Эх сурвалж: БОУАӨЯ

Хүчит бөхийн барилдаанд Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат, Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын уугуул Монгол Улсын аварга Оргихын Хангай түрүүлж, Булган аймгийн Орхон сумын уугуул, Монгол Улсын начин Энхбатын Сумъяабат үзүүрлэв.

Ойн барилдааныг нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар, Монголын Үндэсний бөхийн холбоотой хамтран зохион байгууллаа.

Бөхийн барилдааны дунд шөвгийн наймд аймгийн арслан Б.Баянсүх, цэргийн арслан Б.Өлзийсайхан, улсын харцага Б.Даш, аймгийн начин М.Баяржавхлан, улсын аварга О.Хангай, улсын начин Э.Сумъяабат, улсын начин Н.Амгаланбаатар, аймгийн арслан Г.Мөнхбаяр нар шалгарсан юм.

Харин их шөвгийн дөрөвт улсын аварга О.Хангай, улсын начин Э.Сумъяабат, аймгийн арслан Г.Мөнхбаяр, улсын начин Н.Амгаланбаатар нар тунан үлдсэнээс ийнхүү улсын аварга О.Хангай найм даван түрүүллээ.

Хөшөөний дөрвөн талд Монголын төрийн өөр өөр цаг үеийн тамгыг дүрсэлсэн бөгөөд үүнд Их Монгол Улсын үеийн, Богд хаант Монгол Улсын, 1924 оны Үндсэн хуулийн үеийн болон 1992 оны Үндсэн хуулиар тунхагласан Монгол Улсын төрийн тамганы дүрслэл багтдаг.

Уг хөшөө нь Монголын төрт ёсны түүхэн хөгжил, төрийн бэлгэдлийн өөрчлөлт, төрийн залгамж чанарыг нэг дороос харах боломж олгодог онцгой ач холбогдолтой дурсгал юм.

Нийслэлийн Сүхбаатар дүүрэг 6 дугаар хороо, Төрийн ордны хойд талд байрлах хөшөөний суурь суулт өгч цуурсан, 2006 оноос шинэчилж засварлаагүй байсныг байгалийн боржин чулуугаар бэхжүүлэн, суурин дээрх тамгыг хүрэл цутгуураар хийж буцаан байршуулах ажлыг гүйцэтгэж эхэллээ. Уг ажлыг 2026 оны 11 дүгээр сарын 15-ны өдөр хийж дуусгахаар төлөвлөн ажиллаж байна.

Эх сурвалж: НЗДТГ

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг Минск хотын нисэх онгоцны буудалд хүрэлцэн ирэхэд тус улсын Аж үйлдвэрийн сайд Андрей Кузнецов, Гадаад хэргийн нэгдүгээр орлогч сайд Сергей Лукашевич, БНБУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Михаил Орда, монголын талаас тус улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Г.Байгалмаа болон албаны бусад хүмүүс угтан авлаа.

Тэрбээр нисэх онгоцны буудлаас Минск хотын Ялалтын талбайд хүрэлцэн ирж, амь үрэгдсэн дайчдын дурсгалд зориулсан Мөнхийн галд хүндэтгэл үзүүлж, цэцэг өргөлөө.

Мөнхийн гал нь Аугаа эх орны дайнд амь үрэгдсэн дайчдын дурсгалд зориулсан Ялалтын хөшөөний дэргэдэх дурсгалын бэлгэдэл юм.

Минск хотыг чөлөөлсний 17 жилийн ойгоор 1961 оны 07 дугаар сарын 03-ны өдөр Ялалтын хөшөөний суурийн дэргэд Мөнхийн галыг байрлуулж, ЗХУ-ын баатар, хурандаа генерал Алексей Бурдейный асаасан.

Ялалтын хөшөө нь Беларусийн ард түмний дайны үеийн баатарлаг тэмцэл, Минск хотыг чөлөөлсөн үйл явдлыг дурсан хүндэтгэх зорилгоор бүтээгдсэн.

Хөшөөний оройд Ялалтын одонгийн дүрсийг байрлуулж, суурийн хэсэгт дайны түүх, баатруудын гавьяаг харуулсан уран баримлын дүрслэлүүдийг харуулсан.

Ялалтын талбай болон Мөнхийн гал нь Минск хотын аялал жуулчлалын чухал цэг юм.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн энэхүү айлчлал нь Монгол Улсын төрийн тэргүүний түвшинд Бүгд Найрамдах Беларусь Улсад хийж буй анхны айлчлал юм.

Айлчлалын хүрээнд хоёр улсын төрийн тэргүүн нар ганцаарчилсан уулзалт, албан ёсны хэлэлцээ хийж, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын төлөөлөлд мэдээлэл хийнэ.

