх газар нутгууд яг бодит хэмжээгээрээ үлддэг бол хойд туйл руу ойртох тусам газар нутгийг нь албаар хэвтээ болон босоо чиглэлд олон дахин сунгаж татдаг учраас хамгийн хойд захад байдаг Гренланд, Канад, Оросын хойд хэсэг асар том болж сунадаг байсан хэрэг.

2018 онд олон улсын газрын зургийн эрдэмтдийн зохион бүтээсэн энэхүү "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхий дүрслэл нь Дэлхийн бүх тив, улс орнуудын бодит талбайн харьцааг тэгш хэмжилтээр яг 100  хувь үнэнээр нь хадгалж, хэт сунасан, эсвэл хачин хэлбэртэй болгохгүйгээр хүний нүдэнд хамгийн үзэмжтэй, муруй тэнцвэртэй байдлаар харуулж чадсанаараа олон улсын хүлээн зөвшөөрлийг авсан юм. 

Меркаторын зураг нь олон зууны турш Барууны болон хойд хагас бмбөрцгийн чинээлэг гүрнүүдийг дэлхийн төвд аварга том, сүр хүчтэй харагдуулж, харин Африк Өмнөд Америк, Зүүн өмнөд Азийн орнуудыг жижигхэн, өчүүхэн мэт харагдуулдаг Европ төвт үзлийн далд хэрэгсэл болж ирсэн гэж газар зүйчид түүхчид шүүмжилдэг байв. Харин НҮБ энэхүү шинэ бодит хэмжээст газрын зургийг албан ёсоор баталгаажуулснаар Дэлхийн хүүхэд багачууд, улстөрчид Дэлхийн газар зүй хэмжээ, тивүүдийн жинхэнэ цар хүрээг ямар ч төөрөгдөлгүй, үнэн зөвөөр нь харж суралцах шинэ эрин үе эхэлж байна.

Equal Earth проекц болон Mercator проекц ялгааг дараах зургаас харна уу.

]]> НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас өнгөрсөн баасан гарагт газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth хэмжээсийг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоолыг баталлаа. Ингэснээс хүн төрөлхтний 500 шахам жилийн турш баримталж ирсэн газрын зургийн хэмжээст тодорхой өөрчлөлт орохоор болж байгаа юм.

Энэ талаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Шүрэнчулууны Батбаяр тодорхой тайлбарлажээ. Тэрбээр:

-2026 оны 9 дүгээр сарын 4-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth проекцыг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоол баталлаа. 164 улс дэмжиж, 6 улс түдгэлзсэн бол АНУ ганцаараа эсэргүүцсэн байна. Тогтоол нь Mercator проекцыг хориглоогүй, мөн заавал биелүүлэх шинжтэй биш. 

Бидний харж дассан Mercator газрын зургийг 450 жилийн өмнө 1569 онд далайн навигацид зориулж бүтээсэн. Энэ зураг туйл руу ойртох тусам газар нутгийг томруулж харуулдаг. Тиймээс Гренланд, Канад, ОХУ, Европ бодитоосоо том харагддаг.

Хамгийн сонирхолтой жишээ нь Гренланд, Африк. Гренланд ойролцоогоор 2.2 сая км², Африк 30.4 сая км² буюу Африк бараг 14 дахин том. Гэтэл Mercator зураг дээр бараг ижил хэмжээтэй мэт харагддаг.

Монгол Улс ч Mercator-ын гажилтад ордог. Манай улс хойд өргөрөгт байрладаг учраас Mercator дээр экваторын ижил хэмжээний газар нутгаас ойролцоогоор хоёр дахин том талбай эзэлж харагдана. Equal Earth дээр Монголын 1.56 сая км² газар нутаг өөрчлөгдөхгүй, харин бусад оронтой харьцуулах хэмжээ нь илүү бодитой харагдана.

АНУ уг тогтоолыг зүгээр нэг газрын зургийн техникийн шинэчлэл гэж үзээгүй. Тэд үүнийг колоничлолын өв, нөхөн төлбөр зэрэг өргөн улс төрийн асуудалтай холбосон үзэл суртлын шинжтэй санаачилга гэж үзэж эсэргүүцсэн. АНУ-ын төлөөлөгч НҮБ XVI зууны газрын зураг хэлэлцэхээс илүү олон улсын энх тайван, хөгжил зэрэг бодит асуудалд төвлөрөх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлжээ. 

Харин Украин эсэргүүцээгүй, түдгэлзсэн. Equal Earth-ийн санааг зарчмын хувьд дэмжсэн ч Крым болон ОХУ-д түр эзлэгдсэн Украины нутаг дэвсгэрийг зарим зураг дээр хэрхэн дүрсэлсэнтэй санал нийлэхгүй байгаагаа тайлбарласан хэмээсэн байна.

Түүнчлэн судлаач Б.Билгүүнзаяа сошиал хуудсандаа Equal Earth болон Mercator проекц нь ямар учиртай болохыг дараах байдлаар тайлбарласан байна.

ТЭГШ ДЭЛХИЙН ГАЗАР ЗҮЙ ШИНЭЧЛЭЛТ

Энэ бол газар зүй, олон улсын боловсролын түүхэнд бараг 500 шахам жил ноёрхсон хамгийн том гажуудлыг засаж буй түүхэн том шийдвэр яалт ч үгүй мөн дөө!

Бидний багаасаа газар зүйн хичээл дээр харж дассан нөгөө дэлхийн газрын зураг хасагдаж энэхүү шинэ "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхийн дүрслэлээр хэмжигдэх болжээ.

16-р зууны 1569 онд Герард Меркатор бидний мэдэх Дэлхийн газрын зургийг зохиохдоо улс орнуудын газар нутгийн бодит хэмжээ талбайг харуулах гэхээс илүү далайчид луужингаа ашиглан нэг өнцгөөр хөлөг онгоцоо шулуун жолоодоход зориулж бүтээсэн юм. Бөөрөнхий бөмбөрцгийг тэгш өнцөгт хавтгай цаасан дээр буулгахад экватороос хойшоо болон урагшаа туйл руу дөхөх тусам газар нутгийн хэмжээ асар их сунаж томордог физикийн гажиг үүсдэг аж.  Үүнээс болоод Гренланд арал бүхэл бүтэн Африк тивтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээтэй харагддаг байв. Гренланд арал яг л бүхэл бүтэн Өмнөд Америк тив эсвэл Африк тив шиг аварга том харагддаг шүү дээ! Гэтэл бодит тоо баримтыг нь харьцуулаад үзвэл хүний нүдэнд итгэмээргүй сонин үнэн гарч ирдэг. Жинхэнэ газар зүйн хэмжээгээр Африк тив нь Гренландаас даруй 14 дахин том! 

Хойд өргөргийн 41–52 градуст оршдог манай Монгол Улс ч гэсэн бодит талбайгаасаа 1.5-2 дахин томорч харагддаг. Хамгийн сонин нь, газрын зураг дээр тив шиг харагддаг Гренланд арал бодит байдал дээрээ манай Монгол Улсаас ердөө 1.4-хөн дахин том шүү дээ. Гренландын бодит талбай: 2.16 сая км² Монгол Улсын талбай: 1.56 сая км² юм. 

Бөмбөрцөг хэлбэртэй Дэлхийн гадаргыг тэгш өнцөгт цаасан дээр дэлгэхэд экватор дээрх газар нутгууд яг бодит хэмжээгээрээ үлддэг бол хойд туйл руу ойртох тусам газар нутгийг нь албаар хэвтээ болон босоо чиглэлд олон дахин сунгаж татдаг учраас хамгийн хойд захад байдаг Гренланд, Канад, Оросын хойд хэсэг асар том болж сунадаг байсан хэрэг.

2018 онд олон улсын газрын зургийн эрдэмтдийн зохион бүтээсэн энэхүү "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхий дүрслэл нь Дэлхийн бүх тив, улс орнуудын бодит талбайн харьцааг тэгш хэмжилтээр яг 100  хувь үнэнээр нь хадгалж, хэт сунасан, эсвэл хачин хэлбэртэй болгохгүйгээр хүний нүдэнд хамгийн үзэмжтэй, муруй тэнцвэртэй байдлаар харуулж чадсанаараа олон улсын хүлээн зөвшөөрлийг авсан юм. 

Меркаторын зураг нь олон зууны турш Барууны болон хойд хагас бмбөрцгийн чинээлэг гүрнүүдийг дэлхийн төвд аварга том, сүр хүчтэй харагдуулж, харин Африк Өмнөд Америк, Зүүн өмнөд Азийн орнуудыг жижигхэн, өчүүхэн мэт харагдуулдаг Европ төвт үзлийн далд хэрэгсэл болж ирсэн гэж газар зүйчид түүхчид шүүмжилдэг байв. Харин НҮБ энэхүү шинэ бодит хэмжээст газрын зургийг албан ёсоор баталгаажуулснаар Дэлхийн хүүхэд багачууд, улстөрчид Дэлхийн газар зүй хэмжээ, тивүүдийн жинхэнэ цар хүрээг ямар ч төөрөгдөлгүй, үнэн зөвөөр нь харж суралцах шинэ эрин үе эхэлж байна.

Equal Earth проекц болон Mercator проекц ялгааг дараах зургаас харна уу.

]]> COP17 бол манай улсын “экологийн дипломат ажиллагаа”-ны шинэ индэр https://ekhoron.mn/read/686 https://ekhoron.mn/read/686 Эхорон Mon, 24 Aug 2026 16:27:57 +0800 Монгол Улс анх удаа дэлхийн хэмжээний экологийн дипломат индэр болж байна. COP17 нь 2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатар хотод, “Restoring Land. Restoring Hope” буюу “Эх байгалиа сэргээж, итгэл найдвараа бадраая” уриан дор болж байна. UNCCD-ийн оролцогч 197 улс орны төр засаг, бизнес, иргэний нийгэм, эрдэмтэн судлаачид, малчид болон бусад оролцогчдыг бид хүлээн аваад байна.


]]> Монгол Улс анх удаа дэлхийн хэмжээний экологийн дипломат индэр болж байна. COP17 нь 2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатар хотод, “Restoring Land. Restoring Hope” буюу “Эх байгалиа сэргээж, итгэл найдвараа бадраая” уриан дор болж байна. UNCCD-ийн оролцогч 197 улс орны төр засаг, бизнес, иргэний нийгэм, эрдэмтэн судлаачид, малчид болон бусад оролцогчдыг бид хүлээн аваад байна.

НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын талуудын бага хурал (UNCCD) COP17-ыг манайд  зохион байгуулж байгаа нь манай улсын хувьд зөвхөн байгаль орчны томоохон арга хэмжээ бус, гадаад бодлого, эдийн засаг, үндэсний гадаад сурталчилгаа, “гуравдагч хөрш”-ийн дипломат ажиллагаатай холбогдох стратегийн нэн ач холбогдолтой үйл явдал юм.

COP17-ын хамгийн том онцлог бол Монгол Улс НҮБ-ын томоохон олон талт хэлэлцээний талбарыг анх удаа эх орондоо хүлээн авч байгаа явдал юм. Нийслэл хотод маань 197 улсын төлөөлөл цуглаж байгаа нь манай Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагааны хувьд том боломж, том ололт амжилт билээ.

Энэ утгаараа COP17-ыг “экологийн дипломат ажиллагаа”-ны шинэ индэр гэж үзэж болно.

Монгол Улс энд зөвхөн зохион байгуулагч биш, харин:

  • Цөлжилттэй тэмцэх;
  • Бэлчээр хамгаалах;
  • Усны нөөцийг тогтвортой ашиглах;
  • Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох;
  • Газрын доройтлыг бууруулах асуудлаар өөрийн байр суурь, туршлага, санаачилгыг дэлхийн түвшинд танилцуулах боломжтой. Товчдоо Монголын “асуудлыг” дэлхийн асуудал болгож байна.

Монгол орон нь газарзүйн байршил, эрс тэс уур амьсгалын онцлогоос шалтгаалан дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий 10 орны нэг юм. Үүний улмаас дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурч, ган гачгийн давтамж нэмэгдэн, цөлжилтийн үйл явц эрчимжиж байна. Монгол орны уур амьсгал, хуурай бүсийн онцлог нь цөлжилтөд нэн эмзэг экосистемтэй нягт холбоотой тул энэхүү сорилтыг даван туулах чиглэлээр дэлхий нийттэй туршлага хуваалцах, хамтран шийдэл боловсруулах өргөн боломжийг бүрдүүлж байна. Өнөөдрийн байдлаар COP17 үргэлжилж байгаа тул эцсийн шийдвэрүүд хараахан гараагүй байна.

Миний хувьд COP17-гоос манай улсад нэн хэрэгтэй олон чухал үр дүн, хамтын ажиллагаа гараасай гэж хүлээж байна.

  1. Цөлжилттэй тэмцэх хүрээнд мод тарих,ус хуримтлуулах, газрыг нөхөн сэргээх бодлого, бэлчээрийн доройтлоос хамгаалах үндэсний томоохон цогц хөтөлбөртэй болох. Энэ бол хамгийн эхний том өөрчлөлт байгаасай.  
  2. Цөлжилттэй тэмцэх, байгаль орчны  хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт
  3. Монголд технологи, шинжлэх ухааны хамтын ажиллагааны шинэ боломж нээгдэх
  4. Хамгийн чухал нь COP17-ын шийдвэрийг манай улсын өөрийн төсөв, бодлогодоо тусах

COP17-ын Монгол Улсын гадаад бодлогод үзүүлэх ач холбогдолтой

Монгол Улсын гадаад бодлогын өнцгөөс COP17-ыг харах юм бол ач холбогдол нь маш  өргөн хүрээтэй. Энэ хурлыг Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагаа, “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого, экологийн дипломат ажиллагаа, олон улсын нэр хүнд, эдийн засгийн дипломат ажиллагааг нэг дор уялдуулах боломж гэж үзэж болно.

