Энэ талаар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Шүрэнчулууны Батбаяр тодорхой тайлбарлажээ. Тэрбээр:

-2026 оны 9 дүгээр сарын 4-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей газар нутгийн талбайн харьцааг илүү зөв харуулдаг Equal Earth проекцыг түлхүү ашиглахыг дэмжсэн тогтоол баталлаа. 164 улс дэмжиж, 6 улс түдгэлзсэн бол АНУ ганцаараа эсэргүүцсэн байна. Тогтоол нь Mercator проекцыг хориглоогүй, мөн заавал биелүүлэх шинжтэй биш. 

Бидний харж дассан Mercator газрын зургийг 450 жилийн өмнө 1569 онд далайн навигацид зориулж бүтээсэн. Энэ зураг туйл руу ойртох тусам газар нутгийг томруулж харуулдаг. Тиймээс Гренланд, Канад, ОХУ, Европ бодитоосоо том харагддаг.

Хамгийн сонирхолтой жишээ нь Гренланд, Африк. Гренланд ойролцоогоор 2.2 сая км², Африк 30.4 сая км² буюу Африк бараг 14 дахин том. Гэтэл Mercator зураг дээр бараг ижил хэмжээтэй мэт харагддаг.

Монгол Улс ч Mercator-ын гажилтад ордог. Манай улс хойд өргөрөгт байрладаг учраас Mercator дээр экваторын ижил хэмжээний газар нутгаас ойролцоогоор хоёр дахин том талбай эзэлж харагдана. Equal Earth дээр Монголын 1.56 сая км² газар нутаг өөрчлөгдөхгүй, харин бусад оронтой харьцуулах хэмжээ нь илүү бодитой харагдана.

АНУ уг тогтоолыг зүгээр нэг газрын зургийн техникийн шинэчлэл гэж үзээгүй. Тэд үүнийг колоничлолын өв, нөхөн төлбөр зэрэг өргөн улс төрийн асуудалтай холбосон үзэл суртлын шинжтэй санаачилга гэж үзэж эсэргүүцсэн. АНУ-ын төлөөлөгч НҮБ XVI зууны газрын зураг хэлэлцэхээс илүү олон улсын энх тайван, хөгжил зэрэг бодит асуудалд төвлөрөх ёстой гэсэн байр суурь илэрхийлжээ. 

Харин Украин эсэргүүцээгүй, түдгэлзсэн. Equal Earth-ийн санааг зарчмын хувьд дэмжсэн ч Крым болон ОХУ-д түр эзлэгдсэн Украины нутаг дэвсгэрийг зарим зураг дээр хэрхэн дүрсэлсэнтэй санал нийлэхгүй байгаагаа тайлбарласан хэмээсэн байна.

Түүнчлэн судлаач Б.Билгүүнзаяа сошиал хуудсандаа Equal Earth болон Mercator проекц нь ямар учиртай болохыг дараах байдлаар тайлбарласан байна.

ТЭГШ ДЭЛХИЙН ГАЗАР ЗҮЙ ШИНЭЧЛЭЛТ

Энэ бол газар зүй, олон улсын боловсролын түүхэнд бараг 500 шахам жил ноёрхсон хамгийн том гажуудлыг засаж буй түүхэн том шийдвэр яалт ч үгүй мөн дөө!

Бидний багаасаа газар зүйн хичээл дээр харж дассан нөгөө дэлхийн газрын зураг хасагдаж энэхүү шинэ "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхийн дүрслэлээр хэмжигдэх болжээ.

16-р зууны 1569 онд Герард Меркатор бидний мэдэх Дэлхийн газрын зургийг зохиохдоо улс орнуудын газар нутгийн бодит хэмжээ талбайг харуулах гэхээс илүү далайчид луужингаа ашиглан нэг өнцгөөр хөлөг онгоцоо шулуун жолоодоход зориулж бүтээсэн юм. Бөөрөнхий бөмбөрцгийг тэгш өнцөгт хавтгай цаасан дээр буулгахад экватороос хойшоо болон урагшаа туйл руу дөхөх тусам газар нутгийн хэмжээ асар их сунаж томордог физикийн гажиг үүсдэг аж.  Үүнээс болоод Гренланд арал бүхэл бүтэн Африк тивтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээтэй харагддаг байв. Гренланд арал яг л бүхэл бүтэн Өмнөд Америк тив эсвэл Африк тив шиг аварга том харагддаг шүү дээ! Гэтэл бодит тоо баримтыг нь харьцуулаад үзвэл хүний нүдэнд итгэмээргүй сонин үнэн гарч ирдэг. Жинхэнэ газар зүйн хэмжээгээр Африк тив нь Гренландаас даруй 14 дахин том! 

Хойд өргөргийн 41–52 градуст оршдог манай Монгол Улс ч гэсэн бодит талбайгаасаа 1.5-2 дахин томорч харагддаг. Хамгийн сонин нь, газрын зураг дээр тив шиг харагддаг Гренланд арал бодит байдал дээрээ манай Монгол Улсаас ердөө 1.4-хөн дахин том шүү дээ. Гренландын бодит талбай: 2.16 сая км² Монгол Улсын талбай: 1.56 сая км² юм. 

