Шинжлэх ухаан - Ekhoron.mn | Эх орны өнцөг бүрээс https://ekhoron.mn/ en Шинжлэх ухаан - Ekhoron.mn | Эх орны өнцөг бүрээс DataLife Engine Монголын эзэнт гүрний үеийн 7 дурсгалыг малтан судалж, ховор олдворууд олжээ https://ekhoron.mn/read/400 https://ekhoron.mn/read/400 Эхорон Thu, 28 May 2026 16:08:58 +0800 ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн болон АНУ-ын Мичиганы их сургуулийн хамтарсан судалгааны баг 2026 оны 5 дугаар сарын 12-26-ны хооронд Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын нутаг Гол мод хэмээх дурсгалт газарт Монголын эзэнт гүрний үеийн 7  дурсгалыг малтан судаллаа. 


]]>
ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн болон АНУ-ын Мичиганы их сургуулийн хамтарсан судалгааны баг 2026 оны 5 дугаар сарын 12-26-ны хооронд Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын нутаг Гол мод хэмээх дурсгалт газарт Монголын эзэнт гүрний үеийн 7  дурсгалыг малтан судаллаа. 
Уг дурсгалт газрыг 2025 оны намар Хөвсгөл аймгийн ССАЖЗГ-ын Соёлын өвийн хэлтсийн дарга Х.Баасансүрэн, Арбулаг сумын 1 дүгээр багийн малчин, Соёлын өвийн гэрээт харуул  Ж.Алтанбаатар нар анх нээн олжээ.
Малтан судалсан 7 дурсгалын 6 нь эрт үед тоногдож сүйтгэгдсэн бөгөөд зөвхөн нэг дурсгал анхны байдлаар хөндөгдөөгүй хадгалагдан үлдсэн байв. Энэхүү хөндөгдөөгүй дурсгал нь өндөр настай эмэгтэй хүний оршуулга байсан бөгөөд төмөр тоноглолтой эмээл, дөрөө, хазаар болон бусад адууны тоног хэрэгсэл,сумч хутга,  цагариг ээмэг, хонины шагайт чөмөг зэргийг дагалдуулан тавьсан байжээ. Харин 4 дүгээр дурсгалаас цэвдэгтэй хөрсөнд 700 гаруй жил хадгалагдсан шаазан ваартай өрөм, 2 дугаар дурсгалаас өвөрмөц чих бариултай бүтэн шавар ваар,  төмөр дөрөө, 5 дугаар дурсгалаас хос төмөр дөрөө, сумын зэвүүд, оломны арал, саадгийн дэгээ зэрэг гарсан нь Монголын эзэнт гүрний түүх, нийгэм-соёлыг тодруулан судлахад чухал ач холбогдолтой олдвор, хэрэглэгдэхүүн юм. Ялангуяа шаазан ваартай өрөм нь 700 орчим жил цэвдэгт хадгалагдаж үлдсэн  онцгой чухал олдворт тооцогдоно. 
Судалгааны багт ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн салбарын эрхлэгч, доктор Ж.Баярсайхан, АНУ-ын Мичиганы их сургуулийн багш, доктор Браян Миллер, тус хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Т.Түвшинжаргал, Р.Баярмаа, сэргээн засварлагч Р.Эрдэнэцэцэг, ШУА-ийн их сургуулийн магистрант Ц.Ганзориг, С.Гялбаа, Х.Баасансүрэн болон бусад туслах ажилтнууд  хамтран ажиллалаа.
Хээрийн судалгааны явц, үр дүнтэй Хөвсгөл аймгийн засаг дарга Л.Төмөрбаатар болон Арбулаг сумын засаг дарга С.Аюушжав болон албаны бусад хүмүүс танилцаж, цаашдын судалгааг аймаг, орон нутгийн зүгээс дэмжиж ажиллахаа илэрхийлэв.

Эх сурвалж: ШУА, Археологийн хүрээлэн

]]>
ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн болон АНУ-ын Мичиганы их сургуулийн хамтарсан судалгааны баг 2026 оны 5 дугаар сарын 12-26-ны хооронд Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сумын нутаг Гол мод хэмээх дурсгалт газарт Монголын эзэнт гүрний үеийн 7  дурсгалыг малтан судаллаа. 
Уг дурсгалт газрыг 2025 оны намар Хөвсгөл аймгийн ССАЖЗГ-ын Соёлын өвийн хэлтсийн дарга Х.Баасансүрэн, Арбулаг сумын 1 дүгээр багийн малчин, Соёлын өвийн гэрээт харуул  Ж.Алтанбаатар нар анх нээн олжээ.
Малтан судалсан 7 дурсгалын 6 нь эрт үед тоногдож сүйтгэгдсэн бөгөөд зөвхөн нэг дурсгал анхны байдлаар хөндөгдөөгүй хадгалагдан үлдсэн байв. Энэхүү хөндөгдөөгүй дурсгал нь өндөр настай эмэгтэй хүний оршуулга байсан бөгөөд төмөр тоноглолтой эмээл, дөрөө, хазаар болон бусад адууны тоног хэрэгсэл,сумч хутга,  цагариг ээмэг, хонины шагайт чөмөг зэргийг дагалдуулан тавьсан байжээ. Харин 4 дүгээр дурсгалаас цэвдэгтэй хөрсөнд 700 гаруй жил хадгалагдсан шаазан ваартай өрөм, 2 дугаар дурсгалаас өвөрмөц чих бариултай бүтэн шавар ваар,  төмөр дөрөө, 5 дугаар дурсгалаас хос төмөр дөрөө, сумын зэвүүд, оломны арал, саадгийн дэгээ зэрэг гарсан нь Монголын эзэнт гүрний түүх, нийгэм-соёлыг тодруулан судлахад чухал ач холбогдолтой олдвор, хэрэглэгдэхүүн юм. Ялангуяа шаазан ваартай өрөм нь 700 орчим жил цэвдэгт хадгалагдаж үлдсэн  онцгой чухал олдворт тооцогдоно. 
Судалгааны багт ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн салбарын эрхлэгч, доктор Ж.Баярсайхан, АНУ-ын Мичиганы их сургуулийн багш, доктор Браян Миллер, тус хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Т.Түвшинжаргал, Р.Баярмаа, сэргээн засварлагч Р.Эрдэнэцэцэг, ШУА-ийн их сургуулийн магистрант Ц.Ганзориг, С.Гялбаа, Х.Баасансүрэн болон бусад туслах ажилтнууд  хамтран ажиллалаа.
Хээрийн судалгааны явц, үр дүнтэй Хөвсгөл аймгийн засаг дарга Л.Төмөрбаатар болон Арбулаг сумын засаг дарга С.Аюушжав болон албаны бусад хүмүүс танилцаж, цаашдын судалгааг аймаг, орон нутгийн зүгээс дэмжиж ажиллахаа илэрхийлэв.