Талууд хоёр улсын уламжлалт, найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэр, гааль, магадлан итгэмжлэл, боловсрол, эрүүл мэнд, спорт, харилцаа холбооны салбарт өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд чиглэсэн хамтын ажиллагааны баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурна.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхэд Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын Үндэсний Хурлын Бүгд Найрамдах Зөвлөлийн дарга, Төлөөлөгчдийн танхимын дарга нар тус тус бараалхана.

Айлчлалын хүрээнд Минск хотноо “Монгол-Беларусийн бизнес форум”, “Монголын соёлын өдрүүд” арга хэмжээг зохион байгуулж, Үндэсний урлагийн их театрын “Монголын сайхан орон” үндэсний урлагийн тоглолтыг толилуулна.

Монгол, Беларусийн хооронд 1992 оны 01 дүгээр сарын 24-ний өдөр дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд Беларусь Улсын төрийн тэргүүний анхны айлчлалыг 2024 онд Монгол Улсад хэрэгжүүлсэн түүхтэй.

***

Монгол Улсын 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлтэй хамт Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн Нийгмийн болон суурь дэд бүтцийн тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх тухай хуулийн төслийг эргүүлэн татахаар тогтлоо. 

Засгийн газраас Оюу толгой төслийн Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээнд заасан хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүүгийн зохистой байдлыг 7 жил тутам хянах эрхийн хүрээнд төслийн хөрөнгө оруулагч талтай хэлэлцээ хийж Монголын талын хүртэх ногдол ашгийг 2027 оны төсвийн жилд авч эхлэх, мөн Монголын талын өгөөжийг 53 хувьд хүргэх нөхцөл боломжийг бүрдүүлсэн.

Энэ арга хэмжээний үр дүнд Оюу толгой төслөөс 2027 онд төрийн эзэмшилд ногдох ногдол ашгийн орлогоос 3 их наяд төгрөгийг төвлөрүүлэхээр тооцож, уг орлогын 2 их наяд төгрөгөөр нэн тэргүүнд эрчим хүч, боловсролын салбарын шинэчлэлд хөрөнгө оруулж, үлдсэн хувийг боомтын шинэчлэл, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрлэл, эрүүл мэнд, соёл, байгаль орчин болон зам тээвэр зэрэг салбарт хөрөнгө оруулахаар Нийгмийн болон суурь дэд бүтцийн тулгамдаж буй асуудлуудыг шийдвэрлэх тухай нэг удаагийн хуулийн төслийг боловсруулан Монгол Улсын 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлтэй хамт өргөн барьсан. 

Ногдол ашгийн орлогоос дээр дурдсаны дагуу нийгмийн тулгамдсан асуудлуудад хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр хуваарилаад үлдэх хэсгийг Үндэсний баялгийн сангийн төрөлжсөн сангийн нэг болох Хуримтлалын санд хуваарилахаар хуулийн төсөлд мөн тусгасан.

Оюу толгой төслөөс авах ногдол ашгийн орлогыг юунд зарцуулахаа И-Монголиагаар дамжуулан ард иргэдээсээ нээлттэй асуусан. Санал асуулгад 95,621 хүн оролцож 55,173 иргэн нь Хуримтлалын сангаар дамжуулж эрүүл мэнд, боловсрол, орон сууцны дэмжлэг авах санал ирүүлсэн бол 24,479 иргэн Хуримтлалын сандаа хадгална гэсэн санал өгөөд байна. 

Харин хөгжлийн төсөл, хөтөлбөр санхүүжүүлэх тохиолдолд аль салбарт хөрөнгө оруулах тухай асуултад 82,077 хүн хариулж, эрчим хүчийг 50.6 хувь, нийгмийн дэд бүтцийг 49.8 хувь, аж үйлдвэрийг 22.6 хувь, тээвэр, логистикийг 9.1 хувь нь сонгожээ.

Иргэдийн ирүүлсэн дээрх саналыг харгалзан үзэж Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы дэгийн тухай хуулийн 32 дугаар зүйлд заасны дагуу Монгол Улсын 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлтэй хамт өргөн мэдүүлсэн “Нийгмийн болон суурь дэд бүтцийн тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх тухай” хуулийн төслийг татан авахаар шийдвэрлэлээ. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгч Александер Стуббын урилгаар 2026 оны 10 дугаар сарын 22-24-ний өдрүүдэд тус улсад төрийн айлчлал хийлээ.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийг Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгч Александер Стубб өнөөдөр албан ёсоор угтаж авлаа.

Ерөнхийлөгч Александер Стубб угтан мэндчилсний дараа хоёр улсын төрийн дуулал эгшиглэв. Төрийн тэргүүн нарт хоёр талын төлөөлөгчдийг танилцуулав.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгчийн ордны “Хүндэт зочны дэвтэр”-т дурсгалын үг бичиж, дурсгалын зураг татуулав.