Бөмбөрцөг хэлбэртэй Дэлхийн гадаргыг тэгш өнцөгт цаасан дээр дэлгэхэд экватор дээрх газар нутгууд яг бодит хэмжээгээрээ үлддэг бол хойд туйл руу ойртох тусам газар нутгийг нь албаар хэвтээ болон босоо чиглэлд олон дахин сунгаж татдаг учраас хамгийн хойд захад байдаг Гренланд, Канад, Оросын хойд хэсэг асар том болж сунадаг байсан хэрэг.

2018 онд олон улсын газрын зургийн эрдэмтдийн зохион бүтээсэн энэхүү "Equal Earth" буюу Тэгш Дэлхий дүрслэл нь Дэлхийн бүх тив, улс орнуудын бодит талбайн харьцааг тэгш хэмжилтээр яг 100  хувь үнэнээр нь хадгалж, хэт сунасан, эсвэл хачин хэлбэртэй болгохгүйгээр хүний нүдэнд хамгийн үзэмжтэй, муруй тэнцвэртэй байдлаар харуулж чадсанаараа олон улсын хүлээн зөвшөөрлийг авсан юм. 

Меркаторын зураг нь олон зууны турш Барууны болон хойд хагас бмбөрцгийн чинээлэг гүрнүүдийг дэлхийн төвд аварга том, сүр хүчтэй харагдуулж, харин Африк Өмнөд Америк, Зүүн өмнөд Азийн орнуудыг жижигхэн, өчүүхэн мэт харагдуулдаг Европ төвт үзлийн далд хэрэгсэл болж ирсэн гэж газар зүйчид түүхчид шүүмжилдэг байв. Харин НҮБ энэхүү шинэ бодит хэмжээст газрын зургийг албан ёсоор баталгаажуулснаар Дэлхийн хүүхэд багачууд, улстөрчид Дэлхийн газар зүй хэмжээ, тивүүдийн жинхэнэ цар хүрээг ямар ч төөрөгдөлгүй, үнэн зөвөөр нь харж суралцах шинэ эрин үе эхэлж байна.

Equal Earth проекц болон Mercator проекц ялгааг дараах зургаас харна уу.

Энд 2006 оноос хойш Монгол-Солонгосын хамтарсан “Мон-Сол” төслийн хүрээнд ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн, Монголын үндэсний музей, Солонгосын үндэсний музей хамтран археологийн нарийвчилсан судалгааг өнөөг хүртэл хийж байгаа юм.

160 дугаартай, нийт 80 м урт, гол байгууламж нь 40х40 м хэмжээтэй, Евразийн бүс нутгаас илэрсэн Хүннүгийн язгууртны хамгийн том булшны малтлага үргэлжилж байна.

Үүнтэй дүйцэхүйц хэмжээтэй Хүннүгийн язгууртны булш 14 газарт 6 ш илэрсэн бөгөөд Хүннү гүрний төрийг барьж байсан язгууртны дээд давхарга, тэр дундаа шаньюй нартай холбоотой хэмээн таамаглажээ.

6 дагуул булшийг малтсаны дараа үндсэн булшны судалгаа хийж, оршуулгын хэсэг буюу модон бунхны хэсэгт малтлага, судалгаа хийж байна.

Одоогоор булшны гүн 15 м хүрсэн нь 5 давхар барилгатай тэнцэх бөгөөд булшны нүхийг анхнаас нь дээрээс доош шатлан багасгаж ухсан нь “уруу харсан пирамид” хэлбэртэй байгууламж байсныг харуулдаг юм.

Модон бунхны дээрээс хар, улаан чий будагтай, алт шармал хүрэл чимэгтэй сүйх тэрэгний үлдэгдэл зэрэг содон олдворууд нэмж илэрч эхэлжээ.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх судалгаа хийж байгаа хамт олонд талархал илэрхийлж, амжилт хүслээ. Мөн Монгол, Солонгосын хамтарсан “Мон-Сол” төсөл бол бол хоёр орон, ард түмний найрамдал, нөхөрлөлийн нэгэн тод илэрхийлэл гэдгийг хэллээ.

Дуурлиг нарсны Хүннүгийн дурсгалт газар нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн “Хүннүгийн язгууртны булш оршуулгын цогцолбор”-ын нэг юм.

Сумын төвийн өмнө тал дахь нарсан ойд Хүннүгийн үеийн 300 булш бүхий томоохон дурсгал байрладаг. Энэ дурсгалыг 1974 онд Хөдөөгийн Пэрлээ, академич Д.Цэвээндорж нар анх нээж илрүүлсэн бөгөөд 1990 онд Монгол-Японы хамтарсан “Гурван гол” төслийн хүрээнд бүртгэн баримтжуулжээ.

2006-2012 онд Хүннүгийн язгууртны 3 булш, дөрвөлжин хэлбэрийн чулуун байгууламжтай дундаж хэмжээний 2 булш, язгууртны булшны дагуул болох 13 жижиг булшийг малтан судалсан.