Эх сурвалж: ШУА, Археологийн хүрээлэн

]]> Чингис хааны хар сүлдийг залж байсан Тугийн сүм https://ekhoron.mn/read/328 https://ekhoron.mn/read/328 Эхорон Sun, 03 May 2026 15:45:53 +0800  Сүмийн оройд Чингис хааны Хар сүлдийг залж байсан тул ард түмний дунд “Тугийн сүм” хэмээн алдаршжээ.

 

]]>
Дорнод аймгийн Булган сум дахь Тугийн сүм нь Чингис хаан түүний Хар сүлдийг шүтэх монгол уламжлалыг буддын шашинтай хослуулсан өвөрмөц шүтээн, тахилгатай сүм байжээ. Байршил нь Дорнод аймгийн Булган сумаас 30 км зайд Хэрлэн голын урд биед, төв замаас 1,5 км зайд хуучнаар Баян-Эрхэт овоо өнөөгийн Тугийн овоо хэмээх толгойн оройд оршино.
Түүхэн үүднээс авч үзвэл Чингис хаан Алтан улстай (Зүрчид) дайтаад буцаж явахдаа энэхүү газарт буудаллаж, цэргийн Хар сүлдээ (Хар тугаа) толгой дээр залж тахиж байсан гэсэн домогтой ба энэ үйл явдлын дурсгалд зориулж хожим тугийн сүмийг XIX зууны дунд үед (ойролцоогоор 1863 онд) жижиг сүмээр эхлүүлсэн байна. Сүмийн оройд Чингис хааны Хар сүлдийг залж байсан тул ард түмний дунд “Тугийн сүм” хэмээн алдаршжээ. 
Нөгөө талаар Халхын То ван (Төртогтох ван Минжүүрдорж бэйс зэрэг ноёдын санаачлагаар) ган гачиг, шашин төрийн үйл хэрэг дэлгэрэхийн тулд буян үйлдэж байгуулсан ба Ар, Өвөр Монголын малчид мал, хөрөнгөөр тусалсан гэдэг.
Энэхүү сүмд Хар тугийг жилд дөрвөн удаа, Чингис Богдыг таван удаа тахидаг байснаас гадна жил бүрийн хаврын сүүл сарын 21-нд Чингис хааны намтар, өчиг дуудах зан үйл гүйцэтгэнэ. Мөн гурван жилд нэг удаа Сэцэн хан аймгийн чуулган чуулж, цэрэг эрсээ данслан бүртгэсний дараа Чингис хаан болон Хар туг, аймгийн цэргийг захирах жанжны тамгыг тахиж эрийн гурван наадам хийдэг байв. Чингис хаан болон Туганд зориулж мөнхийн зул өргөдөг, мал сэтэрлэдэг байсан бөгөөд Чингис хаан болон Хар тугийн тахилч ламтай байжээ. Мөн өдөр тутмын Цогчин, Жасаа хурлаас гадна сар, улирлын тогтмол хурал, сахиусын тахилга, галын тахилга зэрэг тахилгын зан үйл гүйцэтгэдэг байв. 
1919 онд Богд хаант Монгол улсын баримтад “Дашчойнхорлин хэмээх Тугийн сүм анх байгуулснаас хойш 77 жил болжээ” гэж тэмдэглэгджээ. 1934-1938 оны хүрээ хийдийн судалгаанд 77 жилийн өмнө То вангийн санаачлагаар байгуулагдсан гэж бүртгэгдсэн. 1937 оны шашны хяхалтын үед сүмийг хааж, лам нарыг тараан, шүтээнүүдийг сүйтгэсэн гэх ба Чингис хааны хөргийг хэсэгчилж гаргасан гэдэг. 
Тугийн сүм нь одоо зөвхөн туурь (суурь) үлдсэн ба Булган сумын түүх соёлын дурсгалт газрын нэг болжээ.