Албан ёсны хэлэлцээ хийв

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Александер Стубб нар ганцаарчлан уулзсаны дараа албан ёсны хэлэлцээ хийлээ.

Монгол, Финландын уламжлалт найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагаа хоёр талын хүч чармайлтын дүнд нийгэм, эдийн засгийн олон салбарт идэвхтэй өрнөж байгаад төрийн тэргүүн нар сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийллээ.

Талууд эдийн засаг, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, боловсрол, соёл, батлан хамгаалах, байгаль орчин, эрчим хүч зэрэг салбарт бодит үр дүн, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа өрнүүлэхийн төлөө байгаагаа нотоллоо.

Түүнчлэн Монгол Улсад өрнөж буй “Тэрбум мод”, “Цагаан алт” болон “Хүнсний хангамж, аюулгүй байдал” зэрэг үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд хамтран ажиллах боломжийн талаар дэлгэрэнгүй ярилцлаа.

Төрийн тэргүүн нар НҮБ болон олон улсын бусад байгууллагын хүрээнд хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэх талаар ярилцаж, бүс нутаг, олон улсын харилцааны асуудлаар санал солилцлоо.

Албан ёсны хэлэлцээний үеэр харилцан тохирсон хамтын ажиллагааны асуудлуудыг бодит ажил хэрэг болгоход төрийн тэргүүн нар дэмжлэг үзүүлэн ажиллахаа илэрхийллээ.

Хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор 10 баримт бичиг байгуулав

Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгч Александер Стуббын урилгаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Финланд Улсад хэрэгжүүлж буй төрийн айлчлалын хүрээнд талууд 10 дугаар сарын 23-ны өдөр хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор 10 баримт бичиг байгуулав.

“Боловсрол, спортын салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Засгийн газар болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Засгийн газар хоорондын хамтарсан тунхаглал”-д Монгол Улсын Боловсролын сайд Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Боловсролын сайд Андерс Адлеркройц нар гарын үсэг зурав.

Тунхаглалын хүрээнд талууд биеийн тамир, спорт, боловсролын салбарт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, хүн амын биеийн хөдөлгөөний идэвхийг дэмжихэд чиглэсэн бодлого, хөтөлбөр боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллана. Энэхүү хамтарсан тунхаглал нь Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын боловсрол, спортын салбарын хамтын ажиллагааны үндсэн чиглэлийг тодорхойлж, байгууллага хоорондын харилцаа, туршлага солилцоог өргөжүүлэх, харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг цаашид хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх юм.

“Монгол Улсын Боловсролын яам болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Туркугийн их сургууль хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т Монгол Улсын Боловсролын сайд Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Туркугийн их сургуулийн ректор, профессор Марьо Каартинен нар гарын үсэг зурав.

“Дээд боловсролын салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Боловсролын яам болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Зүүн Финландын их сургууль хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээ”-нд Монгол Улсын Боловсролын сайд Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Зүүн Финландын их сургуулийн сургалт эрхэлсэн проректор, профессор Лаура Хирсто нар гарын үсэг зурав.

Энэхүү баримт бичгүүдийг байгуулснаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд шалгарсан суралцагчдыг Туркугийн их сургууль болон Зүүн Финландын их сургуульд суралцуулна. Зүүн Финландын их сургуульд жил бүр 5 хүртэлх монгол оюутныг бакалавр, магистрт элсүүлэн суралцуулах бөгөөд Боловсролын яам болон Боловсролын зээлийн сангаар дамжуулан боломжийг нээж байгаа болно.

Түүнчлэн талууд суралцах ухаан (learning science), тархи судлал (neuroscience), хүүхдийн цогц хөгжил, боловсролын дата аналитик, сургалтын хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үнэлгээний чиглэлээр хамтарсан судалгаа хийнэ.

Мөн Монгол Улсын Боловсролын их сургууль болон Боловсролын судалгааны үндэсний хүрээлэн Бүгд Найрамдах Финланд Улсын дээрх их сургуулиудтай хамтран багшийн боловсролыг шинэчлэх, байгууллагын чадавхыг бэхжүүлнэ.

“Монгол Улсын Чингис хаан Үндэсний музей болон Финландын Үндэсний музей хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т Монгол Улсын “Чингис хаан” Үндэсний музейн ерөнхий захирал, академич Сампилдондовын Чулуун, Финландын Үндэсний музейн ерөнхий захирал Элина Анттила нар гарын үсэг зурав.