2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатарт болж буй UNCCD-ийн COP17 нь манай улс болон Зүүн, Төв Азийн хувьд түүхэн ач холбогдолтой: Бид UNCCD-ийн COP-ыг Төв Азид анх удаа зохион байгуулж байгаа улс юм. Мөн энэ нь 2026 оны “Rio Convention”-уудын гурван COP-ын эхнийх болж байна.  

1. Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагааг шинэ түвшинд гаргана

Манай улс газарзүйн хувьд хоёр том хөршийн дунд оршдог ч гадаад бодлогынхоо нэг чухал тулгуурыг олон талт дипломат ажиллагаа гэж үздэг. COP17 энэ бодлогыг хэрэгжүүлэх маш том талбар болж байна. 197 улс орон оролцдог НҮБ-ын конвенцын дээд түвшний уулзалтыг Улаанбаатарт зохион байгуулснаар бид:

  • НҮБ-ын хүрээнд идэвхтэй оролцогч  улс;
  • Олон улсын хэлэлцээний талбар бий болгож чаддаг улс;
  • Дэлхийн нийтлэг асуудлаар санаачилга гаргадаг улс гэсэн дүр төрхөө бэхжүүлэх боломжтой. UNCCD өөрөө газрын доройтол, цөлжилт, гангийн асуудлыг эдийн засаг, хүнс, ус, амьжиргаа, тогтвортой байдалтай холбосон дэлхийн хэмжээний асуудал гэж тодорхойлж байна.

Өөрөөр хэлбэл Монгол “жижиг улс” гэдгээс илүү “шийдэл санал болгодог улс” гэсэн дипломат байр суурь руу шилжих боломжтой. Мөн ирэх хоёр жилийн хугацаанд Монгол Улс UNCCD-ийн COP-ыг даргалах болно.

2. “Гуравдагч хөрш”-ийн бодлогод шинэ агуулга нэмнэ

Энэ нь миний бодлоор Монголын гадаад бодлогод үзүүлэх хамгийн сонирхолтой нөлөөний нэг.Монголын “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого уламжлал ёсоор улс төр, аюулгүй байдал, эдийн засгийн хамтын ажиллагаатай ихээхэн холбогдож ирсэн. COP17-аар дамжуулан үүнд шинэ нэг чиглэл нэмэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл Япон, БНСУ, АНУ, Европын холбоо, Энэтхэг, Австрали, Төв Азийн улсууд зэрэг олон түнштэй Монгол Улс нь Уур амьсгал + Ус + Газрын нөхөн сэргээлт + Бэлчээр + Ногоон технологи + Санхүүжилт гэсэн нийтлэг ашиг сонирхлын хүрээнд хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлж болно.

Энэ нь “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогыг аюулгүй байдлын уламжлалт ойлголтоос тогтвортой хөгжлийн дипломат ажиллагаа руу тэлэх боломж юм.

3. Монголын нүүдлийн соёлыг “зөөлөн хүч” болгон ашиглах боломжтой

Энэ бол Монголд бусад орноос ялгарах маш том давуу тал.

2026 он НҮБ-ын Олон улсын бэлчээрийн газар ба малчдын жил болж байгаа нь COP17-той давхцаж байна. Монгол Улс бэлчээр, малчдын асуудлыг олон улсын түвшинд гаргахад онцгой байр суурь эзэлж байна.  Эндээс Монголын дипломат ажиллагаанд шинэ санаачилга гарч болно. Нүүдлийн соёл → Тогтвортой мал аж ахуй → Дэлхийн экологийн шийдэл

гэсэн дипломат санаачилга юм. Ингэснээр нүүдэлчин соёл зөвхөн аялал жуулчлалын брэнд биш, Монголын “soft power” буюу зөөлөн хүчний дипломат хэрэгсэл болж чадна.

4. Монгол Улс олон улсын санхүү, технологийн шинэ түншүүдтэй холбогдоно

COP17-ын хэлэлцүүлэг зөвхөн байгаль хамгаалах тухай биш газрын нөхөн сэргээлтийн санхүүжилт, хувийн хэвшлийн оролцоо, технологи дамжуулалт, шинжлэх ухааны хамтын ажиллагаа ч гол сэдэв болж байна. Энэ нь Монголын Улсын эдийн засгийн дипломат ажиллагаанд шууд ашигтай.

Бид COP17 → Олон улсын байгууллага → Хөгжлийн банк → Хөрөнгө оруулагч → Технологийн компани → Монголын төсөл гэсэн шинэ сүлжээ бий болгож болно.

Ялангуяа Монгол Улс 2026 оны долдугаар сард анхны Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай хуулиа баталсан нь COP17-ын өмнөх бодлогын суурийг бэхжүүлж өгсөн.

5. Монголын олон улсын имижийг “Уул уурхайгаас ногоон хөгжил” рүү тэнцвэржүүлнэ

Монголыг олон улсын тавцанд ихэвчлэн:

Нүүрс + Зэс + Уул уурхай + Нүүдэлчин соёл гэсэн дүр төрхөөр хардаг бол COP17 харин өөр нэг дүр төрхийг бий болгох боломж олгож байна. Монгол = Цөлжилттэй тэмцэгч + Нүүдлийн соёл + Газрын нөхөн сэргээлт + Ногоон хөгжил гэсэн өргөн агуулга бүрдүүлнэ.

Энэ нь ялангуяа Европ, Япон, БНСУ зэрэг ногоон шилжилт, тогтвортой санхүүжилтийг чухалчилдаг түншүүдтэй харилцаанд эерэг нөлөөтэй.

6. Монголын “дипломат брэнд”-ийг төрөлжүүлэх боломж

Монголын уламжлалт нүүдлийн соёл + байгаль хамгаалах уламжлал + орчин үеийн экологийн шийдэл гэсэн өвөрмөц дипломат брэнд бий болгож болно.

Энэ нь Монголыг зөвхөн геополитикийн “хоёр их гүрний дундах улс” гэж харахаас илүү дэлхийн нийтлэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмэр оруулдаг улс гэж харуулах болно.

Тэгвэл COP17 Монголын хувьд гурван  дипломат “капитал” үлдээж чадна.

  • Дипломат капитал:Олон талт дипломат ажиллагааны нэр хүнд
  • Зөөлөн хүчний капитал: Нүүдлийн соёл, бэлчээр, байгаль хамгааллын Монголын туршлага
  • Эдийн засгийн дипломат капитал :Ногоон хөрөнгө оруулалт, технологи, санхүүжилт, олон улсын түншлэл

Тиймээс COP17-ын манай улсын гадаад бодлогод үзүүлэх хамгийн том эерэг нөлөө нь зөвхөн нэг удаагийн хурлыг сайн зохион байгуулах амжилт биш харин Монгол Улсын гадаад бодлогын шинэ чиглэл болгох боломж юм.

Эх байгалиа сэргээж

Итгэл найдвараа бадраая

Олон улс судлалын доктор, (Ph.D) Х.Баатархүү

‍

]]> Монгол Улс анх удаа дэлхийн хэмжээний экологийн дипломат индэр болж байна. COP17 нь 2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатар хотод, “Restoring Land. Restoring Hope” буюу “Эх байгалиа сэргээж, итгэл найдвараа бадраая” уриан дор болж байна. UNCCD-ийн оролцогч 197 улс орны төр засаг, бизнес, иргэний нийгэм, эрдэмтэн судлаачид, малчид болон бусад оролцогчдыг бид хүлээн аваад байна.

НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын талуудын бага хурал (UNCCD) COP17-ыг манайд  зохион байгуулж байгаа нь манай улсын хувьд зөвхөн байгаль орчны томоохон арга хэмжээ бус, гадаад бодлого, эдийн засаг, үндэсний гадаад сурталчилгаа, “гуравдагч хөрш”-ийн дипломат ажиллагаатай холбогдох стратегийн нэн ач холбогдолтой үйл явдал юм.

COP17-ын хамгийн том онцлог бол Монгол Улс НҮБ-ын томоохон олон талт хэлэлцээний талбарыг анх удаа эх орондоо хүлээн авч байгаа явдал юм. Нийслэл хотод маань 197 улсын төлөөлөл цуглаж байгаа нь манай Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагааны хувьд том боломж, том ололт амжилт билээ.

Энэ утгаараа COP17-ыг “экологийн дипломат ажиллагаа”-ны шинэ индэр гэж үзэж болно.

Монгол Улс энд зөвхөн зохион байгуулагч биш, харин:

  • Цөлжилттэй тэмцэх;
  • Бэлчээр хамгаалах;
  • Усны нөөцийг тогтвортой ашиглах;
  • Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох;
  • Газрын доройтлыг бууруулах асуудлаар өөрийн байр суурь, туршлага, санаачилгыг дэлхийн түвшинд танилцуулах боломжтой. Товчдоо Монголын “асуудлыг” дэлхийн асуудал болгож байна.

Монгол орон нь газарзүйн байршил, эрс тэс уур амьсгалын онцлогоос шалтгаалан дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий 10 орны нэг юм. Үүний улмаас дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурч, ган гачгийн давтамж нэмэгдэн, цөлжилтийн үйл явц эрчимжиж байна. Монгол орны уур амьсгал, хуурай бүсийн онцлог нь цөлжилтөд нэн эмзэг экосистемтэй нягт холбоотой тул энэхүү сорилтыг даван туулах чиглэлээр дэлхий нийттэй туршлага хуваалцах, хамтран шийдэл боловсруулах өргөн боломжийг бүрдүүлж байна. Өнөөдрийн байдлаар COP17 үргэлжилж байгаа тул эцсийн шийдвэрүүд хараахан гараагүй байна.

Миний хувьд COP17-гоос манай улсад нэн хэрэгтэй олон чухал үр дүн, хамтын ажиллагаа гараасай гэж хүлээж байна.

  1. Цөлжилттэй тэмцэх хүрээнд мод тарих,ус хуримтлуулах, газрыг нөхөн сэргээх бодлого, бэлчээрийн доройтлоос хамгаалах үндэсний томоохон цогц хөтөлбөртэй болох. Энэ бол хамгийн эхний том өөрчлөлт байгаасай.  
  2. Цөлжилттэй тэмцэх, байгаль орчны  хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт
  3. Монголд технологи, шинжлэх ухааны хамтын ажиллагааны шинэ боломж нээгдэх
  4. Хамгийн чухал нь COP17-ын шийдвэрийг манай улсын өөрийн төсөв, бодлогодоо тусах

COP17-ын Монгол Улсын гадаад бодлогод үзүүлэх ач холбогдолтой

Монгол Улсын гадаад бодлогын өнцгөөс COP17-ыг харах юм бол ач холбогдол нь маш  өргөн хүрээтэй. Энэ хурлыг Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагаа, “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого, экологийн дипломат ажиллагаа, олон улсын нэр хүнд, эдийн засгийн дипломат ажиллагааг нэг дор уялдуулах боломж гэж үзэж болно.

2026 оны наймдугаар сарын 17–28-нд Улаанбаатарт болж буй UNCCD-ийн COP17 нь манай улс болон Зүүн, Төв Азийн хувьд түүхэн ач холбогдолтой: Бид UNCCD-ийн COP-ыг Төв Азид анх удаа зохион байгуулж байгаа улс юм. Мөн энэ нь 2026 оны “Rio Convention”-уудын гурван COP-ын эхнийх болж байна.  

1. Монгол Улсын олон талт дипломат ажиллагааг шинэ түвшинд гаргана

Манай улс газарзүйн хувьд хоёр том хөршийн дунд оршдог ч гадаад бодлогынхоо нэг чухал тулгуурыг олон талт дипломат ажиллагаа гэж үздэг. COP17 энэ бодлогыг хэрэгжүүлэх маш том талбар болж байна. 197 улс орон оролцдог НҮБ-ын конвенцын дээд түвшний уулзалтыг Улаанбаатарт зохион байгуулснаар бид:

  • НҮБ-ын хүрээнд идэвхтэй оролцогч  улс;
  • Олон улсын хэлэлцээний талбар бий болгож чаддаг улс;
  • Дэлхийн нийтлэг асуудлаар санаачилга гаргадаг улс гэсэн дүр төрхөө бэхжүүлэх боломжтой. UNCCD өөрөө газрын доройтол, цөлжилт, гангийн асуудлыг эдийн засаг, хүнс, ус, амьжиргаа, тогтвортой байдалтай холбосон дэлхийн хэмжээний асуудал гэж тодорхойлж байна.

Өөрөөр хэлбэл Монгол “жижиг улс” гэдгээс илүү “шийдэл санал болгодог улс” гэсэн дипломат байр суурь руу шилжих боломжтой. Мөн ирэх хоёр жилийн хугацаанд Монгол Улс UNCCD-ийн COP-ыг даргалах болно.

2. “Гуравдагч хөрш”-ийн бодлогод шинэ агуулга нэмнэ

Энэ нь миний бодлоор Монголын гадаад бодлогод үзүүлэх хамгийн сонирхолтой нөлөөний нэг.Монголын “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого уламжлал ёсоор улс төр, аюулгүй байдал, эдийн засгийн хамтын ажиллагаатай ихээхэн холбогдож ирсэн. COP17-аар дамжуулан үүнд шинэ нэг чиглэл нэмэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл Япон, БНСУ, АНУ, Европын холбоо, Энэтхэг, Австрали, Төв Азийн улсууд зэрэг олон түнштэй Монгол Улс нь Уур амьсгал + Ус + Газрын нөхөн сэргээлт + Бэлчээр + Ногоон технологи + Санхүүжилт гэсэн нийтлэг ашиг сонирхлын хүрээнд хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлж болно.

Энэ нь “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогыг аюулгүй байдлын уламжлалт ойлголтоос тогтвортой хөгжлийн дипломат ажиллагаа руу тэлэх боломж юм.

3. Монголын нүүдлийн соёлыг “зөөлөн хүч” болгон ашиглах боломжтой

Энэ бол Монголд бусад орноос ялгарах маш том давуу тал.