Эндээс хар чий будагтай сүйх тэрэг, авсны алтан чимэглэл, хүрэл сав суулга, дэнгийн цөгц, адуу, малын тоног хэрэглэл, алт, үнэт чулуугаар хийсэн зүүлт, гоёл чимэглэлийн зүйлс, хаш эдлэл, чий будагтай аяга, сав суулга, шанага, шүүлтүүр зэрэг хоол ундны хэрэглэл, шавар ваар, хүрэл толь, модон сам зэрэг мнга мянгаар тоологдох эд өлгийн зүйлс олоод байна.

Мөн адууны хялгасаар сүлжиж хийсэн бүтэн хазаар, авсны алтан шармал хүрэл бариул зэрэг өмнө нь илэрч байгаагүй ховор олдворууд ч гарч байгаа нь Хүннүгийн түүх, соёлын судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулна гэж судлаачид үзжээ.

Дээрх олдворуудыг “Чингис хаан” үндэсний музей, Монголын Үндэсний музей, Хэнтий аймгий музей олны хүртээл болгож байна.

Цаашид Дуурлиг нарсны дурсгалт газарт “Судалгаа, мэдээллийн төв”, ил музей байгуулахаар төлөвлөж байна.

Гавьяат багш цолоор:

• АНУ-ын Индианагийн их сургуулийн ахлах багш Лэгдэнгийн Цэрэнчунт,

Алтан гадас одонгоор:

• БНХАУ-ын иргэн, Нийгмийн шинжлэх ухааны академийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, профессор Шаравын Цэцэнцогт,
• АНУ-ын иргэн, Орегоны их сургуулийн доктор, профессор Эстер Жэйкобсон-Тефер,
• БНХАУ-ын иргэн, Өвөр Монголын Багшийн их сургуулийн Угсаатны зүйн дээд сургуулийн багш, доктор, профессор Орломжавын Жагар,
• БНХАУ-ын иргэн, Өвөр Монголын Багшийн их сургуулийн багш, профессор Сампилын Гарьд,
• БНСУ-ын иргэн, Сөүлийн их сургуулийн Археологи, эртний урлагийн түүхийн тэнхимийн багш, доктор, профессор И Сонбуг,
• ОХУ-ын иргэн, Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины факультетийн Монгол, Төвөд судлалын тэнхимийн доктор, профессор Мария Павловна Петрова,
• ОХУ-ын иргэн, Санкт-Петербург дахь Рерихийн гэр бүлийн үндэсний музей-хүрээлэнгийн захирал Алексей Анатольевич Бондаренко,
• ИБУИНХУ-ын иргэн, Кэмбрижийн их сургуулийн профессор Дэвид Андрюс Снийт,
• Япон Улсын иргэн, Осака их сургуулийн Хүмүүнлэгийн ухаан судлалын Азийн нэгдүгээр салбарын профессор Шиотани Шигэки,
• Япон Улсын иргэн, Обирин их сургуулийн багш, профессор, Олон улсын хамтын ажиллагааны төвийн гишүүн Тоба Байкал,
• АНУ-ын иргэн, Санта Барбара дахь Калифорнийн их сургуулийн тэргүүлэх доктор, профессор Весна Акимович Уоллес,
• БНХАУ-ын иргэн, Нийгмийн шинжлэх ухааны академийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, доктор, профессор Муунохойн Хөхөө,
• БНХАУ-ын иргэн, Өвөр Монголын их сургуулийн Монгол судлалын дээд сургуулийн доктор, профессор Жахчидайн Буяндэлгэр,
• ХБНГУ-ын иргэн, Боннын их сургуулийн Монгол, Төвөд судлалын тэнхимийн эрхлэгч, доктор, профессор Инес Штолпе,
• БНХАУ-ын иргэн, Өвөр Монголын Багшийн их сургуулийн Монгол судлалын дээд сургуулийн захирал, профессор Баатадын Цэнгэлт,
• Израил Улсын иргэн, Хебрью их сургуулийн Ислам болон Зүүн дундад судлалын тэнхимийн профессор Михал Биран,
• Япон Улсын иргэн, Токиогийн Гадаад судлалын их сургуулийн багш, доктор Кимүра Аяако,
• ОХУ-ын иргэн, ШУА-ийн Сибирийн салбарын Археологи, угсаатны зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, доктор Евгений Павладьевич Рыбин,
• БНХАУ-ын иргэн, Бээжингийн их сургуулийн Монгол судлалын төвийн захирал, профессор Ван Хао,
• АНУ-ын иргэн, Хойд Жоржиагийн их сургуулийн доктор, профессор Тимоти Майкл Мэй,

Найрамдал медалиар:

• Австри Улсын иргэн, ШУА-ийн Нийгмийн антропологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, доктор Мариа-Катарина Ланг,
• Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын иргэн, Миннесота, Метро стэйт их сургуулийн туслах багш, доктор Габриэль Бамана нарыг шагналаа.

Их хуралд ИБУИНХУ-ын иргэн, Кэмбрижийн их сургуулийн профессор Дэвид Андрюс Снийт “Синоцентрик парадигмагаас гадна: Монголын түүх судлалын чиг хандлага” сэдвээр үндсэн илтгэл тавилаа.