]]>
Дорнод аймгийн Булган сум дахь Тугийн сүм нь Чингис хаан түүний Хар сүлдийг шүтэх монгол уламжлалыг буддын шашинтай хослуулсан өвөрмөц шүтээн, тахилгатай сүм байжээ. Байршил нь Дорнод аймгийн Булган сумаас 30 км зайд Хэрлэн голын урд биед, төв замаас 1,5 км зайд хуучнаар Баян-Эрхэт овоо өнөөгийн Тугийн овоо хэмээх толгойн оройд оршино.
Түүхэн үүднээс авч үзвэл Чингис хаан Алтан улстай (Зүрчид) дайтаад буцаж явахдаа энэхүү газарт буудаллаж, цэргийн Хар сүлдээ (Хар тугаа) толгой дээр залж тахиж байсан гэсэн домогтой ба энэ үйл явдлын дурсгалд зориулж хожим тугийн сүмийг XIX зууны дунд үед (ойролцоогоор 1863 онд) жижиг сүмээр эхлүүлсэн байна. Сүмийн оройд Чингис хааны Хар сүлдийг залж байсан тул ард түмний дунд “Тугийн сүм” хэмээн алдаршжээ. 
Нөгөө талаар Халхын То ван (Төртогтох ван Минжүүрдорж бэйс зэрэг ноёдын санаачлагаар) ган гачиг, шашин төрийн үйл хэрэг дэлгэрэхийн тулд буян үйлдэж байгуулсан ба Ар, Өвөр Монголын малчид мал, хөрөнгөөр тусалсан гэдэг.
Энэхүү сүмд Хар тугийг жилд дөрвөн удаа, Чингис Богдыг таван удаа тахидаг байснаас гадна жил бүрийн хаврын сүүл сарын 21-нд Чингис хааны намтар, өчиг дуудах зан үйл гүйцэтгэнэ. Мөн гурван жилд нэг удаа Сэцэн хан аймгийн чуулган чуулж, цэрэг эрсээ данслан бүртгэсний дараа Чингис хаан болон Хар туг, аймгийн цэргийг захирах жанжны тамгыг тахиж эрийн гурван наадам хийдэг байв. Чингис хаан болон Туганд зориулж мөнхийн зул өргөдөг, мал сэтэрлэдэг байсан бөгөөд Чингис хаан болон Хар тугийн тахилч ламтай байжээ. Мөн өдөр тутмын Цогчин, Жасаа хурлаас гадна сар, улирлын тогтмол хурал, сахиусын тахилга, галын тахилга зэрэг тахилгын зан үйл гүйцэтгэдэг байв. 
1919 онд Богд хаант Монгол улсын баримтад “Дашчойнхорлин хэмээх Тугийн сүм анх байгуулснаас хойш 77 жил болжээ” гэж тэмдэглэгджээ. 1934-1938 оны хүрээ хийдийн судалгаанд 77 жилийн өмнө То вангийн санаачлагаар байгуулагдсан гэж бүртгэгдсэн. 1937 оны шашны хяхалтын үед сүмийг хааж, лам нарыг тараан, шүтээнүүдийг сүйтгэсэн гэх ба Чингис хааны хөргийг хэсэгчилж гаргасан гэдэг. 
Тугийн сүм нь одоо зөвхөн туурь (суурь) үлдсэн ба Булган сумын түүх соёлын дурсгалт газрын нэг болжээ.


]]> Жамухынх хэмээгддэг алтан бүс Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байна https://ekhoron.mn/read/315 https://ekhoron.mn/read/315 Эхорон Wed, 29 Apr 2026 19:08:48 +0800 Алтан бүс одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байгаа бөгөөд түр гэрээгээр Чингис хаан үндэсний музейн үзүүллэгт дэглэгджээ. 