2026 он НҮБ-ын Олон улсын бэлчээрийн газар ба малчдын жил болж байгаа нь COP17-той давхцаж байна. Монгол Улс бэлчээр, малчдын асуудлыг олон улсын түвшинд гаргахад онцгой байр суурь эзэлж байна.  Эндээс Монголын дипломат ажиллагаанд шинэ санаачилга гарч болно. Нүүдлийн соёл → Тогтвортой мал аж ахуй → Дэлхийн экологийн шийдэл

гэсэн дипломат санаачилга юм. Ингэснээр нүүдэлчин соёл зөвхөн аялал жуулчлалын брэнд биш, Монголын “soft power” буюу зөөлөн хүчний дипломат хэрэгсэл болж чадна.

4. Монгол Улс олон улсын санхүү, технологийн шинэ түншүүдтэй холбогдоно

COP17-ын хэлэлцүүлэг зөвхөн байгаль хамгаалах тухай биш газрын нөхөн сэргээлтийн санхүүжилт, хувийн хэвшлийн оролцоо, технологи дамжуулалт, шинжлэх ухааны хамтын ажиллагаа ч гол сэдэв болж байна. Энэ нь Монголын Улсын эдийн засгийн дипломат ажиллагаанд шууд ашигтай.

Бид COP17 → Олон улсын байгууллага → Хөгжлийн банк → Хөрөнгө оруулагч → Технологийн компани → Монголын төсөл гэсэн шинэ сүлжээ бий болгож болно.

Ялангуяа Монгол Улс 2026 оны долдугаар сард анхны Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай хуулиа баталсан нь COP17-ын өмнөх бодлогын суурийг бэхжүүлж өгсөн.

5. Монголын олон улсын имижийг “Уул уурхайгаас ногоон хөгжил” рүү тэнцвэржүүлнэ

Монголыг олон улсын тавцанд ихэвчлэн:

Нүүрс + Зэс + Уул уурхай + Нүүдэлчин соёл гэсэн дүр төрхөөр хардаг бол COP17 харин өөр нэг дүр төрхийг бий болгох боломж олгож байна. Монгол = Цөлжилттэй тэмцэгч + Нүүдлийн соёл + Газрын нөхөн сэргээлт + Ногоон хөгжил гэсэн өргөн агуулга бүрдүүлнэ.

Энэ нь ялангуяа Европ, Япон, БНСУ зэрэг ногоон шилжилт, тогтвортой санхүүжилтийг чухалчилдаг түншүүдтэй харилцаанд эерэг нөлөөтэй.

6. Монголын “дипломат брэнд”-ийг төрөлжүүлэх боломж

Монголын уламжлалт нүүдлийн соёл + байгаль хамгаалах уламжлал + орчин үеийн экологийн шийдэл гэсэн өвөрмөц дипломат брэнд бий болгож болно.

Энэ нь Монголыг зөвхөн геополитикийн “хоёр их гүрний дундах улс” гэж харахаас илүү дэлхийн нийтлэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмэр оруулдаг улс гэж харуулах болно.

Тэгвэл COP17 Монголын хувьд гурван  дипломат “капитал” үлдээж чадна.

  • Дипломат капитал:Олон талт дипломат ажиллагааны нэр хүнд
  • Зөөлөн хүчний капитал: Нүүдлийн соёл, бэлчээр, байгаль хамгааллын Монголын туршлага
  • Эдийн засгийн дипломат капитал :Ногоон хөрөнгө оруулалт, технологи, санхүүжилт, олон улсын түншлэл

Тиймээс COP17-ын манай улсын гадаад бодлогод үзүүлэх хамгийн том эерэг нөлөө нь зөвхөн нэг удаагийн хурлыг сайн зохион байгуулах амжилт биш харин Монгол Улсын гадаад бодлогын шинэ чиглэл болгох боломж юм.

Эх байгалиа сэргээж

Итгэл найдвараа бадраая

Олон улс судлалын доктор, (Ph.D) Х.Баатархүү

‍

]]> СОР17: Монгол Улсын дэвшүүлж буй санаачилга “Тал хээрийн төлөвлөгөө” https://ekhoron.mn/read/629 https://ekhoron.mn/read/629 Эхорон Wed, 19 Aug 2026 12:00:39 +0800 -Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хуралд Монгол Улсын дэвшүүлж буй санаачилга “Тал хээрийн төлөвлөгөө”-ний танилцуулга-


]]> -Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хуралд Монгол Улсын дэвшүүлж буй санаачилга “Тал хээрийн төлөвлөгөө”-ний танилцуулга-

Монгол Улс газрын доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлт, биологийн олон янз байдлын хомсдол зэрэг харилцан уялдаатай дэлхий нийтийн сорилтуудыг цогц байдлаар шийдвэрлэх зорилгоор “Тал хээрийн төлөвлөгөө” (Steppe Action Agenda)-г боловсруулаад байна. 

“Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенц, Биологийн олон янз байдлын тухай НҮБ-ын конвенц буюу Риогийн гурван конвенцын хэрэгжилтийн уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ бүс нутгийн болон дэлхийн байгаль орчны тогтвортой байдлыг дэмжих зорилготой.

Энэхүү төлөвлөгөө нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын бодлогын “өв” болон үлдэх стратегийн баримт бичиг юм. Төлөвлөгөөний хүрээнд Газрын доройтлыг тэглэх зорилт, Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмэр, Үндэсний дасан зохицох төлөвлөгөө, Биологийн олон янз байдлын үндэсний стратеги, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний зорилт, арга хэмжээг уялдуулан хэрэгжүүлэх, тэдгээрийн хэрэгжилтийг хангах нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэхэд чиглэнэ.

Өгөгдөл, мониторингийн тогтолцооны салангид байдал, санхүүжилтийн дутагдал, салбар хоорондын зохицуулалтын сул байдал, оролцогч талуудын тэгш бус оролцоо, бодлогын хэрэгжилтийн уялдаа хангалтгүй зэрэг нийтлэг системийн шинжтэй сорилтуудыг шийдвэрлэх зорилготой. Улмаар бодлогын зорилт болон олон улсын өмнө хүлээсэн үүрэг, амлалтуудыг хөрөнгө оруулалт татах чадвартай, өргөн хүрээнд хэрэгжүүлэх боломжтой, хэрэгжилтийн үр дүнг нь хэмжих боломжтой, урт хугацаанд тогтвортой хэрэгжих шийдэл болгон хөгжүүлэх нөхцөл бүрдэнэ.

Мөн төр, хувийн хэвшил, олон улсын байгууллага, хөгжлийн түншүүд, иргэний нийгэм, эрдэм шинжилгээний байгууллага, уугуул болон нутгийн иргэд, залуучууд зэрэг оролцогч талуудын хамтын ажиллагаанд тулгуурласан үр дүнтэй түншлэлийн тогтолцоог бүрдүүлэхийг зорьж байна. Энэхүү түншлэлийн хүрээнд мэдлэг, туршлага солилцох, инновацийг дэмжих, хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэх замаар тогтвортой газар ашиглалт, экосистемийн менежментийн чиглэлээр бодит үр дүнд хүрэх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

“Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь газрын доройтол, биологийн олон янз байдлын хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, усны аюулгүй байдал, тогтвортой дэд бүтэц, уян хатан, тогтвортой эдийн засгийн хөгжил зэрэг харилцан уялдаа бүхий сорилтуудыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн дэлхийн хэмжээний гурван санаачилгын хүрээнд хэрэгжинэ.

“Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга” нь Монгол Улс болон Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын хамтарсан санаачилга бөгөөд дэлхийн бэлчээрийн экосистемийг хамгаалах, тогтвортой ашиглах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг дэмжихэд чиглэнэ. Тус санаачилга нь бэлчээрийн доройтлыг бууруулах, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, тэсвэрлэх чадавхыг нэмэгдүүлэх, экосистемийн үйлчилгээг сайжруулах, уугуул болон орон нутгийн иргэдийн оролцоо, манлайллыг бэхжүүлэх зорилготой.

“Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга” нь Монгол Улсын манлайлал дор олон улсын түншүүдтэй хамтран хөгжүүлж буй дэлхийн хэмжээний санаачилга бөгөөд ус, газар, экосистемийн нэгдмэл байдалд суурилсан нэгдсэн төлөвлөлт, засаглал, хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь усны хомсдол, газрын доройтол, экосистемийн доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй өсөн нэмэгдэж буй эрсдэлийг шинжлэх ухаанд суурилсан, уялдаа холбоо бүхий арга замаар шийдвэрлэх зорилготой.

“Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга” нь дэд бүтцийн төлөвлөлт, санхүүжилт, бүтээн байгуулалтад байгальд суурилсан шийдлийг системтэйгээр нэвтрүүлж, байгаль орчинд ээлтэй, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй, нөөцийг үр ашигтай ашиглах хөгжлийн загварыг төлөвшүүлэхэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь экосистемийг нөхөн сэргээх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах болон дасан зохицох арга хэмжээг дэмжихийн зэрэгцээ тогтвортой эдийн засгийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулах зорилготой.

Эдгээр дэлхийн хэмжээний гурван санаачилга нь “Тал хээрийн төлөвлөгөө”-ний хэрэгжилтийн үндсэн тулгуур болно. Бэлчээрийн тогтвортой менежмент, ус ба газрын нэгдсэн засаглал, байгальд суурилсан шийдлийг нэгтгэн хэрэгжүүлснээр “Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн олон талт үр өгөөжийг бий болгох салбар дамнасан нэгдмэл хандлагыг төлөвшүүлнэ. Түүнчлэн түншлэлийг бэхжүүлэх, шинэлэг санхүүжилтийн механизмыг хөгжүүлэх, шинжлэх ухаанд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих, хэрэгжилтийн уялдаа холбоог хангах замаар Тогтвортой хөгжлийн зорилгуудын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна. Мөн Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого “Алсын хараа-2050” болон ногоон хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

Ингэснээр газрын нөхөн сэргээлт, биологийн олон янз байдлын хамгаалал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадавх, хүнс болон усны аюулгүй байдал, тогтвортой хөгжлийн чиглэлээр үндэсний, бүс нутгийн болон дэлхийн түвшинд бодит үр дүн гаргаж, Риогийн гурван конвенцын урт хугацааны зорилтуудын хэрэгжилтийг ахиулахад чухал ач холбогдолтой. 


Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга

“Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга” нь Монгол Улс болон Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын хамтарсан манлайлал дор хэрэгжүүлэх, олон талт түншлэлд суурилсан олон улсын санаачилга бөгөөд бэлчээрийн экосистемийн хамгаалал, тогтвортой менежмент, нөхөн сэргээлтэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт, хамтын ажиллагааг эрчимжүүлж, Газрын доройтлыг тэглэх зорилтын хэрэгжилтийг дэмжихэд чиглэнэ.

Тус санаачилгыг 2026 оны 8 дугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд Монгол Улсад зохион байгуулагдах Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын үеэр, Бэлчээр болон нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жилийн хүрээнд албан ёсоор эхлүүлэхээр төлөвлөж байна.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилгын зорилго нь цөлжилттэй тэмцэх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах болон дасан зохицох арга хэмжээг уялдуулах, ядуурлыг бууруулах, хүнсний аюулгүй байдлыг сайжруулахад оршино. Бэлчээрийн экосистем нь биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, нүүрстөрөгчийг шингээх, усны нөөцийг зохицуулах, экосистемийн үйлчилгээг хадгалах, олон сая хүний аж амьдрал, сайн сайхан байдлыг дэмжихэд чухал үүрэгтэй. Иймд энэхүү санаачилга нь байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн олон талт үр өгөөжийг бий болгох нэгдсэн арга хандлагыг хэрэгжүүлэхэд чиглэнэ.

Энэхүү санаачилга нь Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний зорилтуудтай уялдан тусгай хамгаалалттай газар нутаг болон хамгааллын бусад үр дүнтэй хэлбэрт хамрагдах бэлчээрийн бүс нутгийг өргөжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Түүнчлэн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенцын Талуудын 27 дугаар бага хурлын шийдвэр, зөвлөмжтэй нийцүүлэн газрын тогтвортой менежмент, бэлчээрийн зохистой ашиглалт, мал аж ахуйн сайн туршлагыг дэмжих замаар уур амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөллийг даван туулах чадавхыг бэхжүүлнэ. Ингэснээр хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, дасан зохицох чадавхыг нэмэгдүүлэх, улмаар Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрийн зорилтуудын хэрэгжилтийг дэмжихэд хувь нэмэр оруулна.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 16 дугаар бага хурлаас гарсан гол шийдвэрүүд, түүний дотор Бэлчээр ба нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн тухай UNCCD COP16/L.15 шийдвэрийн хэрэгжилтийг хангана. Энэ санаачилга нь эдгээр шийдвэрийг дэлхий нийтийн бодит үйл ажиллагаа болгон хэрэгжүүлж, бэлчээрийг хамгаалах, тогтвортой ашиглах, нөхөн сэргээхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх зорилготой.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга нь дараах гурван бүрэлдэхүүн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг

Бэлчээрийн менежментийн тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор Газрын доройтлыг тэглэх зарчим, Бэлчээрийн тогтвортой байдлын стандарт, бэлчээрийн эрүүл мэндийг үнэлэх аргачлал, бэлчээрийг сэргээх өртөг-үр өгөөжийн шинжилгээ зэрэг мэдлэгийн бүтээгдэхүүн боловсруулж бодлого, төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтад ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг

Газрын доройтол, гангийн эрсдэлд тэсвэртэй байдал, биологийн олон янз байдлын хомсдол, нүүрстөрөгчийн шингээлт, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах, дасан зохицох чадавх, соёлын өвийн хамгаалал, хүнсний аюулгүй байдал, мал аж ахуйн нэмүү өртгийн сүлжээ зэрэг асуудлыг хамарсан бэлчээрийн нөхөн сэргээлтийн хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн багцыг боловсруулж хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг

Бэлчээрийн бодлого, хөрөнгө оруулалтыг олон улсын түвшинд дэмжих, түншлэл, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх зорилгоор дэлхийн эвсэл байгуулна. Тус эвслийн үйл ажиллагааг хуурай болон гандуу бүс нутгийн тогтвортой менежмент, байгаль хамгаалал, нөхөн сэргээлтийн чиглэлээр бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, хэрэгжилтийг дэмжих Евразийн төвөөр дамжуулан зохицуулна. 


Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга

Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь Монгол Улсын манлайлал дор олон улсын байгууллага, хөгжлийн түншүүдтэй хамтран хэрэгжүүлэх дэлхийн хэмжээний санаачилга юм. Тус санаачилга нь ус, газар, экосистемийн харилцан уялдааг нэгдмэл байдлаар авч үзэн, хуурай бүс нутгийн байгаль орчны тогтвортой байдлыг бэхжүүлэх, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг даван туулах чадавх, тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилготой.

Тус санаачилга нь усны хомсдол, газрын доройтол, ган, биологийн олон янз байдлын хомсдол, экосистемийн доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг харилцан уялдаатай сорилтуудыг нэгдсэн хандлагаар шийдвэрлэхэд чиглэнэ. Ус, газар, экосистемийн менежментийг салангид бус, харин харилцан хамааралтай тогтолцоо гэж үзсэнээр бодлого, төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалт, хэрэгжилтийн үр нөлөөг нэмэгдүүлж, байгалийн нөөцийн тогтвортой ашиглалт, экосистемийн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна.

Түүнчлэн олон улсын хамтын ажиллагаа, мэдлэг мэдээлэл, мониторингийн тогтолцоо, шинжлэх ухаанд суурилсан шийдвэр гаргалт, хөрөнгө оруулалтыг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ усны үр ашигтай хэрэглээ, дахин ашиглалт, дахин боловсруулалт, нөөцийн эргэлтийг дэмжсэн тойрог усны менежментийн арга хандлагыг түгээн дэлгэрүүлнэ. Ингэснээр усны аюулгүй байдал, гангийн эрсдэлийг даван туулах чадавх, экосистемийн эрүүл байдлыг хадгалах, тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд хувь нэмэр оруулна.

Энэхүү санаачилга нь НҮБ-ын Усны хөтөлбөр, НҮБ-ын Ус ба ариун цэврийн байгууламжийн тогтолцооны стратеги (UN-Water System-wide Strategy for Water and Sanitation), Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 16 дугаар бага хурлын гангийн тэсвэртэй байдлыг бэхжүүлэхтэй холбоотой шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хувь нэмэр оруулна. Мөн Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний усны экосистемийг хамгаалах, нөхөн сэргээх зорилтууд болон НҮБ-ын Байгаль орчны Ассамблейн экосистемийн нөхөн сэргээлт, усны экосистем, байгальд суурилсан шийдлийн талаарх тогтоол, шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

Мөн ус, уур амьсгалын өөрчлөлт, биологийн олон янз байдал болон газрын нөхөн сэргээлтийн олон улсын зорилт, үйл ажиллагааны уялдаа холбоог бэхжүүлэх зорилготой. Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг: Мэдлэг, засаглал ба түншлэл

Ус, газар, экосистемийн нэгдсэн менежментийг дэмжих мэдлэг, мэдээллийн тогтолцоо, мониторингийн сүлжээ, мэдээлэл солилцох платформ, эрт сэрэмжлүүлэх механизмыг хөгжүүлнэ. Мөн усны засаглал, бодлогын яриа хэлэлцээ, олон улсын хамтын ажиллагаа, түншлэлийг бэхжүүлж, хил дамнасан усны нөөц болон нийтлэг байгаль орчны сорилтыг шийдвэрлэх чиглэлээр хамтын ажиллагааг өргөжүүлнэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Туршилт, хэрэгжилт ба өргөжүүлэлт

Ус, газар, экосистемийн нэгдсэн менежментэд суурилсан шийдлүүдийг туршин хэрэгжүүлэх, нутагшуулах, өргөжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Үүнд голын сав газрын нөхөн сэргээлт, тойрог усны менежмент, байгальд суурилсан шийдэл, гангийн эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээ болон ландшафтын нэгдсэн менежмент зэрэг чиглэл хамарна.

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Санхүүжилт ба хөрөнгө оруулалт татан төвлөрүүлэх 

Төрийн болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татах, олон талт хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, хөрөнгө оруулалтад бэлэн төслүүдийн багцыг боловсруулахад чиглэнэ. Мөн санхүүжилтийн шинэлэг механизм, стратегийн түншлэлийг ашиглан хэрэгжилтийн цар хүрээ, үр нөлөөг нэмэгдүүлнэ.

Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь хуурай бүс нутгийн тогтвортой хөгжлийн суурь нөхцөл болох ус, газрын нэгдсэн менежментийг төлөвшүүлэхэд чиглэнэ. Ус, газар, экосистемийн менежментийг уялдуулсан нэгдсэн хандлага, тойрог усны менежментийг нэвтрүүлснээр бодлогын уялдаа холбоо сайжирч, хөрөнгө оруулалтын үр ашиг нэмэгдэн, тогтвортой хөгжлийн үр дүн бэхжинэ. Улмаар усны аюулгүй байдал сайжирч, экосистемийн үйл ажиллагаа сэргэж, гангийн эрсдэлийг даван туулах чадавх сайжирсан, бүтээмжтэй бөгөөд тэсвэртэй ландшафтууд бүрэлдэн тогтож, байгаль орчны тогтвортой байдал, эдийн засгийн уян хатан, тогтвортой хөгжил тэсвэртэй, хүний сайн сайхан байдалд урт хугацааны эерэг үр нөлөө үзүүлнэ.


Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга

Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь Монгол Улсын манлайллын дор олон улсын байгууллага, түншүүдтэй хамтран хэрэгжүүлэх олон улсын санаачилга бөгөөд байгальд ээлтэй, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг даван туулах чадвартай, газар ашиглалт, экосистемийн онцлогт нийцсэн дэд бүтцийн тогтолцоог хөгжүүлэхэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь байгалийн нөөц, экосистемийн үйлчилгээг дэд бүтцийн хөгжлийн чухал суурь гэж үзэн, байгальд суурилсан шийдлийг дэд бүтцийн төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын бодлогод нэвтрүүлэх зорилготой. Энэ нь эрсдэлийг бууруулах, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд чиглэнэ.

Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь газар, ус, эрчим хүч, тээвэр, хот байгуулалт, ландшафтын систем зэрэг “хатуу” дэд бүтэц болон тэдгээрийг үр ашигтай төлөвлөх, санхүүжүүлэх, удирдах нөхцөлийг бүрдүүлэх “зөөлөн” дэд бүтцийг хослуулсан нэгдсэн хандлагыг цогцлооно.

Санаачилгын онцлог нь хиймэл оюун болон дэвшилтэт технологид суурилсан төлөвлөлт юм. Үүнд газарзүйн мэдээллийн систем, зайнаас тандан судалгаа, дижитал болон урьдчилан таамаглах загварчлал, хиймэл оюунд суурилсан шийдвэр гаргах системийг ашиглан байгальд ээлтэй, газрын онцлогт нийцсэн дэд бүтцийн төлөвлөлт, эрсдэлийн удирдлага, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтыг сайжруулна. “Ногоон”, “цэнхэр”, “саарал” дэд бүтцийг байгальд суурилсан шийдлүүдтэй уялдуулснаар уур амьсгалын болон байгаль орчны эрсдэлийг даван туулах чадавхыг нэмэгдүүлж, төр, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татах боломжийг бүрдүүлнэ.

Тус санаачилга нь Байгальд суурилсан шийдлийн тухай НҮБ-ын Байгаль орчны Ассамблейн 5/5 дугаар тогтоол, Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний 2, 8, 11, 12, 14 дүгээр зорилтууд, Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын бага хурлын 19/COP.16 болон 24/COP.16 дугаар шийдвэрүүд, мөн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Шарм-эль-Шейхийн хэрэгжилтийн төлөвлөгөө болон Дэлхийн үнэлгээний анхны дүгнэлтийн 1/CMA.5 шийдвэртэй уялдан хэрэгжинэ. Түүнчлэн Байгальд суурилсан шийдлийн Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN)-ны дэлхийн стандартыг хэрэгжүүлж, дэд бүтцийн чанарын баталгаа, хариуцлага, хөрөнгө оруулалтын итгэлцлийг бэхжүүлэхийг зорьж байна. Улмаар Риогийн гурван конвенцын уялдаа холбоог бэхжүүлж, дэлхийн хэмжээнд хүлээсэн үүрэг, зорилтуудыг өргөжүүлэн хэрэгжүүлэх боломжтой бодит шийдэл болгоход хувь нэмэр оруулна. Байгальд суурилсан тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг: Ногоон хиймэл оюунд суурилсан дижитал дэд бүтэц ба тогтолцоо

Хиймэл оюунд суурилсан экологийн мэдээллийн систем, газарзүйн мэдээллийн платформ, байгаль орчны мониторингийн сүлжээ, дижитал болон урьдчилан таамаглах загварчлал, шийдвэр дэмжих хэрэгслүүдийг хөгжүүлж, газарт суурилсан дэд бүтцийн төлөвлөлт, эрсдэлийн удирдлага, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтыг дэмжинэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Бодлого, төлөвлөлт ба хэрэгжилт

Байгальд суурилсан шийдлүүдийг дэд бүтцийн бодлого, газар ашиглалтын төлөвлөлт, дэд бүтцийн хэрэгжилтийн тогтолцоонд нэгтгэж, ус, эрчим хүч, тээвэр, хөдөө аж ахуй, хот байгуулалт болон ландшафтын нөхөн сэргээлтийн салбарт өргөжүүлэн хэрэгжүүлнэ. 

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Санхүүжилт ба хөрөнгө оруулалт татан төвлөрүүлэх 

Санхүүжилтийн шинэлэг механизм, холимог санхүүжилтийн загвар, хөрөнгө оруулахуйц төслийн багц болон стратегийн түншлэлээр дамжуулан төр, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлж, байгальд суурилсан дэд бүтцийн шийдлийг өргөн хүрээнд нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэхийг дэмжинэ. 

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> -Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хуралд Монгол Улсын дэвшүүлж буй санаачилга “Тал хээрийн төлөвлөгөө”-ний танилцуулга-

Монгол Улс газрын доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлт, биологийн олон янз байдлын хомсдол зэрэг харилцан уялдаатай дэлхий нийтийн сорилтуудыг цогц байдлаар шийдвэрлэх зорилгоор “Тал хээрийн төлөвлөгөө” (Steppe Action Agenda)-г боловсруулаад байна. 

“Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенц, Биологийн олон янз байдлын тухай НҮБ-ын конвенц буюу Риогийн гурван конвенцын хэрэгжилтийн уялдаа холбоо, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ бүс нутгийн болон дэлхийн байгаль орчны тогтвортой байдлыг дэмжих зорилготой.

Энэхүү төлөвлөгөө нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын бодлогын “өв” болон үлдэх стратегийн баримт бичиг юм. Төлөвлөгөөний хүрээнд Газрын доройтлыг тэглэх зорилт, Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмэр, Үндэсний дасан зохицох төлөвлөгөө, Биологийн олон янз байдлын үндэсний стратеги, үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний зорилт, арга хэмжээг уялдуулан хэрэгжүүлэх, тэдгээрийн хэрэгжилтийг хангах нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэхэд чиглэнэ.

Өгөгдөл, мониторингийн тогтолцооны салангид байдал, санхүүжилтийн дутагдал, салбар хоорондын зохицуулалтын сул байдал, оролцогч талуудын тэгш бус оролцоо, бодлогын хэрэгжилтийн уялдаа хангалтгүй зэрэг нийтлэг системийн шинжтэй сорилтуудыг шийдвэрлэх зорилготой. Улмаар бодлогын зорилт болон олон улсын өмнө хүлээсэн үүрэг, амлалтуудыг хөрөнгө оруулалт татах чадвартай, өргөн хүрээнд хэрэгжүүлэх боломжтой, хэрэгжилтийн үр дүнг нь хэмжих боломжтой, урт хугацаанд тогтвортой хэрэгжих шийдэл болгон хөгжүүлэх нөхцөл бүрдэнэ.

Мөн төр, хувийн хэвшил, олон улсын байгууллага, хөгжлийн түншүүд, иргэний нийгэм, эрдэм шинжилгээний байгууллага, уугуул болон нутгийн иргэд, залуучууд зэрэг оролцогч талуудын хамтын ажиллагаанд тулгуурласан үр дүнтэй түншлэлийн тогтолцоог бүрдүүлэхийг зорьж байна. Энэхүү түншлэлийн хүрээнд мэдлэг, туршлага солилцох, инновацийг дэмжих, хөрөнгө оруулалтыг идэвхжүүлэх замаар тогтвортой газар ашиглалт, экосистемийн менежментийн чиглэлээр бодит үр дүнд хүрэх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

“Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь газрын доройтол, биологийн олон янз байдлын хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, усны аюулгүй байдал, тогтвортой дэд бүтэц, уян хатан, тогтвортой эдийн засгийн хөгжил зэрэг харилцан уялдаа бүхий сорилтуудыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн дэлхийн хэмжээний гурван санаачилгын хүрээнд хэрэгжинэ.

“Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга” нь Монгол Улс болон Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын хамтарсан санаачилга бөгөөд дэлхийн бэлчээрийн экосистемийг хамгаалах, тогтвортой ашиглах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг дэмжихэд чиглэнэ. Тус санаачилга нь бэлчээрийн доройтлыг бууруулах, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, тэсвэрлэх чадавхыг нэмэгдүүлэх, экосистемийн үйлчилгээг сайжруулах, уугуул болон орон нутгийн иргэдийн оролцоо, манлайллыг бэхжүүлэх зорилготой.

“Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга” нь Монгол Улсын манлайлал дор олон улсын түншүүдтэй хамтран хөгжүүлж буй дэлхийн хэмжээний санаачилга бөгөөд ус, газар, экосистемийн нэгдмэл байдалд суурилсан нэгдсэн төлөвлөлт, засаглал, хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь усны хомсдол, газрын доройтол, экосистемийн доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй өсөн нэмэгдэж буй эрсдэлийг шинжлэх ухаанд суурилсан, уялдаа холбоо бүхий арга замаар шийдвэрлэх зорилготой.

“Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга” нь дэд бүтцийн төлөвлөлт, санхүүжилт, бүтээн байгуулалтад байгальд суурилсан шийдлийг системтэйгээр нэвтрүүлж, байгаль орчинд ээлтэй, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй, нөөцийг үр ашигтай ашиглах хөгжлийн загварыг төлөвшүүлэхэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь экосистемийг нөхөн сэргээх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах болон дасан зохицох арга хэмжээг дэмжихийн зэрэгцээ тогтвортой эдийн засгийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулах зорилготой.

Эдгээр дэлхийн хэмжээний гурван санаачилга нь “Тал хээрийн төлөвлөгөө”-ний хэрэгжилтийн үндсэн тулгуур болно. Бэлчээрийн тогтвортой менежмент, ус ба газрын нэгдсэн засаглал, байгальд суурилсан шийдлийг нэгтгэн хэрэгжүүлснээр “Тал хээрийн төлөвлөгөө” нь байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн олон талт үр өгөөжийг бий болгох салбар дамнасан нэгдмэл хандлагыг төлөвшүүлнэ. Түүнчлэн түншлэлийг бэхжүүлэх, шинэлэг санхүүжилтийн механизмыг хөгжүүлэх, шинжлэх ухаанд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих, хэрэгжилтийн уялдаа холбоог хангах замаар Тогтвортой хөгжлийн зорилгуудын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна. Мөн Монгол Улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого “Алсын хараа-2050” болон ногоон хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

Ингэснээр газрын нөхөн сэргээлт, биологийн олон янз байдлын хамгаалал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадавх, хүнс болон усны аюулгүй байдал, тогтвортой хөгжлийн чиглэлээр үндэсний, бүс нутгийн болон дэлхийн түвшинд бодит үр дүн гаргаж, Риогийн гурван конвенцын урт хугацааны зорилтуудын хэрэгжилтийг ахиулахад чухал ач холбогдолтой. 


Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга

“Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга” нь Монгол Улс болон Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газрын хамтарсан манлайлал дор хэрэгжүүлэх, олон талт түншлэлд суурилсан олон улсын санаачилга бөгөөд бэлчээрийн экосистемийн хамгаалал, тогтвортой менежмент, нөхөн сэргээлтэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт, хамтын ажиллагааг эрчимжүүлж, Газрын доройтлыг тэглэх зорилтын хэрэгжилтийг дэмжихэд чиглэнэ.

Тус санаачилгыг 2026 оны 8 дугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд Монгол Улсад зохион байгуулагдах Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын үеэр, Бэлчээр болон нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жилийн хүрээнд албан ёсоор эхлүүлэхээр төлөвлөж байна.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилгын зорилго нь цөлжилттэй тэмцэх, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах болон дасан зохицох арга хэмжээг уялдуулах, ядуурлыг бууруулах, хүнсний аюулгүй байдлыг сайжруулахад оршино. Бэлчээрийн экосистем нь биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, нүүрстөрөгчийг шингээх, усны нөөцийг зохицуулах, экосистемийн үйлчилгээг хадгалах, олон сая хүний аж амьдрал, сайн сайхан байдлыг дэмжихэд чухал үүрэгтэй. Иймд энэхүү санаачилга нь байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн олон талт үр өгөөжийг бий болгох нэгдсэн арга хандлагыг хэрэгжүүлэхэд чиглэнэ.

Энэхүү санаачилга нь Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний зорилтуудтай уялдан тусгай хамгаалалттай газар нутаг болон хамгааллын бусад үр дүнтэй хэлбэрт хамрагдах бэлчээрийн бүс нутгийг өргөжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Түүнчлэн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенцын Талуудын 27 дугаар бага хурлын шийдвэр, зөвлөмжтэй нийцүүлэн газрын тогтвортой менежмент, бэлчээрийн зохистой ашиглалт, мал аж ахуйн сайн туршлагыг дэмжих замаар уур амьсгалын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөллийг даван туулах чадавхыг бэхжүүлнэ. Ингэснээр хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, дасан зохицох чадавхыг нэмэгдүүлэх, улмаар Үндэсний тодорхойлсон хувь нэмрийн зорилтуудын хэрэгжилтийг дэмжихэд хувь нэмэр оруулна.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 16 дугаар бага хурлаас гарсан гол шийдвэрүүд, түүний дотор Бэлчээр ба нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн тухай UNCCD COP16/L.15 шийдвэрийн хэрэгжилтийг хангана. Энэ санаачилга нь эдгээр шийдвэрийг дэлхий нийтийн бодит үйл ажиллагаа болгон хэрэгжүүлж, бэлчээрийг хамгаалах, тогтвортой ашиглах, нөхөн сэргээхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх зорилготой.

Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга нь дараах гурван бүрэлдэхүүн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг

Бэлчээрийн менежментийн тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор Газрын доройтлыг тэглэх зарчим, Бэлчээрийн тогтвортой байдлын стандарт, бэлчээрийн эрүүл мэндийг үнэлэх аргачлал, бэлчээрийг сэргээх өртөг-үр өгөөжийн шинжилгээ зэрэг мэдлэгийн бүтээгдэхүүн боловсруулж бодлого, төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтад ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг

Газрын доройтол, гангийн эрсдэлд тэсвэртэй байдал, биологийн олон янз байдлын хомсдол, нүүрстөрөгчийн шингээлт, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах, дасан зохицох чадавх, соёлын өвийн хамгаалал, хүнсний аюулгүй байдал, мал аж ахуйн нэмүү өртгийн сүлжээ зэрэг асуудлыг хамарсан бэлчээрийн нөхөн сэргээлтийн хөрөнгө оруулалтын төслүүдийн багцыг боловсруулж хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг

Бэлчээрийн бодлого, хөрөнгө оруулалтыг олон улсын түвшинд дэмжих, түншлэл, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх зорилгоор дэлхийн эвсэл байгуулна. Тус эвслийн үйл ажиллагааг хуурай болон гандуу бүс нутгийн тогтвортой менежмент, байгаль хамгаалал, нөхөн сэргээлтийн чиглэлээр бүс нутгийн хамтын ажиллагаа, хэрэгжилтийг дэмжих Евразийн төвөөр дамжуулан зохицуулна. 


Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга

Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь Монгол Улсын манлайлал дор олон улсын байгууллага, хөгжлийн түншүүдтэй хамтран хэрэгжүүлэх дэлхийн хэмжээний санаачилга юм. Тус санаачилга нь ус, газар, экосистемийн харилцан уялдааг нэгдмэл байдлаар авч үзэн, хуурай бүс нутгийн байгаль орчны тогтвортой байдлыг бэхжүүлэх, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг даван туулах чадавх, тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилготой.

Тус санаачилга нь усны хомсдол, газрын доройтол, ган, биологийн олон янз байдлын хомсдол, экосистемийн доройтол, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг харилцан уялдаатай сорилтуудыг нэгдсэн хандлагаар шийдвэрлэхэд чиглэнэ. Ус, газар, экосистемийн менежментийг салангид бус, харин харилцан хамааралтай тогтолцоо гэж үзсэнээр бодлого, төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалт, хэрэгжилтийн үр нөлөөг нэмэгдүүлж, байгалийн нөөцийн тогтвортой ашиглалт, экосистемийн тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулна.

Түүнчлэн олон улсын хамтын ажиллагаа, мэдлэг мэдээлэл, мониторингийн тогтолцоо, шинжлэх ухаанд суурилсан шийдвэр гаргалт, хөрөнгө оруулалтыг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ усны үр ашигтай хэрэглээ, дахин ашиглалт, дахин боловсруулалт, нөөцийн эргэлтийг дэмжсэн тойрог усны менежментийн арга хандлагыг түгээн дэлгэрүүлнэ. Ингэснээр усны аюулгүй байдал, гангийн эрсдэлийг даван туулах чадавх, экосистемийн эрүүл байдлыг хадгалах, тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд хувь нэмэр оруулна.

Энэхүү санаачилга нь НҮБ-ын Усны хөтөлбөр, НҮБ-ын Ус ба ариун цэврийн байгууламжийн тогтолцооны стратеги (UN-Water System-wide Strategy for Water and Sanitation), Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 16 дугаар бага хурлын гангийн тэсвэртэй байдлыг бэхжүүлэхтэй холбоотой шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хувь нэмэр оруулна. Мөн Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний усны экосистемийг хамгаалах, нөхөн сэргээх зорилтууд болон НҮБ-ын Байгаль орчны Ассамблейн экосистемийн нөхөн сэргээлт, усны экосистем, байгальд суурилсан шийдлийн талаарх тогтоол, шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ.

Мөн ус, уур амьсгалын өөрчлөлт, биологийн олон янз байдал болон газрын нөхөн сэргээлтийн олон улсын зорилт, үйл ажиллагааны уялдаа холбоог бэхжүүлэх зорилготой. Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг: Мэдлэг, засаглал ба түншлэл

Ус, газар, экосистемийн нэгдсэн менежментийг дэмжих мэдлэг, мэдээллийн тогтолцоо, мониторингийн сүлжээ, мэдээлэл солилцох платформ, эрт сэрэмжлүүлэх механизмыг хөгжүүлнэ. Мөн усны засаглал, бодлогын яриа хэлэлцээ, олон улсын хамтын ажиллагаа, түншлэлийг бэхжүүлж, хил дамнасан усны нөөц болон нийтлэг байгаль орчны сорилтыг шийдвэрлэх чиглэлээр хамтын ажиллагааг өргөжүүлнэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Туршилт, хэрэгжилт ба өргөжүүлэлт

Ус, газар, экосистемийн нэгдсэн менежментэд суурилсан шийдлүүдийг туршин хэрэгжүүлэх, нутагшуулах, өргөжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Үүнд голын сав газрын нөхөн сэргээлт, тойрог усны менежмент, байгальд суурилсан шийдэл, гангийн эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээ болон ландшафтын нэгдсэн менежмент зэрэг чиглэл хамарна.

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Санхүүжилт ба хөрөнгө оруулалт татан төвлөрүүлэх 

Төрийн болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татах, олон талт хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, хөрөнгө оруулалтад бэлэн төслүүдийн багцыг боловсруулахад чиглэнэ. Мөн санхүүжилтийн шинэлэг механизм, стратегийн түншлэлийг ашиглан хэрэгжилтийн цар хүрээ, үр нөлөөг нэмэгдүүлнэ.

Ус ба газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга нь хуурай бүс нутгийн тогтвортой хөгжлийн суурь нөхцөл болох ус, газрын нэгдсэн менежментийг төлөвшүүлэхэд чиглэнэ. Ус, газар, экосистемийн менежментийг уялдуулсан нэгдсэн хандлага, тойрог усны менежментийг нэвтрүүлснээр бодлогын уялдаа холбоо сайжирч, хөрөнгө оруулалтын үр ашиг нэмэгдэн, тогтвортой хөгжлийн үр дүн бэхжинэ. Улмаар усны аюулгүй байдал сайжирч, экосистемийн үйл ажиллагаа сэргэж, гангийн эрсдэлийг даван туулах чадавх сайжирсан, бүтээмжтэй бөгөөд тэсвэртэй ландшафтууд бүрэлдэн тогтож, байгаль орчны тогтвортой байдал, эдийн засгийн уян хатан, тогтвортой хөгжил тэсвэртэй, хүний сайн сайхан байдалд урт хугацааны эерэг үр нөлөө үзүүлнэ.


Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга

Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь Монгол Улсын манлайллын дор олон улсын байгууллага, түншүүдтэй хамтран хэрэгжүүлэх олон улсын санаачилга бөгөөд байгальд ээлтэй, уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг даван туулах чадвартай, газар ашиглалт, экосистемийн онцлогт нийцсэн дэд бүтцийн тогтолцоог хөгжүүлэхэд чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь байгалийн нөөц, экосистемийн үйлчилгээг дэд бүтцийн хөгжлийн чухал суурь гэж үзэн, байгальд суурилсан шийдлийг дэд бүтцийн төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын бодлогод нэвтрүүлэх зорилготой. Энэ нь эрсдэлийг бууруулах, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, тогтвортой хөгжлийг дэмжихэд чиглэнэ.

Байгальд суурилсан шийдэл бүхий тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь газар, ус, эрчим хүч, тээвэр, хот байгуулалт, ландшафтын систем зэрэг “хатуу” дэд бүтэц болон тэдгээрийг үр ашигтай төлөвлөх, санхүүжүүлэх, удирдах нөхцөлийг бүрдүүлэх “зөөлөн” дэд бүтцийг хослуулсан нэгдсэн хандлагыг цогцлооно.

Санаачилгын онцлог нь хиймэл оюун болон дэвшилтэт технологид суурилсан төлөвлөлт юм. Үүнд газарзүйн мэдээллийн систем, зайнаас тандан судалгаа, дижитал болон урьдчилан таамаглах загварчлал, хиймэл оюунд суурилсан шийдвэр гаргах системийг ашиглан байгальд ээлтэй, газрын онцлогт нийцсэн дэд бүтцийн төлөвлөлт, эрсдэлийн удирдлага, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтыг сайжруулна. “Ногоон”, “цэнхэр”, “саарал” дэд бүтцийг байгальд суурилсан шийдлүүдтэй уялдуулснаар уур амьсгалын болон байгаль орчны эрсдэлийг даван туулах чадавхыг нэмэгдүүлж, төр, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг татах боломжийг бүрдүүлнэ.