Монголч эрдэмтэд энэ өдрүүдэд “Чингис хаан” үндэсний музей, МУИС-ийн хичээлийн I, II байр болон тус сургуулийн Монгол-Японы төв, номын сан, Багш, оюутны хөгжлийн төвд болох салбар хуралдаанаар монгол хэл, археологи, соёл, урлаг, утга зохиол, угсаатны зүй, уламжлалт мэдлэг ухаан, Монголын орчин үеийн нийгэм, гадаад харилцаа судлалын талаар 530 гаруй илтгэл сонсож, хэлэлцүүлэг өрнүүлэх юм.

Дэлхий дахинаа монгол судлалын чиглэлээр идэвхтэй ажиллаж байгаа дотоод, гадаадын 4,000 орчим эрдэмтэн, судлаач байдаг бөгөөд энэ удаагийн их хуралд оролцож буй монголч эрдэмтэн, судлаачдын хамгийн залуу нь 25, хамгийн ахмад нь 92 настай байна.  

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Их хурлын нээлтэд оролцож, Монгол Улс, монголчуудын угсаа гарал, түүх, хэл, соёл, аж амьдралыг шинжлэх ухааны онол, арга зүйгээр судлан шинжилж, үнэн бодит мэдлэг, мэдээллийг дэлхий дахинд түгээн, Монгол хэмээх нэрийг ертөнцийн чихнээ дуурсгаж, монголчуудыг гадаад ертөнцтэй холбох эрдмийн элч болж байгаа монголч эрдэмтэн, судлаачдад төр, ард түмний нэрийн өмнөөс талархал илэрхийллээ. Тэрбээр, Дэлхийд монгол үндэстний үлдээсэн ул мөр, хүн төрөлхтний соёлын далайд бүтээсэн үнэт өвийг нээн илрүүлэх, судлан шинжлэх үйлсэд оюун ухаан, сэтгэл зүрх, хөдөлмөр зүтгэлээ зориулж ирсэн эрдэмтэн, судлаачдыг  дэмжиж, монгол судлалыг өргөжүүлэн хөгжүүлэх нь Монгол төрийн эрхэм үүрэг байсаар ирснийг тодотголоо. Мөн цаашид монгол судлалын уламжлалт салбар, чиглэлүүдийг өргөтгөх, судалгааны үр дүнг түгээн дэлгэрүүлэх, олон улсын болон бүс нутгийн хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх, хамтарсан төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, монгол судлаачдын залгамж холбоог бэхжүүлэхэд онцгой анхаарах шаардлагатай хэмээгээд ялангуяа залуу монгол судлаачдыг бэлтгэх, олон улсын тэтгэлэгт хөтөлбөрүүдийг нэмэгдүүлэх, үе үеийн эрдэмтдийн мэдлэг, туршлагыг өвлүүлэх нь монгол судлалын хөгжил, тогтвортой байдлын баталгаа гэдгийг тэмдэглэлээ.

2026 оны 08 дугаар сарын 10-13-ны өдрүүдэд болох Монголч эрдэмтний XIII Их хурлыг Олон улсын монгол судлалын холбоо, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Эдийн засаг, хөгжлийн яам, Гадаад харилцааны яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, Боловсролын яам, Архивын ерөнхий газар, ШУА, “Чингис хаан” үндэсний музей, МУИС, МУБИС, СУИС хамтран зохион байгуулж байна.

1959 онд Улаанбаатар хотноо болсон Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар хуралд 15 орны 40 гаруй эрдэмтэн оролцсон түүхтэй.

Энэ нь монгол судлалыг хөгжүүлэх, монгол судлаачдын харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх үндэс суурь болсон юм.

Өнгөрсөн 12 удаагийн Их хуралд нийт 60 гаруй орны 4,000 орчим эрдэмтэн, судлаач оролцож, монгол хэл шинжлэл, түүх, археологи, антропологи, угсаатны зүй, шашин, соёл, олон улсын харилцаа судлал зэрэг 20 гаруй чиглэлээр 3,000 гаруй илтгэл хэлэлцжээ.

Эх сурвалж: https://president.mn

Академич Т.Жанлав бол 2006 онд Монгол Улсын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдож академич болсон, улмаар 2012 онд Төрийн соёрхол, 2023 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн, сплайн функц болон шугаман бус тэгшитгэл бодох өндөр эрэмбийн итерацийн арга боловсруулах чиглэлээр мэргэшсэн манай улсын тэргүүлэх эрдэмтэн, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөж, үнэлэгдсэн математикч билээ.

Тэрбээр өнгөрсөн долоодугаар сард “Орчин цагийн тооцон бодох математикийн шинэ онол, чиглэлүүд, хэрэглээ” сэдэвт бүтээл туурвисан багийн хамт “Математик, физик, инженерчлэлийн салбарын тулгамдсан асуудлуудыг тооцооллын өндөр нарийвчлалтай шийдвэрлэх арга замыг нээж, орчин үеийн тооцон бодох математикийн онол, арга зүй, хэрэглээний салбарт олон улсын түвшинд үнэлэгдсэн” хэмээн шинэ онцгой туурвил, шилдэг гарамгай бүтээлд олгодог Төрийн шагналыг хоёр дахь удаагаа хүртээд байна. 