]]>
“Монгол-Зөвлөлтийн түүх, соёлын хамтарсан экспедицийн Булган аймагт ажилласан Д.Наваан ахлагчтай баг бүрэлдэхүүн 1981 онд Сонгинохайрхан уулын салбар, Дадарт уулын энгэрт орших жижгэвтэр булшийг малтан судалжээ. 
Булшийг 1.7м орчим малтахад толгой тал руу нь хөмөглөн талийгаачийг байрлуулсан оршуулга илэрсэн байна. Талийгаачид үйсэн хоромсого, сум, төмөр хутга, хос дөрөө, тогооны хагархай хэсэг дагалдуулж, алтан бүс зүүлгэн оршуулсан байжээ. 
Археологич Д.Наваан уг булшийг Жамухын булш байж магадгүй гэх санааг хэлснээс хойш алтан бүсийг Жамухынх гэх яриа гарсан байна. Гэхдээ энэ нь шинжлэх ухааны баримт нотолгоогоор бүрэн гүйцэт батлагдаагүй, зөвхөн таамаглал төдий ажээ. Зарим эрдэмтэн газар орны байдал, булшнаас гарсан эд өлгийн зүйлсийг харьцуулан судлаад Түрэгийн үеийн булш байх боломжтой хэмээн таамаглал дэвшүүлдэг. 
Уг булшнаас олдсон алтан бүс одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байгаа бөгөөд түр гэрээгээр Чингис хаан үндэсний музейн үзүүллэгт дэглэгджээ. 
Харин оршуулгын бусад олдвор /хүний яс, төмөр эдлэлүүд, судалгааны дээжүүд/-ууд Монгол Улсын Их Сургуулийн Археологийн тэнхимд хадгалагдаж байгаа юм байна. 
]]>
“Монгол-Зөвлөлтийн түүх, соёлын хамтарсан экспедицийн Булган аймагт ажилласан Д.Наваан ахлагчтай баг бүрэлдэхүүн 1981 онд Сонгинохайрхан уулын салбар, Дадарт уулын энгэрт орших жижгэвтэр булшийг малтан судалжээ. 
Булшийг 1.7м орчим малтахад толгой тал руу нь хөмөглөн талийгаачийг байрлуулсан оршуулга илэрсэн байна. Талийгаачид үйсэн хоромсого, сум, төмөр хутга, хос дөрөө, тогооны хагархай хэсэг дагалдуулж, алтан бүс зүүлгэн оршуулсан байжээ. 
Археологич Д.Наваан уг булшийг Жамухын булш байж магадгүй гэх санааг хэлснээс хойш алтан бүсийг Жамухынх гэх яриа гарсан байна. Гэхдээ энэ нь шинжлэх ухааны баримт нотолгоогоор бүрэн гүйцэт батлагдаагүй, зөвхөн таамаглал төдий ажээ. Зарим эрдэмтэн газар орны байдал, булшнаас гарсан эд өлгийн зүйлсийг харьцуулан судлаад Түрэгийн үеийн булш байх боломжтой хэмээн таамаглал дэвшүүлдэг. 
Уг булшнаас олдсон алтан бүс одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байгаа бөгөөд түр гэрээгээр Чингис хаан үндэсний музейн үзүүллэгт дэглэгджээ. 
Харин оршуулгын бусад олдвор /хүний яс, төмөр эдлэлүүд, судалгааны дээжүүд/-ууд Монгол Улсын Их Сургуулийн Археологийн тэнхимд хадгалагдаж байгаа юм байна. 
]]> Ёлын хэцийн хадны оршуулгаас илэрсэн хос арьсан гутал https://ekhoron.mn/read/226 https://ekhoron.mn/read/226 Эхорон Sun, 12 Apr 2026 20:00:21 +0800 Энэхүү гутал нь шарилд өмсгөөтэй чигээрээ үлдэж хоцорсон байх бөгөөд хүрэн шаргал өнгийн ширээр хийж олон хэсэг залган оёжээ. Нарийн шөвгөрдүү хоншоортой, түрийгээрээ хэлхгэр өргөн загвартай ажээ. Гутал түрий, зулаг, хоншоор, ул зэрэг үдсэн хэсгүүдээс бүрдэх бөгөөд нийт 13 хэсгийг залган оёж хийсэн байна. 


]]>
Увс аймгийн Өмнөговь, Тариалан сумдын зааг “Ёлын Хэцийн эх” хэмээх газарт нэгэн хөндөгдөж тоногдсон хадны оршуулгыг 2019 онд малтан судалжээ. 
Малтлага судалгааны үр дүнд харьцангуй сайн хадгалагдсан дундад зууны үеийн оршуулгыг илрүүлэн судалсан бөгөөд сонирхолтой хэд хэдэн олдвор хэрэглэгдэхүүн илэрч олдсоны нэг нь хос арьсан гутал юм. 
Энэхүү гутал нь шарилд өмсгөөтэй чигээрээ үлдэж хоцорсон байх бөгөөд хүрэн шаргал өнгийн ширээр хийж олон хэсэг залган оёжээ. Нарийн шөвгөрдүү хоншоортой, түрийгээрээ хэлхгэр өргөн загвартай ажээ. Гутал түрий, зулаг, хоншоор, ул зэрэг үдсэн хэсгүүдээс бүрдэх бөгөөд нийт 13 хэсгийг залган оёж хийсэн байна. 
Ёлын хэцийн хадны оршуулгаас илэрсэн уг гутал Цагаан ханан, Шүүтийн хадны оршуулгаас илэрсэн гуталтай хэлбэр, хийцийн хувьд тун ойролцоо байгаа юм. 
Эдгээр дурсгалын он цагийг судлаачид XIII-XIV зууны үед холбогдуулан үзсэн байна.

Эх сурвалж: Ц.Цэлхагарав, Я.Бемманн, Ц.Төрбат, Ёлын хэцийн хадны оршуулга. //Studia Archaeologica. Tomus XXXIX,  Fasc. 17. Улаанбаатар, 2020.
]]>
Увс аймгийн Өмнөговь, Тариалан сумдын зааг “Ёлын Хэцийн эх” хэмээх газарт нэгэн хөндөгдөж тоногдсон хадны оршуулгыг 2019 онд малтан судалжээ. 
Малтлага судалгааны үр дүнд харьцангуй сайн хадгалагдсан дундад зууны үеийн оршуулгыг илрүүлэн судалсан бөгөөд сонирхолтой хэд хэдэн олдвор хэрэглэгдэхүүн илэрч олдсоны нэг нь хос арьсан гутал юм. 
Энэхүү гутал нь шарилд өмсгөөтэй чигээрээ үлдэж хоцорсон байх бөгөөд хүрэн шаргал өнгийн ширээр хийж олон хэсэг залган оёжээ. Нарийн шөвгөрдүү хоншоортой, түрийгээрээ хэлхгэр өргөн загвартай ажээ. Гутал түрий, зулаг, хоншоор, ул зэрэг үдсэн хэсгүүдээс бүрдэх бөгөөд нийт 13 хэсгийг залган оёж хийсэн байна. 
Ёлын хэцийн хадны оршуулгаас илэрсэн уг гутал Цагаан ханан, Шүүтийн хадны оршуулгаас илэрсэн гуталтай хэлбэр, хийцийн хувьд тун ойролцоо байгаа юм. 
Эдгээр дурсгалын он цагийг судлаачид XIII-XIV зууны үед холбогдуулан үзсэн байна.