Тус санаачилга нь Байгальд суурилсан шийдлийн тухай НҮБ-ын Байгаль орчны Ассамблейн 5/5 дугаар тогтоол, Даян дэлхийн биологийн олон янз байдлын хамрах хүрээний 2, 8, 11, 12, 14 дүгээр зорилтууд, Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын бага хурлын 19/COP.16 болон 24/COP.16 дугаар шийдвэрүүд, мөн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Шарм-эль-Шейхийн хэрэгжилтийн төлөвлөгөө болон Дэлхийн үнэлгээний анхны дүгнэлтийн 1/CMA.5 шийдвэртэй уялдан хэрэгжинэ. Түүнчлэн Байгальд суурилсан шийдлийн Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо (IUCN)-ны дэлхийн стандартыг хэрэгжүүлж, дэд бүтцийн чанарын баталгаа, хариуцлага, хөрөнгө оруулалтын итгэлцлийг бэхжүүлэхийг зорьж байна. Улмаар Риогийн гурван конвенцын уялдаа холбоог бэхжүүлж, дэлхийн хэмжээнд хүлээсэн үүрэг, зорилтуудыг өргөжүүлэн хэрэгжүүлэх боломжтой бодит шийдэл болгоход хувь нэмэр оруулна. Байгальд суурилсан тогтвортой дэд бүтцийн санаачилга нь гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Үүнд:

1 дүгээр бүрэлдэхүүн хэсэг: Ногоон хиймэл оюунд суурилсан дижитал дэд бүтэц ба тогтолцоо

Хиймэл оюунд суурилсан экологийн мэдээллийн систем, газарзүйн мэдээллийн платформ, байгаль орчны мониторингийн сүлжээ, дижитал болон урьдчилан таамаглах загварчлал, шийдвэр дэмжих хэрэгслүүдийг хөгжүүлж, газарт суурилсан дэд бүтцийн төлөвлөлт, эрсдэлийн удирдлага, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргалтыг дэмжинэ.

2 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Бодлого, төлөвлөлт ба хэрэгжилт

Байгальд суурилсан шийдлүүдийг дэд бүтцийн бодлого, газар ашиглалтын төлөвлөлт, дэд бүтцийн хэрэгжилтийн тогтолцоонд нэгтгэж, ус, эрчим хүч, тээвэр, хөдөө аж ахуй, хот байгуулалт болон ландшафтын нөхөн сэргээлтийн салбарт өргөжүүлэн хэрэгжүүлнэ. 

3 дугаар бүрэлдэхүүн хэсэг: Санхүүжилт ба хөрөнгө оруулалт татан төвлөрүүлэх 

Санхүүжилтийн шинэлэг механизм, холимог санхүүжилтийн загвар, хөрөнгө оруулахуйц төслийн багц болон стратегийн түншлэлээр дамжуулан төр, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлж, байгальд суурилсан дэд бүтцийн шийдлийг өргөн хүрээнд нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэхийг дэмжинэ. 

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> СОР17: Монгол Улсын санаачлан дэвшүүлж буй "Тал хээрийн төлөвлөгөө"-нд юуг тусгав? https://ekhoron.mn/read/574 https://ekhoron.mn/read/574 Эхорон Thu, 06 Aug 2026 10:40:00 +0800 СОР17-гоос бодит өв, үр дүнг бий болгох зорилготой Монгол Улсын санаачлан дэлхий дахинаа танилцуулах "Тал хээрийн төлөвлөгөө" (Steppe Action Agenda) нь:

  1. Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга
  2. Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга
  3. Байгальд суурилсан ногоон шийдэл бүхий дэд бүтцийн санаачилга гэсэн гурван үндсэн санаачилгаас бүрдэж байна.


]]> НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын (UNCCD) Талуудын 17 дугаар бага хурал буюу COP17 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотод болно.

Тус бага хуралд Монгол Улсаас дэвшүүлэх “Тал хээрийн төлөвлөгөө” үндэсний стратегийн баримт бичгийг Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг 8 дугаар сарын 5-нд болсон Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа.

СОР17 зохион байгуулах Үндэсний хорооны Ажлын албаны Бодлого, түншлэл, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга А.Жавхлан: 

-“Тал хээрийн төлөвлөгөө”-г бид хамгийн багадаа дараагийн 10 жилд хэрэгжүүлэх олон улсын хөтөлбөр гэж харж байна. Энэхүү хөтөлбөр нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын үндсэн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ Биологийн олон янз байдлын тухай конвенц болон Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенцын хэрэгжилттэй уялдааг бэхжүүлэхэд чиглэнэ. 

СОР17 зохион байгуулах Үндэсний хорооны Ажлын албаны Бодлого төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын багийн ахлах шинжээч Б.Батцэцэг:
-Монгол Улс цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын талуудын 17 дугаар бага хурлын зохион байгуулагч орны хувьд "Тал хээрийн төлөвлөгөө" санаачилгыг дэвшүүлж байна. "Тал хээрийн төлөвлөгөө" нь Монгол Улсын төдийгүй олон улсын байгаль орчны асуудлуудыг шийдвэрлэх гарц шийдлүүдийг санал болгохын зэрэгцээ хөрөнгө оруулалт, түншлэлийг нэмэгдүүлж бэхжүүлэх боломжийг эрэлхийлж буй бодлогын баримт бичиг юм гэв.

СОР17-гоос бодит өв, үр дүнг бий болгох зорилготой Монгол Улсын санаачлан дэлхий дахинаа танилцуулах "Тал хээрийн төлөвлөгөө" (Steppe Action Agenda) нь:

  1. Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга
  2. Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга
  3. Байгальд суурилсан ногоон шийдэл бүхий дэд бүтцийн санаачилга гэсэн гурван үндсэн санаачилгаас бүрдэж байна.

1.Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга

Монгол Улс болон НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газар хамтран хэрэгжүүлэх энэхүү санаачилга нь бэлчээрийг хамгаалах, тогтвортой удирдах, нөхөн сэргээх чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлж, газрын доройтлыг саармагжуулах зорилтыг дэмжинэ.

Бэлчээр нь Монгол Улсын байгаль орчин, эдийн засаг, нүүдлийн амьдралын хэв маягийн гол үндэс юм. Азийн хөгжлийн банкны мэдээллээр малын тоо өсөж, бэлчээрийн дарамт нэмэгдсэнээс Монголын бэлчээрийн газрын 70 орчим хувь доройтсон байна.

Мал аж ахуй нь Монголын хөдөө аж ахуйн салбарын гол тулгуур хэвээр байгаа тул тогтвортой бэлчээрийн менежмент нь амьжиргааг хамгаалах, газрыг нөхөн сэргээх, мах, ноос, ноолуур, сүү, арьс ширний бүтээгдэхүүний ирээдүйг баталгаажуулахад чухал юм.

2.Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга

Монгол Улсын тэргүүлж буй энэхүү дэлхийн санаачилга нь шинжлэх ухаанд суурилсан, хэрэгжүүлэх боломжтой арга хэмжээг дэмжих замаар гүний усыг усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төвд авч үзэн, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй шийдлийг хөгжүүлэхэд чиглэж байна.

3.Байгальд суурилсан ногоон дэд бүтцийн санаачилга 

Энэхүү санаачилга нь хөгжлийн төлөвлөлт, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтыг газар, ус, хөрс, биологийн олон янз байдал, экосистемийн тэсвэрлэх чадвартай уялдуулахад чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь уур амьсгалын эрсдэлийг бууруулж, газрын тогтвортой ашиглалт, орон нутгийн амьжиргаа, урт хугацааны тогтвортой хөгжлийг дэмжих байгальд суурилсан шийдлүүдийг урагшлуулах зорилготой.

СОР17 ба зарим тоо баримт

  • 2026 оныг Дэлхийн хуурай газрын ойролцоогоор 40 хувь нь хуурай бүс нутаг бөгөөд 2 тэрбум гаруй хүн эдгээр бүсэд амьдардаг.
  • Газрын доройтол нь дэлхийн хүн амын бараг тал хувийн амьжиргаанд шууд нөлөөлдөг.
  • Цөлжилт гэдэг нь "элс нүүдэг" гэсэн үг биш. Энэ нь хуурай бүс нутагт газрын үржил шим, бүтээмж буурах үйл явц. 
  • Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн ихэнх хувь нь ямар нэг хэмжээгээр газрын доройтолд өртжээ. Иймээс COP17 Монголын хувьд онцгой ач холбогдолтой юм. 
  • Монгол Улс СОР17 хурлын хүрээнд нийт 292 төсөлд 6.5 тэрбум ам.долларын санхүүжилт хүсэж буй бөгөөд нэг төслийн дундаж санхүүжилт 700 мянган ам.доллар болж байна.

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын (UNCCD) Талуудын 17 дугаар бага хурал буюу COP17 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотод болно.

Тус бага хуралд Монгол Улсаас дэвшүүлэх “Тал хээрийн төлөвлөгөө” үндэсний стратегийн баримт бичгийг Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг 8 дугаар сарын 5-нд болсон Засгийн газрын хуралдаанд танилцууллаа.

СОР17 зохион байгуулах Үндэсний хорооны Ажлын албаны Бодлого, түншлэл, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга А.Жавхлан: 

-“Тал хээрийн төлөвлөгөө”-г бид хамгийн багадаа дараагийн 10 жилд хэрэгжүүлэх олон улсын хөтөлбөр гэж харж байна. Энэхүү хөтөлбөр нь Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын үндсэн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхийн зэрэгцээ Биологийн олон янз байдлын тухай конвенц болон Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын суурь конвенцын хэрэгжилттэй уялдааг бэхжүүлэхэд чиглэнэ. 

СОР17 зохион байгуулах Үндэсний хорооны Ажлын албаны Бодлого төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын багийн ахлах шинжээч Б.Батцэцэг:
-Монгол Улс цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын талуудын 17 дугаар бага хурлын зохион байгуулагч орны хувьд "Тал хээрийн төлөвлөгөө" санаачилгыг дэвшүүлж байна. "Тал хээрийн төлөвлөгөө" нь Монгол Улсын төдийгүй олон улсын байгаль орчны асуудлуудыг шийдвэрлэх гарц шийдлүүдийг санал болгохын зэрэгцээ хөрөнгө оруулалт, түншлэлийг нэмэгдүүлж бэхжүүлэх боломжийг эрэлхийлж буй бодлогын баримт бичиг юм гэв.

СОР17-гоос бодит өв, үр дүнг бий болгох зорилготой Монгол Улсын санаачлан дэлхий дахинаа танилцуулах "Тал хээрийн төлөвлөгөө" (Steppe Action Agenda) нь:

  1. Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга
  2. Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга
  3. Байгальд суурилсан ногоон шийдэл бүхий дэд бүтцийн санаачилга гэсэн гурван үндсэн санаачилгаас бүрдэж байна.

1.Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга

Монгол Улс болон НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын Нарийн бичгийн дарга нарын газар хамтран хэрэгжүүлэх энэхүү санаачилга нь бэлчээрийг хамгаалах, тогтвортой удирдах, нөхөн сэргээх чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтыг өргөжүүлж, газрын доройтлыг саармагжуулах зорилтыг дэмжинэ.

Бэлчээр нь Монгол Улсын байгаль орчин, эдийн засаг, нүүдлийн амьдралын хэв маягийн гол үндэс юм. Азийн хөгжлийн банкны мэдээллээр малын тоо өсөж, бэлчээрийн дарамт нэмэгдсэнээс Монголын бэлчээрийн газрын 70 орчим хувь доройтсон байна.

Мал аж ахуй нь Монголын хөдөө аж ахуйн салбарын гол тулгуур хэвээр байгаа тул тогтвортой бэлчээрийн менежмент нь амьжиргааг хамгаалах, газрыг нөхөн сэргээх, мах, ноос, ноолуур, сүү, арьс ширний бүтээгдэхүүний ирээдүйг баталгаажуулахад чухал юм.

2.Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга

Монгол Улсын тэргүүлж буй энэхүү дэлхийн санаачилга нь шинжлэх ухаанд суурилсан, хэрэгжүүлэх боломжтой арга хэмжээг дэмжих замаар гүний усыг усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төвд авч үзэн, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй шийдлийг хөгжүүлэхэд чиглэж байна.

3.Байгальд суурилсан ногоон дэд бүтцийн санаачилга 

Энэхүү санаачилга нь хөгжлийн төлөвлөлт, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтыг газар, ус, хөрс, биологийн олон янз байдал, экосистемийн тэсвэрлэх чадвартай уялдуулахад чиглэнэ. Энэхүү санаачилга нь уур амьсгалын эрсдэлийг бууруулж, газрын тогтвортой ашиглалт, орон нутгийн амьжиргаа, урт хугацааны тогтвортой хөгжлийг дэмжих байгальд суурилсан шийдлүүдийг урагшлуулах зорилготой.

СОР17 ба зарим тоо баримт

  • 2026 оныг Дэлхийн хуурай газрын ойролцоогоор 40 хувь нь хуурай бүс нутаг бөгөөд 2 тэрбум гаруй хүн эдгээр бүсэд амьдардаг.
  • Газрын доройтол нь дэлхийн хүн амын бараг тал хувийн амьжиргаанд шууд нөлөөлдөг.
  • Цөлжилт гэдэг нь "элс нүүдэг" гэсэн үг биш. Энэ нь хуурай бүс нутагт газрын үржил шим, бүтээмж буурах үйл явц. 
  • Монгол Улсын нийт нутаг дэвсгэрийн ихэнх хувь нь ямар нэг хэмжээгээр газрын доройтолд өртжээ. Иймээс COP17 Монголын хувьд онцгой ач холбогдолтой юм. 
  • Монгол Улс СОР17 хурлын хүрээнд нийт 292 төсөлд 6.5 тэрбум ам.долларын санхүүжилт хүсэж буй бөгөөд нэг төслийн дундаж санхүүжилт 700 мянган ам.доллар болж байна.

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> СОР17: Энэ ямар учиртай хурал вэ? Цэнхэр, ногоон бүсийн ялгаа... https://ekhoron.mn/read/550 https://ekhoron.mn/read/550 Эхорон Mon, 03 Aug 2026 11:00:10 +0800 Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдах гэж байна. Тэгвэл СОР гэж юу вэ? Хурлаар ямар асуудлыг хэлэлцэж, шийдвэр гаргадаг вэ? Иргэд уг хуралд оролцож, сонирхож болох уу? Энэ талаарх багц мэдээллийг хүргэж байна.