-Та аль нутгийн хүн билээ? Их ойнуудын босгон дээр гал морин жилд Төрийн шагнал хүртсэн танай багт баяр хүргэе.

-Баярлалаа. Би Ховд аймгийн Цэцэг сумынх. Нутгийн найрагчийн хэлсэнчлэн суусан ч, боссон ч харагддаг Сутай хайрханы мөнх цаст мөнгөн оргилыг алсаас харан сүслэж биширч явдаг хүн. Биширч явахын учир нь мөнх цас, мөсөн гол нь хөрсөн доогуур урссаар Цэцэг нуур, Цэцгийн голыг тэтгэдэг. Цэнгэг гол, булгаар нь хүн, мал ундаалдаг. Аав, ээжийн минь гал голомтоо бадрааж үр хүүхдээ өсгөж бойжуулсан хүйн холбоотой амин халуун нутаг ус минь билээ.

-Таны төгссөн сургууль, ажилласан газар гэвэл?

-Би 1970 онд МУИС-ийн математикийн ангийг төгсөөд тэндээ багшилсан, 2019 онд ШУА-ийн Математикийн хүрээлэнд шилжсэн. Эдүгээ Математик, тоон технологийн хүрээлэнд ажиллаж байна. Хоёрхон газарт 56 жилийн турш ажилласан байна.

-Хаана, хэдэн онд ямар сэдвээр эрдмийн зэрэг хамгаалсан бэ?

-ОХУ-ын шинжлэх ухааны 2 том төвд эрдмийн зэрэг хамгаалсан. Новосибирскийн Их Сургуулийн аспирантурт 1977-1980 онд суралцаж дэд эрдэмтний зэргийг сплайн функцийн онол, хэрэглээний чиглэлээр хамгаалсан. Нөгөө нь Дубна хот дахь Цөмийн шинжилгээний нэгдсэн институтад урт хугацааны томилолтоор ажиллаж, шугаман бус бодлогыг бодох Ньютоны аргын чиглэлээр шинжлэх ухааны докторын зэргийг 1992 онд хамгаалсан. Ийнхүү холын замд хос морьтой явдаг шиг тооцон бодох математикийн хоёр чухал аргыг эзэмшиж, түүгээрээ насан туршдаа судалгаа хийж байна даа.

-Та өөрийн хөгжүүлсэн шавь сургууль болон Монгол Улсын Төрийн шагнал авсан хамтын бүтээлийнхээ талаар товч мэдээлэл өгнө үү?

-Баярлалаа. “Орчин цагийн тооцон бодох математикт оруулсан шинэ онол, чиглэлүүд” гэсэн бүтээлээр Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртсэндээ бид баяртай байна. Судалгааны багт надаас гадна О.Чулуунбаатар, шинжлэх ухааны доктор Р.Мижиддорж (Монгол улсын боловсролын их сургууль), доктор В.Өлзийбаяр (Шинжлэх ухаан, технологийн их сургууль) нар багтсан юм. Энэ бол миний үүсгэн хөгжүүлсэн Тооцон бодох математикийн шавь сургуулийн том амжилт юм гэж онцлон тодотгож хэлье. Энд нэр нь багтаагүй ч хамтарч бүтээлээ туурвисан олон шавь нарын маань хүч хөдөлмөр оролцсон гэдгийг бас нэмж хэлэх хэрэгтэй байх.

Тооцон бодох математикийн салбарт шавь нараа бэлтгэх, хөгжүүлэх чин эрмэлзэлтэйгээр 50 гаруй жил тасралтгүй ажиллалаа. Энэ хугацаанд миний удирдлага дор 7 хүн эрдмийн зэрэг, 1 хүн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. Миний гарын шавь болох 20 гаруй хүн эрдмийн зэрэг амжилттай хамгаалсан бөгөөд гадаад, дотоодын их, дээд сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагад үр бүтээлтэй ажиллаж байна. Эдгээрээс 3 нь Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртжээ. Бидний судалгааны ажлуудын ихэнх нь олон улсын нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн, олон зуун удаа бусад судлаачдын судалгааны бүтээлд ишлэгдсэн байна. Энэ бол Монгол Улсад тооцон бодох математикийн шавь сургууль хөгжиж байгаа, дэлхийн хэмжээнд өөрийн тодорхой байр сууриа эзэлж байгааг харуулах баримт юм.

-Монголын математик хөгжил, чиглэлийн тухай юуг хэлэхсэн бол? 

-Энд би зөвхөн тооцон бодох математикт олсон зарим ололт амжилтуудыг цухас дурдлаа. Алгебр, анализ зэрэг математикийн бусад чиглэлд маш их ирээдүйтэй, үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа олон арван залуу бий гэдгийг хэлье.

-Таны судалгааны гол чиглэлүүд гэвэл?

-Үндсэн 3 чиглэл байна. Шугаман бус бодлогуудыг бодох итерацын аргууд, сплайн дөхөлт, дифференциал тэгшитгэлийн шийдийг өндөр нарийвчлалтай олох ойролцоо аргууд гэсэн чиглэлээр судалгаа явуулдаг.