Эх сурвалж: Ц.Цэлхагарав, Я.Бемманн, Ц.Төрбат, Ёлын хэцийн хадны оршуулга. //Studia Archaeologica. Tomus XXXIX,  Fasc. 17. Улаанбаатар, 2020.
]]> “Орион” сансрын хөлгийн баг Калифорнийн эрэг орчмын усанд амжилттай газардлаа https://ekhoron.mn/read/223 https://ekhoron.mn/read/223 Эхорон Sat, 11 Apr 2026 12:52:43 +0800 Дөрвөн сансрын нисэгчтэй НАСА-гийн “Орион” сансрын хөлөг Номхон далайн Калифорнийн эрэг орчмын усанд бууснаар сүүлийн 50 гаруй жилийн хугацаанд сар руу хийсэн анхны нислэг амжилттай боллоо.

 

]]> Дөрвөн сансрын нисэгчтэй НАСА-гийн “Орион” сансрын хөлөг Номхон далайн Калифорнийн эрэг орчмын усанд бууснаар сүүлийн 50 гаруй жилийн хугацаанд сар руу хийсэн анхны нислэг амжилттай боллоо. 

Багийн бүрэлдэхүүн АНУ-ын баруун эргийн цагаар дөрөвдүгээр 10-ны өдрийн 17:08 цагт эх дэлхийдээ газарджээ.    

Дөрвөн сансрын нисэгчийн биеийн байдал маш сайн байгаа бөгөөд тэдний буух явцыг НАСА агентлагийн YouTube суваг дахь хуудсаар 3 сая гаруй хүн үзжээ.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп сансрын нисэгчид үүргээ биелүүлээд эх дэлхийдээ амжилттай буусан явдалд баяр хүргэж “Буулт төгс сайн боллоо, АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хувьд би туйлын ихээр бахархаж байна. Та бүхнийг Цагаан ордонд тэсэн ядан хүлээж байна. Бид нислэгийг дахин хийнэ, дараагийн алхам бол Ангараг!” гэжээ.


]]> Дөрвөн сансрын нисэгчтэй НАСА-гийн “Орион” сансрын хөлөг Номхон далайн Калифорнийн эрэг орчмын усанд бууснаар сүүлийн 50 гаруй жилийн хугацаанд сар руу хийсэн анхны нислэг амжилттай боллоо. 

Багийн бүрэлдэхүүн АНУ-ын баруун эргийн цагаар дөрөвдүгээр 10-ны өдрийн 17:08 цагт эх дэлхийдээ газарджээ.    

Дөрвөн сансрын нисэгчийн биеийн байдал маш сайн байгаа бөгөөд тэдний буух явцыг НАСА агентлагийн YouTube суваг дахь хуудсаар 3 сая гаруй хүн үзжээ.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп сансрын нисэгчид үүргээ биелүүлээд эх дэлхийдээ амжилттай буусан явдалд баяр хүргэж “Буулт төгс сайн боллоо, АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хувьд би туйлын ихээр бахархаж байна. Та бүхнийг Цагаан ордонд тэсэн ядан хүлээж байна. Бид нислэгийг дахин хийнэ, дараагийн алхам бол Ангараг!” гэжээ.


]]> “Artemis II” хөтөлбөр ба сарны шинэ зургууд https://ekhoron.mn/read/203 https://ekhoron.mn/read/203 Эхорон Wed, 08 Apr 2026 12:14:50 +0800 "Orion" хөлгийн сансрын нисгэгчид нэг хоногийн дотор Сарны нөгөө талд гарч, Дэлхийгээс хамгийн хол буюу 407 000 км-ийн зайд очсоноор шинэ дээд амжилтыг тогтоожээ. 

]]> "Orion" хөлгийн сансрын нисгэгчид нэг хоногийн дотор сарны нөгөө талд гарч, дэлхийгээс хамгийн хол буюу 407 000 км-ийн зайд очсоноор шинэ дээд амжилтыг тогтоожээ. 

Энэ үеэр авсан сарны зургийг АНУ-ын сансар судлалын НАСА агентлаг нийтэллээ.

АНУ-ын Агаарын нислэг, сансрын уудмыг шинжлэн судлах үндэсний төв буюу НАСА агентлаг дөрвөн сансрын нисэгчийн бүрэлдэхүүнтэй “Orion” сансрын хөлгийг сар руу жолоодлогот хөлөг илгээх “Artemis II” хөтөлбөрийн хүрээнд дөрөвдүгээр сарын 1-ний өдөр Флорида муж улсын Канавералын хошуун дахь Сансрын төвөөс Зүүн эргийн цагаар 18:35 цагт хөөргөсөн юм. 

Эх сурвалж: NASA

]]> "Orion" хөлгийн сансрын нисгэгчид нэг хоногийн дотор сарны нөгөө талд гарч, дэлхийгээс хамгийн хол буюу 407 000 км-ийн зайд очсоноор шинэ дээд амжилтыг тогтоожээ. 

Энэ үеэр авсан сарны зургийг АНУ-ын сансар судлалын НАСА агентлаг нийтэллээ.

АНУ-ын Агаарын нислэг, сансрын уудмыг шинжлэн судлах үндэсний төв буюу НАСА агентлаг дөрвөн сансрын нисэгчийн бүрэлдэхүүнтэй “Orion” сансрын хөлгийг сар руу жолоодлогот хөлөг илгээх “Artemis II” хөтөлбөрийн хүрээнд дөрөвдүгээр сарын 1-ний өдөр Флорида муж улсын Канавералын хошуун дахь Сансрын төвөөс Зүүн эргийн цагаар 18:35 цагт хөөргөсөн юм. 