]]> Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдах гэж байна. Тэгвэл СОР гэж юу вэ? Хурлаар ямар асуудлыг хэлэлцэж, шийдвэр гаргадаг вэ? Иргэд уг хуралд оролцож, сонирхож болох уу? Энэ талаарх багц мэдээллийг багтаасан тойм нийтлэлийг хүргэж байна.

СОР гэж юу гэсэн үг вэ?

СОР (Conference of the Parties) буюу Талуудын бага хурал гэсэн үг. Энэ нь НҮБ-ын конвенцод нэгдэн орсон улс орнуудын төлөөлөгчид цугларч, конвенцын хэрэгжилтийг дүгнэж, цаашдын бодлого, хамтын ажиллагаа, шийдвэрээ хэлэлцэн баталдаг дээд түвшний уулзалт юм.

Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц (UNCCD) нь газар, хөгжил, тогтвортой менежментийг уялдуулсан олон улсын гэрээ бөгөөд 2018–2030 оны стратегиараа газрын доройтлыг бууруулах, доройтсон газрыг нөхөн сэргээх, иргэдийн амьжиргааг хамгаалахад чиглэдэг.

Эрүүл хөрс, тогтвортой газар ашиглалт нь хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаа, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах үндэс болдог. Эдгээр зорилтыг бодит үр дүнд хүргэхийн тулд орон нутгийн иргэдийн оролцоог шийдвэрийн төвд тавьж, малчид, эмэгтэйчүүд, залуусын мэдлэг, туршлага, дуу хоолойг бодлогод тусгах шаардлагатай байдаг. Энэ дуу хоолойг нэгтгэдэг индэр нь СОР юм.

СОР дээр юу ярьдаг вэ?

СОР бол дэлхийн тогтвортой хөгжлийн асуудлыг хамтдаа хэлэлцдэг шийдвэр гаргах талбар. Тиймээс СОР дээр дараах сэдвүүдээр гол яриа хэлэлцээ өрнөдөг болно.

НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын (UNCCD) Талуудын 17 дугаар бага хурлын талаар таны мэдэх ёстой 10 баримтыг мэдэх үү?

Газрын доройтол, бэлчээрийн даац, ирээдүй, итгэл найдварын тухай хэлэлцэх Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын талуудын 17 дугаар бага хурал буюу СОР17 нь газрын доройтолтой тэмцэх дэлхийн амлалтыг орон нутгийн бодит шийдэл, хамтын ажиллагаатай холбох чухал талбар болно.

СОР17 бол цөлжилттэй тэмцэх дэлхийн шилдэг туршлагаас суралцахын зэрэгцээ Монголын туршлага, шийдлийг дэлхийтэй хуваалцах чухал боломж юм.  Өөрөөр хэлбэл, ДЭЛХИЙ НИЙТ НЭГ ЗОРИЛГЫН ТӨЛӨӨ МОНГОЛД ЧУУЛНА. Энд дэлхийн мэргэжилтнүүд болон орон нутгийн иргэдийг нэгтгэн, газар нөхөн сэргээх, хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх бодит шийдлүүдийг хэлэлцэнэ. 

Монгол Улс COP17-ын хүрээнд дэлхийд "Тал хээрийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр" (Steppe Action Agenda) санаачилгыг дэвшүүлж байна. СОР17-гоос бодит өв, үр дүнг бий болгох зорилготой Монгол Улсын тус санаачилга нь:

  • Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга
  • Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга
  • Байгальд суурилсан ногоон шийдэл бүхий дэд бүтцийн санаачилга гэсэн гурван үндсэн санаачилгаас бүрдэж байна.

Нөгөө талаар СОР17 бол Монголын өвөрмөц нүүдлийн соёл, баялаг уламжлал, уудам тал нутгийг дэлхийд таниулан сурталчлах боломж, ЗӨӨЛӨН ХҮЧ юм. Мөн хөрөнгө оруулалт, тэр дотроо ногоон хөрөнгө оруулалт татах хамгийн таатай орчин юм.

Яагаад Монгол гэж?

Улаанбаатар хотноо 2026 оны 8 дугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд болох Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын зохион байгуулагчаар Монгол яагаад сонгогдов?

  • Монгол орны газар зүй, уур амьсгалын өвөрмөц байдал нь дэлхийн цөлжилтийн тулгамдсан асуудлыг ойлгох, мөн шийдвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой.
  • Монгол орон нь газарзүйн байршил, эрс тэс уур амьсгалын онцлогоос шалтгаалан дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий 10 орны нэг юм. Үүний улмаас дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурч, ган гачгийн давтамж нэмэгдэн, цөлжилтийн үйл явц эрчимжиж байна.
  • Монгол орны уур амьсгал, хуурай бүсийн онцлог нь цөлжилтөд нэн эмзэг экосистемтэй нягт холбоотой тул энэхүү сорилтыг даван туулах чиглэлээр дэлхий нийттэй туршлага хуваалцах, хамтран шийдэл боловсруулах өргөн боломжийг бүрдүүлж байна.

Улаанбаатарт зохиох болсон түүх

2021 он

  • Монгол Улс Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын бага хурлыг эх орондоо зохион байгуулах хүсэлтээ албан ёсоор илэрхийлэв.

2022 он

  • Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн чиглэлээр бүс нутгийн хамтын ажиллагааг уриалсан хамтарсан санаачилга дэвшүүлэв.
  • Санал хураалтын дүнд Монгол Улс 2026 онд COP17 хурлыг зохион байгуулах орноор албан ёсоор сонгогдов.
  • Монгол Улс COP17-г зохион байгуулах эрхээ 2022 онд Кот-д’Ивуарт болсон COP15 хурлын үеэр гишүүн орнуудын 100 хувийн дэмжлэгээр авсан юм.

2024 он

  • “Бэлчээр ба нүүдэлчид” сэдэвт тайланг танилцуулав.
  • COP16 хуралд Монгол Улс хоёр павильонтой оролцов.
  • Монгол Улсын Ерөнхийлөгч COP17 хурлыг эх орондоо зохион байгуулахыг бүрэн дэмжиж буйгаа илэрхийлэв.

2025 он

  • Монгол Улс зохион байгуулагч орны гэрээнд албан ёсоор гарын үсэг зурлаа.
  • Дэлхийн байгаль хамгааллын конгресс болон Панам дахь НҮБ-ын уулзалтуудаар COP17 хурлын бэлтгэл ажлыг ахиуллаа.
  • Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилгыг Монгол Улс манлайлан хэрэгжүүлж эхэллээ.

2026 он

  • COP17 хурлын албан ёсны уриаг танилцууллаа.
  • COP17 хурлын сэдэвчилсэн өдрүүдийг зарлалаа.
  • COP17 хурлыг Улаанбаатар хотноо 8 дугаар сарын 17-28-нд зохион байгуулна.

СОР17 болох  ЦЭНХЭР, НОГООН  бүсийн ялгаа юу вэ?

Саудын Араб Улсад 2024 онд болсон СОР16 хурлаар цэнхэр, ногоон бүсийг бий болгож байсан.  Монгол Улс тэрхүү туршлагаас суралцаж, цэнхэр, ногоон бүсийг бий болгож, хурлыг зохион байгуулах гэж байна.

🟢 НОГООН БҮС-ОЛОН НИЙТЭД НЭЭЛТТЭЙ БҮС

  • Үзэсгэлэн, хэлэлцүүлэг, соёлын арга хэмжээ зохион байгуулагдана
  • Иргэд, залуучууд, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагууд оролцох боломжтой
  • Газрын нөхөн сэргээлт, тогтвортой хөгжлийн санаачилгуудыг танилцуулдаг

🔵ЦЭНХЭР БҮС-АЛБАН ЁСНЫ ХЭЛЭЛЦЭЭНИЙ БҮС

  • НҮБ-ын албан ёсны хурлууд болдог
  • Талууд хэлэлцээ хийж, шийдвэр гаргадаг
  • Зөвхөн бүртгэгдсэн, магадлан итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчид нэвтрэх эрхтэй

ЦЭНХЭР БҮСЭД ЮУ БОЛОХ ВЭ?

  • НҮБ-ын албан ёсны хурлууд
  • Талууд хэлэлцээ хийж, шийдвэр гаргах
  • Зөвхөн бүртгэгдсэн, магадлан итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчид нэвтрэх эрхтэй

Иргэдэд хамгийн сонирхолтой нь НОГООН БҮС. Яагаад?

  • Нээлттэй оролцох боломжтой
  • Иргэд, залуучууд, хүүхдүүд, оюутнууд, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагууд зочилж, арга хэмжээнд оролцох боломжтой
  • Үзэж, туршиж, суралцана
  • Үзэсгэлэн, шинэ технологи, инновац, газрын нөхөн сэргээлтийн бодит шийдлүүдтэй танилцана
  • Соёл, урлагийг мэдэрнэ
  • Тоглолт, үзүүлбэр, үндэсний болон олон улсын соёлын арга хэмжээнүүд зохион байгуулагдана
  • Дэлхийтэй нэг дор уулзана
  • Энд 481 арга хэмжээ хийхээр төлөвлөсөн
  • Үзэсгэлэнгийн 39 павильон засаж байна
  • Бизнес эрхлэгчид өөсрдийгөө сурталчлан таниулах бүрэн боломжтой

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал 2026 оны 8 дугаар сарын 17–28-ны өдрүүдэд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо зохион байгуулагдах гэж байна. Тэгвэл СОР гэж юу вэ? Хурлаар ямар асуудлыг хэлэлцэж, шийдвэр гаргадаг вэ? Иргэд уг хуралд оролцож, сонирхож болох уу? Энэ талаарх багц мэдээллийг багтаасан тойм нийтлэлийг хүргэж байна.

СОР гэж юу гэсэн үг вэ?

СОР (Conference of the Parties) буюу Талуудын бага хурал гэсэн үг. Энэ нь НҮБ-ын конвенцод нэгдэн орсон улс орнуудын төлөөлөгчид цугларч, конвенцын хэрэгжилтийг дүгнэж, цаашдын бодлого, хамтын ажиллагаа, шийдвэрээ хэлэлцэн баталдаг дээд түвшний уулзалт юм.

Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенц (UNCCD) нь газар, хөгжил, тогтвортой менежментийг уялдуулсан олон улсын гэрээ бөгөөд 2018–2030 оны стратегиараа газрын доройтлыг бууруулах, доройтсон газрыг нөхөн сэргээх, иргэдийн амьжиргааг хамгаалахад чиглэдэг.

Эрүүл хөрс, тогтвортой газар ашиглалт нь хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаа, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах үндэс болдог. Эдгээр зорилтыг бодит үр дүнд хүргэхийн тулд орон нутгийн иргэдийн оролцоог шийдвэрийн төвд тавьж, малчид, эмэгтэйчүүд, залуусын мэдлэг, туршлага, дуу хоолойг бодлогод тусгах шаардлагатай байдаг. Энэ дуу хоолойг нэгтгэдэг индэр нь СОР юм.

СОР дээр юу ярьдаг вэ?

СОР бол дэлхийн тогтвортой хөгжлийн асуудлыг хамтдаа хэлэлцдэг шийдвэр гаргах талбар. Тиймээс СОР дээр дараах сэдвүүдээр гол яриа хэлэлцээ өрнөдөг болно.

НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх тухай конвенцын (UNCCD) Талуудын 17 дугаар бага хурлын талаар таны мэдэх ёстой 10 баримтыг мэдэх үү?

Газрын доройтол, бэлчээрийн даац, ирээдүй, итгэл найдварын тухай хэлэлцэх Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын талуудын 17 дугаар бага хурал буюу СОР17 нь газрын доройтолтой тэмцэх дэлхийн амлалтыг орон нутгийн бодит шийдэл, хамтын ажиллагаатай холбох чухал талбар болно.

СОР17 бол цөлжилттэй тэмцэх дэлхийн шилдэг туршлагаас суралцахын зэрэгцээ Монголын туршлага, шийдлийг дэлхийтэй хуваалцах чухал боломж юм.  Өөрөөр хэлбэл, ДЭЛХИЙ НИЙТ НЭГ ЗОРИЛГЫН ТӨЛӨӨ МОНГОЛД ЧУУЛНА. Энд дэлхийн мэргэжилтнүүд болон орон нутгийн иргэдийг нэгтгэн, газар нөхөн сэргээх, хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын тэсвэрлэх чадавхыг бэхжүүлэх бодит шийдлүүдийг хэлэлцэнэ. 

Монгол Улс COP17-ын хүрээнд дэлхийд "Тал хээрийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр" (Steppe Action Agenda) санаачилгыг дэвшүүлж байна. СОР17-гоос бодит өв, үр дүнг бий болгох зорилготой Монгол Улсын тус санаачилга нь:

  • Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга
  • Ус газрын нэгдсэн менежментийн санаачилга
  • Байгальд суурилсан ногоон шийдэл бүхий дэд бүтцийн санаачилга гэсэн гурван үндсэн санаачилгаас бүрдэж байна.

Нөгөө талаар СОР17 бол Монголын өвөрмөц нүүдлийн соёл, баялаг уламжлал, уудам тал нутгийг дэлхийд таниулан сурталчлах боломж, ЗӨӨЛӨН ХҮЧ юм. Мөн хөрөнгө оруулалт, тэр дотроо ногоон хөрөнгө оруулалт татах хамгийн таатай орчин юм.

Яагаад Монгол гэж?

Улаанбаатар хотноо 2026 оны 8 дугаар сарын 17-28-ны өдрүүдэд болох Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын зохион байгуулагчаар Монгол яагаад сонгогдов?