-Та өндөр сайхан насалжээ. Тэгсэн атлаа зүгээр суусангүй, шинэ бүтээлүүд туурвиад, шинэ теоремууд батлаад, шинэ томъёонууд бодож олоод байдгийн нууц юунд байна?

-Энэ асуултад маш товчоор хариулахад:

1. Хуримтлуулсан мэдлэг, туршлага (энэ бол асар их баялаг, нөөц юм)
2. Бүтээлч сэтгэлгээ
3. Хийж бүтээх чин хүсэл, эрмэлзэл юм.

-Монгол Улсын Төрийн шагнал хүртсэн өөрийнхөө бүтээлийн талаар тодруулж ярина уу? Түрүүнд цухас дурдаад өнгөрлөө, дэлгэрүүлж хэлнэ үү...

-Анхны Төрийн шагналыг 2012 онд (69 насандаа) хүртсэн. Төр засагтаа их ч баярласан. Би энэ их хүндэтгэлийг юугаар хариулах вэ гэж олон хоног бодлогоширсон. Миний чадах юм юу билээ, түүгээрээ л зүтгэх ёстой гэж шийдсэн. Энэ хүртэл би Ньютоны аргын нийлэлтийн мужийг өргөтгөх, гол түлхүүр болсон параметрийн оновчтой утгыг олох, түүний тусламжтайгаар нийлэлтийн төлөв байдлыг удирдаж болохыг өөрийн бүтээлээрээ харуулсан. Энэ талаар O-DATAMAP-д бичсэн байгаа. Их сургуульдаа 50 хувийн профессороор ажиллаж байсан үе. Тэгтэл 2014 онд гэнэт намайг ажлаас чөлөөлөх тушаал гарлаа. Тэр үед МУИС-ийн удирдлагад “нялхасын өвчин” тусаж, газар авч байсан үе. Олон сайхан профессор багшаа тэтгэвэрт нь шахаж гаргаснаар багшлах бүрэлдэхүүнд хохирол учирсан даа. Авьяас, туршлага тэтгэвэрт гардаггүй юм. Намайг халаад цагийн багшаар ажиллах уу гэж тэнхмийн эрхлэгч асууж байна. Энэ бол миний хувьд дээд зэргийн доромжлол мэт санагдсан. Би ч бас шартай хүн шүү дээ. Үгүй л гэлээ. Ингээд Математикийн хүрээлэнд ажиллахаар боллоо. Хүрээлэнд би 1997 оноос секторын эрхлэгчээр давхар ажиллаж байсан юм. Энэ бол надад тохиосон ховорхон аз завшаан байжээ. Судалгааныхаа ажлыг нэг мөр тасралтгүй хийх сайхан боломжийг нээж өгсөн. Энэ үеэс эхлээд Ньютон төрлийн аргуудын нийлэлтийг хурдасгах, нийлэлтийн эрэмбийг өсгөх чиглэлээр тууштай ажиллаж эхэлсэн юм. Ингээд 10 жил тогтож ажиллах явцдаа тухайн чиглэлдээ шинэ онол, чиглэлүүдийг хөгжүүлж улмаар төлөвшүүлсэн. Түүнчлэн интегро-сплайн байгуулах болон тухайн уламжлалт тэгшитгэлүүдийн шийдийг өндөр нарийвчлалтай олох арга, алгоритм боловсруулах чиглэлээр тодорхой үр дүн, амжилт гаргасан даа. Ажлын үр дүнгээр 3 монографийг шавь нарын хамт бичсэн. Хоёр нь SPRINGER хэвлэлийн газраар хэвлэгдэж дэлхийн 30 шахам оронд давхардсан тоогоор 300 гаруй их сургууль, эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд тарж уншигч олны хүртээл болсон байна. Энэ хүрээнд өнөөг хүртэл шавь нараа дагуулж ажиллалаа. Өөрөө Монгол Улсын Төрийн шагналыг 2 дахь удаагаа сая хүртлээ. Байгалийн шинжлэлийн салбарт анхдагч хошой Төрийн шагналтан болж Монгол Улсын шинжлэх ухааны түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдэж байх шиг байна.

-Саяхнаас таныг математикийн шинжлэх ухаанд шинэ нээлт хийсэн гэж ярилцахыг сонслоо. Энэ тухай тодруулж яриач?

-Миний бие 2024, 2025 онд хийсэн судалгааны ажлуудынхаа үр дүнд шугаман бус тэгшитгэлүүдийн системыг ойролцоо бодох өндөр нарийвчлалтай шинэ итерацын аргуудыг өөрийн шавь Х.Отгондоржийн хамт боловсруулж ”Шугаман бус системийг ойролцоо бодох супер схемүүд” хэмээх өгүүллийг Монголын математикийн сэтгүүлийн 2025 оны 26 дугаарт (хуудас 42-55) хэвлүүлсэн. Бидний дэвшүүлсэн энэ арга нь нийлэлтийн хурд сайтай, компьютерийн санах ой, бодолтын хугацааны хувьд маш их хэмнэлттэй, ийм төрлийн итерацын аргууд нь O(n³) арифметик үйлдэл (үржих, хуваах) шаарддаг байсныг O(n²) болгон бууруулснаараа тоон анализийн салбарт эргэлтийн чанартай шинэ нээлт болсон гэж хэлж болно. Математик, физик, хими зэрэг байгалийн ухаан, инженерийн хэрэглээний бусад салбарт тавигдаж байгаа хүндрэлтэй бодлогуудыг тооцоолох гол бэрхшээлүүд нь санах ойн багтаамж хүрэлцэхгүй, бодолтын хугацаа ихсэх явдал юм. Эдгээр бэрхшээлийг даван туулах хоёр зам байдаг. Үүнд:

• Нэгд, Компьютерийн санах ой, багтаамж, хурдыг эрс сайжруулах нь одоогийн түвшинд техникийн хөгжлийн хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалж хэрэгжүүлэх боломжгүй. Зарчмын цоо шинэ технологи (квант тооцоолол) дээр үндэслэсэн шинэ үеийн компьютер бүтээх замаар шийдэх боломжтой.
• Хоёрт, Компьютерийн тооцоололд хэрэглэгдэж байгаа арга, алгоритмыг сайжруулах явдал юм.

Математикийн салбарт 2026 онд Төрийн шагнал авсан академич Т.Жанлав ахлагчтай багийнхан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн хамт. 2026 оны долоодугаар сарын 6-ны өдөр

Бидний нээлт хоёр дахь чиглэлд хамаарагдах бөгөөд матрицыг матрицаар үржихийн оронд матриц-вектор, вектор-вектор дээр хийх технологи дээр үндэслэгдсэнээрээ компьютерийн санах ой, бодолтын хугацааг ихээхэн хэмнэх бололцоог олгодог, ирээдүйд өргөн хэрэглэгдэх боломжтой. Тухайлбал

• Тоон анализийн нэг үндсэн чиглэл нь алгебрын шугаман тэгшитгэлүүдийн системыг бодох итерацын аргууд бөгөөд үүний хувьд шинэ боломжит замыг нээх,
• Зааглалттай болон зааглалтгүй оновчлолын бодлогуудыг бодох,
• Ньютон болон Ньютоны аргуудыг хэрэглэдэг бараг бүх салбарт шинэ салхи оруулах,
• Их хэмжээст скалар бодлогууд, цөмийн бүтцийн тооцоолол зэрэг чиглэлд шинэ дэвшил, шинэ зам нээж өгч байгаагаараа шинжлэх ухаан болон практикийн өндөр ач холбогдолтой юм.

Нээлтийн талаар ШУА-ийн Математик, тоон технологийн хүрээлэнгийн семинар (2025.10.19), Монголын математикийн нийгэмлэгийн оны семинарт (2026.05.09) тус тус илтгэж мэргэжлийн хүмүүст танилцуулсан. Т.Жанлав, Х.Отгондорж нарын “Шугаман бус системийг ойролцоо бодох супер схемүүд” бүтээлийг тооцон бодох математикт шинэ үеийн эхлэлийг тавьсан анхдагч бүтээл, шинэ нээлт хэмээн бүртгэж, гэрчилгээ олгохыг хүсэж, шийдвэрлэж өгнө үү гэсэн өргөдлийг Монгол Улсын Оюуны өмчийн газарт өгсөн боловч тус газар ийм гэрчилгээ олгодоггүй юм байна. Жич хэлэхэд, уг нь ингэж нээлтэд зөвшөөрөн бүртгэх нь Монголын математикчдын дэвшүүлсэн шинэ онолыг дэлхийд зарлан тунхаглах угтвар нөхцөл болж, улмаар Монгол Улсын нэрийг дэлхийн хэмжээнд мандуулах бахархалтай үзэгдэл болон түүхэнд мөнхрөх гүнзгий ач холбогдолтой юм. 

-Энэ нээлтэд хүрэхийн тулд замын зургаар бол хэдэн арван уул, давааг давж, хэдэн арван гол, горхи гаталж, гуу жалгыг гэтэлж байж хүрсэнтэй адил юм гэж бид ойлгож байна. Ингэж хэлж тодотгож болох уу? 

-Агуу эрдэмтэн И.Ньютон 1671 онд шугаман бус тэгшитгэлийг бодох аргаа олсон байдаг. Түүнээс хойш Ньютоны энэ арга хэрэглэгдсээр, сайжрагдсаар, шугаман бус системийг бодоход өргөтгөгдсөөр ирсэн нь 355 жилийн түүхтэй юм. Энэ аргыг сайжруулах, өргөтгөх чиглэлээр одоо ч Америк, Испани, Итали, Хятад, Иран, Энэтхэг, Япон, Солнгос, Орос зэрэг олон орны эрдэмтэд ажилласаар байна.