Эх сурвалж: NASA

]]> Эх дэлхийдээ эргэн ирсэн өдөр нь "Хүндэт профессор" цол хүртээжээ https://ekhoron.mn/read/154 https://ekhoron.mn/read/154 Эхорон Tue, 31 Mar 2026 18:02:56 +0800 Энэхүү түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Дорнод Сибирийн Технологи, удирдлагын Улсын их сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу сансарын нисэгч Ж.Гүррагчаад 2026 оны 3 дугаар сарын 30-ны өдөр тус сургуулийн "Хүндэт профессор" цол олгожээ.


]]> Монгол Улсын сансрын нисэгч, БНМАУ, ЗХУ-ын баатар Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа 1981 оны 3 дугаар сарын 22-ны өдөр "Союз-39" хөлгөөр сансарт нисч, 3 дугаар сарын 30-ны өдөр эх дэлхийдээ эргэж газардсан түүхтэй. 
Энэхүү түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Дорнод Сибирийн Технологи, удирдлагын Улсын их сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу сансарын нисэгч Ж.Гүррагчаад 2026 оны 3 дугаар сарын 30-ны өдөр тус сургуулийн "Хүндэт профессор" цол олгожээ.
Ёслолын арга хэмжээнд Монгол Улсаас ОХУ-ын Улаан-Үд хотод суугаа Ерөнхий консул Ц.Ганхуяг оролцон баяр хүргэж, үг хэлсэн байна.

]]> Монгол Улсын сансрын нисэгч, БНМАУ, ЗХУ-ын баатар Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа 1981 оны 3 дугаар сарын 22-ны өдөр "Союз-39" хөлгөөр сансарт нисч, 3 дугаар сарын 30-ны өдөр эх дэлхийдээ эргэж газардсан түүхтэй. 
Энэхүү түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Дорнод Сибирийн Технологи, удирдлагын Улсын их сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн шийдвэрийн дагуу сансарын нисэгч Ж.Гүррагчаад 2026 оны 3 дугаар сарын 30-ны өдөр тус сургуулийн "Хүндэт профессор" цол олгожээ.
Ёслолын арга хэмжээнд Монгол Улсаас ОХУ-ын Улаан-Үд хотод суугаа Ерөнхий консул Ц.Ганхуяг оролцон баяр хүргэж, үг хэлсэн байна.

]]> Монголын говиос 1 см орчим урттай эртний хөхтөн амьтны чулуужсан араг яс олжээ https://ekhoron.mn/read/123 https://ekhoron.mn/read/123 Эхорон Wed, 25 Mar 2026 12:59:03 +0800 Монголын говиос 1 сантиметр орчим урттай, сайтар хадгалагдсан эртний хөхтөн амьтны чулуужсан араг ясыг палеонтологичид илрүүлсэн тухай Энэтхэгийн "Times of India" сонинд мэдээлжээ. Ухаа толгод хэмээх газраас олдсон уг олдворыг Цэрдийн галавын хожуу үед хамаарах “бичил хөхтөн” хэмээн нэрлэдэг амьтдын хамгийн эртний төлөөллүүдийн нэг гэж эрдэмтэд үзэж байна.


]]> Монголын говиос 1 сантиметр орчим урттай, сайтар хадгалагдсан эртний хөхтөн амьтны чулуужсан араг ясыг палеонтологичид илрүүлсэн тухай Энэтхэгийн "Times of India" сонинд мэдээлжээ. 

Ухаа толгод хэмээх газраас олдсон уг олдворыг Цэрдийн галавын хожуу үед хамаарах “бичил хөхтөн” (micro-mammals) хэмээн нэрлэдэг амьтдын хамгийн эртний төлөөллүүдийн нэг гэж эрдэмтэд үзэж байна.

Үлэмж биет үлэг гүрвэлүүдтэй зэрэгцэн оршиж байсан эдгээр бяцхан амьтны гавлын яс болон үе мөчний бүтэц ийнхүү бүрнээрээ олдсон нь Мезозойн эриний биологийн олон янз байдлыг судлахад маш их ач холбогдолтойг судлаачид онцолжээ.

Америкийн Байгалийн түүхийн музейн мэдээлснээр, ердөө 1 сантиметр хэмжээтэй араг яс нь булчин, зөөлөн эдийн ул мөртэйгөө бүрэн хадгалагдаж үлдсэн нь Цэрдийн галавын хожуу үеийн олдворуудын хувьд нэн ховор тохиолдол аж.

Энэхүү өвөрмөц амьтан нь сохор номинтой төстэй бөгөөд Велоцираптор үлэг гүрвэлүүдтэй зэрэгцэн амьдарч байсан Мезозойн эриний шавьж идэштэн “иш хөхтөн” (stem-mammal) хэмээн ангилалд багтах юм байна.

Хүчтэй элсэн шуурганы үеэр нарийн ширхэгтэй, хуурай элсэнд тэр даруй дарагдсан нь уг амьтны үлдэгдэл ийнхүү бүрэн бүтэн хадгалагдах гол нөхцөл болжээ. Олдвор нь эрс тэс уур амьсгалтай говь цөлийн нөхцөлд амьд организмууд хэрхэн дасан зохицож байсныг нотлох чухал баримт болж байна.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ агентлаг




Одоо судлаачид өндөр нарийвчлалтай “Micro-CT” скайнерийн тусламжтайгаар чулуулгийг нэвт харж, нэг сантиметр урттай араг ясны дижитал 3D загварыг гарган нарийвчилсан судалгааг үргэлжлүүлж байгаа ажээ.