  • Монгол орны газар зүй, уур амьсгалын өвөрмөц байдал нь дэлхийн цөлжилтийн тулгамдсан асуудлыг ойлгох, мөн шийдвэрлэхэд чухал ач холбогдолтой.
  • Монгол орон нь газарзүйн байршил, эрс тэс уур амьсгалын онцлогоос шалтгаалан дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий 10 орны нэг юм. Үүний улмаас дулааны улирлын хур тунадасны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурч, ган гачгийн давтамж нэмэгдэн, цөлжилтийн үйл явц эрчимжиж байна.
  • Монгол орны уур амьсгал, хуурай бүсийн онцлог нь цөлжилтөд нэн эмзэг экосистемтэй нягт холбоотой тул энэхүү сорилтыг даван туулах чиглэлээр дэлхий нийттэй туршлага хуваалцах, хамтран шийдэл боловсруулах өргөн боломжийг бүрдүүлж байна.

Улаанбаатарт зохиох болсон түүх

2021 он

  • Монгол Улс Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын бага хурлыг эх орондоо зохион байгуулах хүсэлтээ албан ёсоор илэрхийлэв.

2022 он

  • Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн чиглэлээр бүс нутгийн хамтын ажиллагааг уриалсан хамтарсан санаачилга дэвшүүлэв.
  • Санал хураалтын дүнд Монгол Улс 2026 онд COP17 хурлыг зохион байгуулах орноор албан ёсоор сонгогдов.
  • Монгол Улс COP17-г зохион байгуулах эрхээ 2022 онд Кот-д’Ивуарт болсон COP15 хурлын үеэр гишүүн орнуудын 100 хувийн дэмжлэгээр авсан юм.

2024 он

  • “Бэлчээр ба нүүдэлчид” сэдэвт тайланг танилцуулав.
  • COP16 хуралд Монгол Улс хоёр павильонтой оролцов.
  • Монгол Улсын Ерөнхийлөгч COP17 хурлыг эх орондоо зохион байгуулахыг бүрэн дэмжиж буйгаа илэрхийлэв.

2025 он

  • Монгол Улс зохион байгуулагч орны гэрээнд албан ёсоор гарын үсэг зурлаа.
  • Дэлхийн байгаль хамгааллын конгресс болон Панам дахь НҮБ-ын уулзалтуудаар COP17 хурлын бэлтгэл ажлыг ахиуллаа.
  • Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилгыг Монгол Улс манлайлан хэрэгжүүлж эхэллээ.

2026 он

  • COP17 хурлын албан ёсны уриаг танилцууллаа.
  • COP17 хурлын сэдэвчилсэн өдрүүдийг зарлалаа.
  • COP17 хурлыг Улаанбаатар хотноо 8 дугаар сарын 17-28-нд зохион байгуулна.

СОР17 болох  ЦЭНХЭР, НОГООН  бүсийн ялгаа юу вэ?

Саудын Араб Улсад 2024 онд болсон СОР16 хурлаар цэнхэр, ногоон бүсийг бий болгож байсан.  Монгол Улс тэрхүү туршлагаас суралцаж, цэнхэр, ногоон бүсийг бий болгож, хурлыг зохион байгуулах гэж байна.

🟢 НОГООН БҮС-ОЛОН НИЙТЭД НЭЭЛТТЭЙ БҮС

  • Үзэсгэлэн, хэлэлцүүлэг, соёлын арга хэмжээ зохион байгуулагдана
  • Иргэд, залуучууд, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагууд оролцох боломжтой
  • Газрын нөхөн сэргээлт, тогтвортой хөгжлийн санаачилгуудыг танилцуулдаг

🔵ЦЭНХЭР БҮС-АЛБАН ЁСНЫ ХЭЛЭЛЦЭЭНИЙ БҮС

  • НҮБ-ын албан ёсны хурлууд болдог
  • Талууд хэлэлцээ хийж, шийдвэр гаргадаг
  • Зөвхөн бүртгэгдсэн, магадлан итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчид нэвтрэх эрхтэй

ЦЭНХЭР БҮСЭД ЮУ БОЛОХ ВЭ?

  • НҮБ-ын албан ёсны хурлууд
  • Талууд хэлэлцээ хийж, шийдвэр гаргах
  • Зөвхөн бүртгэгдсэн, магадлан итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчид нэвтрэх эрхтэй

Иргэдэд хамгийн сонирхолтой нь НОГООН БҮС. Яагаад?

  • Нээлттэй оролцох боломжтой
  • Иргэд, залуучууд, хүүхдүүд, оюутнууд, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагууд зочилж, арга хэмжээнд оролцох боломжтой
  • Үзэж, туршиж, суралцана
  • Үзэсгэлэн, шинэ технологи, инновац, газрын нөхөн сэргээлтийн бодит шийдлүүдтэй танилцана
  • Соёл, урлагийг мэдэрнэ
  • Тоглолт, үзүүлбэр, үндэсний болон олон улсын соёлын арга хэмжээнүүд зохион байгуулагдана
  • Дэлхийтэй нэг дор уулзана
  • Энд 481 арга хэмжээ хийхээр төлөвлөсөн
  • Үзэсгэлэнгийн 39 павильон засаж байна
  • Бизнес эрхлэгчид өөсрдийгөө сурталчлан таниулах бүрэн боломжтой

Талуудын 17-р бага хурал (COP17)-ын цахим хуудас: https://unccdcop17.org

ЭХ БАЙГАЛИА СЭРГЭЭЕ

ИТГЭЛ НАЙДВАРАА БАДРААЯ

]]> ТАЖИК https://ekhoron.mn/read/501 https://ekhoron.mn/read/501 Эхорон Tue, 21 Jul 2026 18:50:29 +0800 Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсын Ерөнхийлөгч Эмомали Рахмон Монгол Улсад төрийн айлчлал хийж байна. Энэхүү айлчлалтай холбогдуулан Тажикистан улсын геополитикийн орчин нөхцөл, гадаад бодлогын талаарх судлаач Л.Бямбахандын тайлбарыг хүргэж байна.



]]> Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсын Ерөнхийлөгч Эмомали Рахмон 7 дугаар сарын 20-22-нд Монгол Улсад төрийн айлчлал хийж байна. Энэхүү айлчлалтай холбогдуулан Тажикистан улсын геополитикийн орчин нөхцөл, гадаад бодлогын талаар олон улс судлаач Л.Бямбаханд-ын тайлбарыг хүргэж байна.

  • Тажикистан улс олон тулгуурт гадаад бодлого хэрэгжүүлэх замаар тэнцвэртэй бодлого баримтлахыг эрмэлздэг боловч энэ эрмэлзэл нь тодорхой хязгаарлалттай тулгардаг.
  • Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан энэ улсын хувьд ОХУ-тай хөгжүүлж буй харилцаа, хамтын ажиллагаа нь аюулгүй байдал, батлан хамгаалахын салбарт илүүтэй төвлөрдөг. Ингэхдээ Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага дахь оролцоо болон Москвагийн цэргийг байрлуулах замаар хамтран ажилладаг. Мөн Оросод хөдөлмөр эрхэлдэг тажик ажилчдын мөнгөн гуйвуулга нь тус улсын эдийн засгийн тогтвортой байдалд чухал нөлөөтэй.
  • Сүүлийн жилүүдэд зөвхөн Тажикистан төдийгүй Төв Азийн бүс нутаг дахь БНХАУ-ын эдийн засгийн нөлөө нэмэгдэж байгаа. Ялангуяа, Бээжингийн болон Ши Зиньпин даргын геополитик-эдийн засгийн гол "төсөл" болох "Бүс ба зам" санаачилгаар дамжуулан БНХАУ Тажикистан болон Төв Азийн бусад оронд эдийн засгийн нөлөөгөө бэхжүүлж буй. Тажикистан улс нь Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Төв Ази, Каспийн тэнгис, Кавказаар дамжуулан Турк, Европ руу тээвэрлэдэг Дунд Коридорын замд байрладаг учраас "Бүс ба зам" санаачилгад чухал ач холбогдолтой.
  • Тажикистан улс Европ Холбоо болон Өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, тэр дундаа хөдөлмөрийн зах зээлд хамтран ажиллах сонирхолтой байдаг. Гэвч эдийн засгийн хамтын ажиллагаа дорвитой явахгүй байгаад тус улсын засаглалын хэлбэр тодорхой хэмжээнд нөлөөлдөг боловч Өрнөдтэй хэт ойртож түншлэх нь тус улсын Москва, Бээжинтэй тогтоосон харилцааг эрсдэлд оруулах уршигтай. Тиймээс "тэнцвэр"-ийг хангаж, Өрнөдийн орнуудтай тогтоосон хамтын ажиллагаагаа цөөн салбараар хязгаарладаг.
  • Тажикистан улсын геополитикийн орчинд тооцох ёстой нэг хүчин зүйл нь яахын аргагүй Иран улс юм. Төв Азийн "стан" орнуудаас цорын ганц перс угсаа гарал, соёлын нийтлэгтэй нь Тажик улс. Энэ утгаараа Иран улс Тажикистаныг Төв Ази дахь Туркийн нөлөөг хязгаарлах "хүчин" болгон ашиглахыг оролддог.
  • Тогтворгүй Афганистантай 1357 км-ээр хил залгаа оршдог нь Тажикистаны аюулгүй байдалд ихээхэн ноцтой нөлөө үзүүлдэг. Тажикистаны хил орчмын бүс нутгууд нь Талибаны хяналтаас гадуур үйл ажиллагаа явуулдаг Исламын радикал бүлэглэлүүд болон хар тамхины наймаа эрхэлдэг бүлэглэлүүдтэй холбоотой  халдлага, довтолгооны талбар болдог. Тиймээс ОХУ-ын тэргүүлдэг Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага Афганистан-Тажикистаны хилийн дагуух аюулгүй байдлын нөхцөл байдал "хүнд ноцтой" хэвээр байгааг 2026 онд хүлээн зөвшөөрч, зэвсэгт бүлэглэлүүд болон мансууруулах бодисын наймаачдын өдөөсөн тогтворгүй байдлыг намжаахад хүчин чармайлтаа нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна.

]]> Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсын Ерөнхийлөгч Эмомали Рахмон 7 дугаар сарын 20-22-нд Монгол Улсад төрийн айлчлал хийж байна. Энэхүү айлчлалтай холбогдуулан Тажикистан улсын геополитикийн орчин нөхцөл, гадаад бодлогын талаар олон улс судлаач Л.Бямбаханд-ын тайлбарыг хүргэж байна.

  • Тажикистан улс олон тулгуурт гадаад бодлого хэрэгжүүлэх замаар тэнцвэртэй бодлого баримтлахыг эрмэлздэг боловч энэ эрмэлзэл нь тодорхой хязгаарлалттай тулгардаг.
  • Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан энэ улсын хувьд ОХУ-тай хөгжүүлж буй харилцаа, хамтын ажиллагаа нь аюулгүй байдал, батлан хамгаалахын салбарт илүүтэй төвлөрдөг. Ингэхдээ Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага дахь оролцоо болон Москвагийн цэргийг байрлуулах замаар хамтран ажилладаг. Мөн Оросод хөдөлмөр эрхэлдэг тажик ажилчдын мөнгөн гуйвуулга нь тус улсын эдийн засгийн тогтвортой байдалд чухал нөлөөтэй.
  • Сүүлийн жилүүдэд зөвхөн Тажикистан төдийгүй Төв Азийн бүс нутаг дахь БНХАУ-ын эдийн засгийн нөлөө нэмэгдэж байгаа. Ялангуяа, Бээжингийн болон Ши Зиньпин даргын геополитик-эдийн засгийн гол "төсөл" болох "Бүс ба зам" санаачилгаар дамжуулан БНХАУ Тажикистан болон Төв Азийн бусад оронд эдийн засгийн нөлөөгөө бэхжүүлж буй. Тажикистан улс нь Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Төв Ази, Каспийн тэнгис, Кавказаар дамжуулан Турк, Европ руу тээвэрлэдэг Дунд Коридорын замд байрладаг учраас "Бүс ба зам" санаачилгад чухал ач холбогдолтой.
  • Тажикистан улс Европ Холбоо болон Өрнөдийн орнуудтай эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, тэр дундаа хөдөлмөрийн зах зээлд хамтран ажиллах сонирхолтой байдаг. Гэвч эдийн засгийн хамтын ажиллагаа дорвитой явахгүй байгаад тус улсын засаглалын хэлбэр тодорхой хэмжээнд нөлөөлдөг боловч Өрнөдтэй хэт ойртож түншлэх нь тус улсын Москва, Бээжинтэй тогтоосон харилцааг эрсдэлд оруулах уршигтай. Тиймээс "тэнцвэр"-ийг хангаж, Өрнөдийн орнуудтай тогтоосон хамтын ажиллагаагаа цөөн салбараар хязгаарладаг.
  • Тажикистан улсын геополитикийн орчинд тооцох ёстой нэг хүчин зүйл нь яахын аргагүй Иран улс юм. Төв Азийн "стан" орнуудаас цорын ганц перс угсаа гарал, соёлын нийтлэгтэй нь Тажик улс. Энэ утгаараа Иран улс Тажикистаныг Төв Ази дахь Туркийн нөлөөг хязгаарлах "хүчин" болгон ашиглахыг оролддог.
  • Тогтворгүй Афганистантай 1357 км-ээр хил залгаа оршдог нь Тажикистаны аюулгүй байдалд ихээхэн ноцтой нөлөө үзүүлдэг. Тажикистаны хил орчмын бүс нутгууд нь Талибаны хяналтаас гадуур үйл ажиллагаа явуулдаг Исламын радикал бүлэглэлүүд болон хар тамхины наймаа эрхэлдэг бүлэглэлүүдтэй холбоотой  халдлага, довтолгооны талбар болдог. Тиймээс ОХУ-ын тэргүүлдэг Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага Афганистан-Тажикистаны хилийн дагуух аюулгүй байдлын нөхцөл байдал "хүнд ноцтой" хэвээр байгааг 2026 онд хүлээн зөвшөөрч, зэвсэгт бүлэглэлүүд болон мансууруулах бодисын наймаачдын өдөөсөн тогтворгүй байдлыг намжаахад хүчин чармайлтаа нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байна.

]]>