Манай багийнхан ч бас энэ чиглэлд тодорхой хувь нэмрээ оруулсан, дэлхийд данстай гэж омогшин шаргуу ажиллаж байгаа шүү. Би өөрөө 1986 оноос энэ чиглэлээр ажиллаад 40 жил болж байна. Үүнээс сүүлийн 6 жилд векторуудыг компонентуудаар үржих, хуваах үйлдэл оруулсан Евклидын огторгуйд итерацын аргууд дэвшүүлснээр хамгийн их боломжит үр ашигтай аргууд хөгжүүлэх боломжтой болсон. Яг ийм судалгааг Испани, Иран, Монголын математикчид эрчимтэй өрсөлдөөн дунд явуулж байгаа юм. Аз юм уу, туршлага юм уу энэ өрсөлдөөнд бид ялж, эцсийн үр дүнд O(n³) нь O(n²)-т хүрсэн нь том амжилт, шинэ нээлт гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл, манай аргатай өрсөлдөх арга байхгүй болж байгаа юм. Энэ нээлтээ би МОНЦАМЭ агентлагаар ил тод зарлаж байна.

Мэдээж шинэ юм олонд танигдаж, хүлээн зөвшөөрөгдтөл нэлээн хугацаа шаардлагатай, Бид ч хүлээж суулгүйгээр олсон аргаа хэрэглэх чиглэлд ажиллаж байгаа гэдгийг хэлье. Тулсан үр дүн гэдгээ энд томьёолон тайлбарлабал:  Одоогоор манай цэнхэр гараг дээр болгож буулгах боломжгүй. Магадгүй өөр соёлт ертөнцөд  шилжилт хийгдсэн байхыг үгүйсгэхгүй.

Энэ бол уулчин хүн хүсч тэмүүлсэн оргилдоо авиран  гарч өөрийн улсын тугийг орой дээр нь хатган мандуулж  намируулдаг шиг Монголын математикч бидний хувьд тэр эцсийн өндөрлөг цэгт хүрч Монголынхоо алтан соёмбот далбааг  өргөж, Монголоо алдаршуулан мандуулж буйтай яг адилхан үйл явдал юм даа.

-Одоо цаашдаа яах вэ? Ойрын зорилт юу байна?

-Бүтээл маань шинэ үеийн эхлэлийг тавьсан анхдагч ажил болон алдаршина гэдэгт бүрэн итгэлтэй байна. Одоо бидэнд хийх ажил бас зөндөө байна. Юуны өмнө олон чиглэлд хэрэглээнд нэвтрүүлэх шаардлагатай. Mathematica, Mathlab зэрэг программын санд код бичиж оруулах их ажил байна. Мөн аргаа абсолют нийлэлттэй (анхны дөхөлтийг хол авсан ч нийлдэг) болгох хэрэгтэй байна. Тэгсний дараа шинэ арга маань төгс болж хэрэглээнд жинхэнэ утгаараа нэвтэрч өргөн ашиглагдах болно. Энэ ажилд шавь нар болон мэргэжил нэгт нөхдүүдээ идэвхтэй оролцохыг уриалж байна.

Манайхны дотор ШУА-ийн тэтгэвэртээ гарсан хэдэн хөгшин академичид сул цалин авчихаад юу ч хийдэггүй гэсэн явган яриа байдаг. Энэ бол өрөөсгөл дүгнэлт, сул яриа гэдгийг би хэлэхийг хүсч байна. Монгол Улсын ШУА байгуулагдаад 65 жил боллоо. Би ч бас ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн болоод 20 жил болж байна. Энэ хугацаанд зүгээр суусангүй, бид юм хийдэг шүү гэдгийг олон түмэнд харуулахын тулд энэ ярилцлагыг өгч байна, баярлалаа.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ агентлаг

Төв аймгийн Борнуур сумын нутаг дахь Ноён уул, Баянцагаан сумын нутаг дахь Чихэртийн Зоо, Хэнтий аймгийн Баян-Адрага сумын нутаг дахь Дуурлиг нарс, Архангай аймгийн нутаг дахь Гол Мод-1,2, Ховд аймгийн Манхан сумын нутаг дахь Тахилтын хотгор гэсэн цогц дурсгалыг судлах ажил “Чингис хаан” үндэсний музейд хэрэгжүүлсэн төсөл үр дүнгээ дэлхийд данслуулж чадлаа. 

Дэлхийн өвийн конвенцод заасны дагуу тус жагсаалтад бүртгүүлэхийн тулд тухайн соёлын болон байгалийн өв нь Дэлхий нийтийн хосгүй гайхамшигт үнэ цэн (Outstanding Universal Value)-тэй байх ёстой бөгөөд түүнийг нотлох 10 шалгуураас нэг буюу түүнээс илүүг хангах зайлшгүй шаардлагатай. Үүнээс гадна тухайн өв нь “жинхэнэ байдал” (Authenticity), бүрэн бүтэн байдал (Integrity) бүхий шинж чанарыг тус тус агуулах шаардлагатай байдаг.

Монгол Улс Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвийг хамгаалах тухай конвенцод 1990 онд нэгдэн орсон цагаас хойш Увс нуурын ай сав газар (2003), Дагуурын ландшафт (2017), Орхоны хөндийн соёлын дурсгалт газар (2004), Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн цогцолбор (2011), Бурхан Халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг (2015), Буган чулуун хөшөө, хүрлийн үеийн холбогдох дурсгалууд (2023) зэрэг 6 өвийг Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн байсан бол “Хүннүгийн язгууртны оршуулгын цогцолбор” өвийн газрыг ийнхүү бүртгүүлснээр нийт 7 өвийг бүртгүүлээд байна.