]]> Монголын говиос 1 сантиметр орчим урттай, сайтар хадгалагдсан эртний хөхтөн амьтны чулуужсан араг ясыг палеонтологичид илрүүлсэн тухай Энэтхэгийн "Times of India" сонинд мэдээлжээ. 

Ухаа толгод хэмээх газраас олдсон уг олдворыг Цэрдийн галавын хожуу үед хамаарах “бичил хөхтөн” (micro-mammals) хэмээн нэрлэдэг амьтдын хамгийн эртний төлөөллүүдийн нэг гэж эрдэмтэд үзэж байна.

Үлэмж биет үлэг гүрвэлүүдтэй зэрэгцэн оршиж байсан эдгээр бяцхан амьтны гавлын яс болон үе мөчний бүтэц ийнхүү бүрнээрээ олдсон нь Мезозойн эриний биологийн олон янз байдлыг судлахад маш их ач холбогдолтойг судлаачид онцолжээ.

Америкийн Байгалийн түүхийн музейн мэдээлснээр, ердөө 1 сантиметр хэмжээтэй араг яс нь булчин, зөөлөн эдийн ул мөртэйгөө бүрэн хадгалагдаж үлдсэн нь Цэрдийн галавын хожуу үеийн олдворуудын хувьд нэн ховор тохиолдол аж.

Энэхүү өвөрмөц амьтан нь сохор номинтой төстэй бөгөөд Велоцираптор үлэг гүрвэлүүдтэй зэрэгцэн амьдарч байсан Мезозойн эриний шавьж идэштэн “иш хөхтөн” (stem-mammal) хэмээн ангилалд багтах юм байна.

Хүчтэй элсэн шуурганы үеэр нарийн ширхэгтэй, хуурай элсэнд тэр даруй дарагдсан нь уг амьтны үлдэгдэл ийнхүү бүрэн бүтэн хадгалагдах гол нөхцөл болжээ. Олдвор нь эрс тэс уур амьсгалтай говь цөлийн нөхцөлд амьд организмууд хэрхэн дасан зохицож байсныг нотлох чухал баримт болж байна.

Эх сурвалж: МОНЦАМЭ агентлаг




Одоо судлаачид өндөр нарийвчлалтай “Micro-CT” скайнерийн тусламжтайгаар чулуулгийг нэвт харж, нэг сантиметр урттай араг ясны дижитал 3D загварыг гарган нарийвчилсан судалгааг үргэлжлүүлж байгаа ажээ.

]]> Германы эрдэмтэд Альцгеймерийн өвчний үед мэдрэлийн эсүүдийн үхжилтийг зогсоох бодисыг олжээ https://ekhoron.mn/read/118 https://ekhoron.mn/read/118 Эхорон Tue, 24 Mar 2026 19:38:29 +0800 Германы Гейдельбергийн их сургуулийн профессор Хильмар Бадингаар ахлуулсан эрдэмтэд Альцгеймерийн өвчний үед мэдрэлийн эсүүдийн үхжилтийг эхлүүлдэг молекулын механизмыг илрүүлснээс гадна түүнийг зогсоож чадах бодисыг олжээ.


]]> Германы Гейдельбергийн их сургуулийн профессор Хильмар Бадингаар ахлуулсан эрдэмтэд Альцгеймерийн өвчний үед мэдрэлийн эсүүдийн үхжилтийг эхлүүлдэг молекулын механизмыг илрүүлснээс гадна түүнийг зогсоож чадах бодисыг олжээ. 

Германы судлаачид Хятадын Шандуны их сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтран хулганууд дээр туршилт хийх явцад мэдрэлийн эсийн үхжилтийг NMDA-рецептор ба TRPM4 ион суваг хоёрын аюултай “хослол” эхлүүлдэг болохыг тогтоосон байна. 

Энгийн үед NMDA-рецепторууд нь тархины эсүүд хоорондоо мэдээлэл солилцож, ой санамжийг хадгалахад тусалдаг. Харин TRPM4 сувагтай буруу байрлалаар холбогдох аваас мэдрэлийн эсүүдийн үйл ажиллагааг эвдэж, ой санамж, сэтгэхүйд саад учруулдаг хортой нэгдлийг үүсгэдэг байна. Энэхүү аюултай холбоосыг таслахын тулд судлаачид туршилтын FP802 бодисыг ашиглажээ. Хулганууд дээр хийсэн туршилтаар энэ бодис өвчний явцыг удаашруулж, мэдрэлийн эсүүдийг хамгаалж, эсүүдийн бүтцийн эвдрэлийг багасгаж, Альцгеймерийн өвчний шинж болох амилоид товруунууд үүсэх явцыг удаашруулсан байна.

Энэхүү арга нь одоо хэрэглэж буй уламжлалт эмчилгээнээс үндсэндээ ялгаатай бөгөөд уламжлалт арга нь аль хэдийн үүссэн товруунуудыг устгахад чиглэдэг. Харин шинэ арга нь өвчин даамжрахаас өмнө эс үхжих механизмыг шууд зогсоодог байна. 

Үүнээс гадна FP802 бодис нь булчингийн сулралын үед эсийг хамгаалж байгаа нь туршилтын явцад харагджээ.  Уг бодист тулгуурлан гарган авах эм нь мэдрэлийн эсийн доройтлын хэд хэдэн өвчний эсрэг универсал хэрэгсэл болж чадна гэж үзэж байна. Гэсэн хэдий ч уг эмийг эмийн сангуудад гаргахаас өмнө аюулгүй байдал, үр нөлөөг нь шалгах өргөн цар хүрээтэй судалгаа туршилтуудыг явуулсны дараа хүн дээр эмнэл зүйн судалгаа хийх шаардлагатай. Эмийн үйлчлэлийг сайжруулах ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд "FundaMental Pharma" компанитай хамтран хийж байна. 

Энэхүү судалгааг Германын судалгааны сан, Европын судалгааны зөвлөл, Хятадын Байгалийн шинжлэх ухааны сан болон Шандун муж дэмжжээ.

Эх сурвалж: www.montsame.mn

]]> Германы Гейдельбергийн их сургуулийн профессор Хильмар Бадингаар ахлуулсан эрдэмтэд Альцгеймерийн өвчний үед мэдрэлийн эсүүдийн үхжилтийг эхлүүлдэг молекулын механизмыг илрүүлснээс гадна түүнийг зогсоож чадах бодисыг олжээ. 

Германы судлаачид Хятадын Шандуны их сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтран хулганууд дээр туршилт хийх явцад мэдрэлийн эсийн үхжилтийг NMDA-рецептор ба TRPM4 ион суваг хоёрын аюултай “хослол” эхлүүлдэг болохыг тогтоосон байна. 

Энгийн үед NMDA-рецепторууд нь тархины эсүүд хоорондоо мэдээлэл солилцож, ой санамжийг хадгалахад тусалдаг. Харин TRPM4 сувагтай буруу байрлалаар холбогдох аваас мэдрэлийн эсүүдийн үйл ажиллагааг эвдэж, ой санамж, сэтгэхүйд саад учруулдаг хортой нэгдлийг үүсгэдэг байна. Энэхүү аюултай холбоосыг таслахын тулд судлаачид туршилтын FP802 бодисыг ашиглажээ. Хулганууд дээр хийсэн туршилтаар энэ бодис өвчний явцыг удаашруулж, мэдрэлийн эсүүдийг хамгаалж, эсүүдийн бүтцийн эвдрэлийг багасгаж, Альцгеймерийн өвчний шинж болох амилоид товруунууд үүсэх явцыг удаашруулсан байна.

Энэхүү арга нь одоо хэрэглэж буй уламжлалт эмчилгээнээс үндсэндээ ялгаатай бөгөөд уламжлалт арга нь аль хэдийн үүссэн товруунуудыг устгахад чиглэдэг. Харин шинэ арга нь өвчин даамжрахаас өмнө эс үхжих механизмыг шууд зогсоодог байна. 

Үүнээс гадна FP802 бодис нь булчингийн сулралын үед эсийг хамгаалж байгаа нь туршилтын явцад харагджээ.  Уг бодист тулгуурлан гарган авах эм нь мэдрэлийн эсийн доройтлын хэд хэдэн өвчний эсрэг универсал хэрэгсэл болж чадна гэж үзэж байна. Гэсэн хэдий ч уг эмийг эмийн сангуудад гаргахаас өмнө аюулгүй байдал, үр нөлөөг нь шалгах өргөн цар хүрээтэй судалгаа туршилтуудыг явуулсны дараа хүн дээр эмнэл зүйн судалгаа хийх шаардлагатай. Эмийн үйлчлэлийг сайжруулах ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд "FundaMental Pharma" компанитай хамтран хийж байна. 

Энэхүү судалгааг Германын судалгааны сан, Европын судалгааны зөвлөл, Хятадын Байгалийн шинжлэх ухааны сан болон Шандун муж дэмжжээ.

Эх сурвалж: www.montsame.mn

]]> Монгол хүн сансарт ниссэнээс хойш 45 жил улирчээ https://ekhoron.mn/read/97 https://ekhoron.mn/read/97 Эхорон Sun, 22 Mar 2026 13:29:17 +0800 ЗХУ, БНМАУ-ын сансрын хамтарсан нислэгээр монгол хүн сансарт ниссэний 45 жилийн түүхэн ой энэ жил тохиож байна. Сансрын нисэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа, Владимир Александрович Жанибеков нарын бүрэлдэхүүнтэй Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан баг 1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд “Союз-39” хөлгөөр сансарт хөөрч, гуравдугаар сарын 30-ны өдөр эх дэлхийдээ газарджээ.



]]> ЗХУ, БНМАУ-ын сансрын хамтарсан нислэгээр монгол хүн сансарт ниссэний 45 жилийн түүхэн ой энэ жил тохиож байна. Сансрын нисэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа, Владимир Александрович Жанибеков нарын бүрэлдэхүүнтэй Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан баг 1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд “Союз-39” хөлгөөр сансарт хөөрч, гуравдугаар сарын 30-ны өдөр эх дэлхийдээ газарджээ.



]]> ЗХУ, БНМАУ-ын сансрын хамтарсан нислэгээр монгол хүн сансарт ниссэний 45 жилийн түүхэн ой энэ жил тохиож байна. Сансрын нисэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа, Владимир Александрович Жанибеков нарын бүрэлдэхүүнтэй Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан баг 1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд “Союз-39” хөлгөөр сансарт хөөрч, гуравдугаар сарын 30-ны өдөр эх дэлхийдээ газарджээ.



]]>