Санамж бичгийн хүрээнд талууд музейн үйл ажиллагаа, цуглуулга, эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр хамтран ажиллаж, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, сургалт, семинар, форум хамтран зохион байгуулна. Хоёр музейн албан ёсны түншлэл нь Улаанбаатар болон Хельсинки хотуудын хооронд, түүнчлэн бүс нутгийн илүү өргөн хүрээг хамрах хамтран дэглэсэн үзэсгэлэн гаргах боломжийг бүрдүүлнэ. Монголын нүүдэлчдийн өв соёл (үүнд морьтны соёл, эсгий урлал, Монголын эзэнт гүрний өв гэх мэт) нь Скандинав болон Европын үзэгчдийн сонирхлыг ихээхэн татах бол, Финландын балар эртний хүмүүс, Арктикийн амьдралын хэв маяг, Фин-Угор соёлын тухай үзэсгэлэн нь Монголын үзэгчдэд Хойд Европын соёл иргэншилтэй танилцах онцгой боломжийг олгоно.

“Монгол Улсын Боловсролын яам болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Эдүтэн ХХК хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т Монгол Улсын Боловсролын яамны Гадаад харилцааны газрын дарга Баатарцолын Энхбаяр, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Эдүтэн ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Анри Мууримаа нар гарын үсэг зурав.

Туркугийн их сургуулиас салбарлан гарсан Эдүтэн ХХК-ийн хиймэл оюун болон суралцахуйн аналитикт суурилсан цахим платформыг Монголын ерөнхий боловсролын бүх сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийн хичээлд нэвтрүүлж, өргөжүүлэх боломжийг бий болгоно.

“КиВа үе тэнгийн дээрэлхэлийн эсрэг хөтөлбөрийг Монгол Улсад нэвтрүүлэх тухай Монгол Улсын Боловсролын яам, Зүрх сэтгэлийн боловсрол ТББ болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Туркугийн их сургууль хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т Монгол Улсын Боловсролын яамны Гадаад харилцааны газрын дарга Баатарцолын Энхбаяр, Зүрх сэтгэлийн боловсрол ТББ-ын ерөнхий захирал Цогтхүүгийн Алтансор, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Туркугийн их сургуулийн ректор, профессор Марьо Каартинен нар гарын үсэг зурав.

Санамж бичгийг байгуулснаар Туркугийн их сургууль болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Боловсрол, соёлын яамны хамтран боловсруулсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн үе тэнгийн дээрэлхэлтийн эсрэг “KiVa” хөтөлбөрийг Монгол Улсын ерөнхий боловсролын сургуулиудад нэвтрүүлэх, турших болон түгээн дэлгэрүүлэх боломжийг нээж байгаагаар онцлог юм.

“Хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улсын Хөвсгөл аймаг болон Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Лапланд муж хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Финланд Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Цэрэндоржийн Мөнх-Өлзий, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Лапланд мужийн Бүс нутгийн захирагч Ханну Таккула нар гарын үсэг зурав.

Энэхүү баримт бичгийн хүрээнд хоёр улсын бүс нутгийн тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилгоор талууд мэдлэг, сайн туршлагыг харилцан солилцоно. Бүс нутгийн хамтын ажиллагааны хүрээнд цаа бугын аж ахуй, тогтвортой аялал жуулчлал, өвлийн аялал жуулчлал, байгаль хамгаалалд онцгойлон анхаарна.

“Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим болон Финландын Худалдааны танхим хоорондын хамтын ажиллагааны санамж бичиг”-т Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын Ерөнхийлөгч Баатаржавын Лхагважав, Финландын Худалдааны танхимын Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирал Юхо Ромакканиеми нар гарын үсэг зурав.

Санамж бичгийн хүрээнд талууд худалдаа, хөрөнгө оруулалт, зах зээлийн боломжуудын талаарх мэдээлэл харилцан солилцохоос гадна бизнесийн төлөөлөгчдийн айлчлал, худалдааны мисс, бизнес форум, үзэсгэлэн, яармаг зэрэг арга хэмжээг хамтран зохион байгуулна. Мөн хоёр орны компаниудыг холбох (business matchmaking), харилцан сонирхсон салбаруудад бизнесийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж ажиллах юм.

Энэхүү санамж бичиг нь Монгол, Финландын хувийн хэвшлийн байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдийн шууд харилцаа, түншлэлийг бэхжүүлэх, хоёр орны бизнесийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой юм.

“Хонка Лог Хоум” ХХК болон “Хонкарэкэннэ” компани хоорондын хамтын ажиллагааны санамж бичиг”-т “Хонка Лог Хоум” ХХК-ийн захирал Бадиагийн Энхбаяр, “Хонкарэкэннэ” компанийн гүйцэтгэх захирал Магнус Хиндстрём нар гарын үсэг зурав.

Санамж бичгийн хүрээнд талууд Монгол Улсад 20 жилийн турш хамтран ажилласан туршлагадаа тулгуурлан эрүүл, аюулгүй амьдрах орчин бүрдүүлэх, эрчим хүчний хэмнэлттэй финланд дүнзэн барилгын шийдлийг хөгжүүлэх чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлнэ. Мөн орон сууц, сургууль, цэцэрлэг, аялал жуулчлал болон нийтийн зориулалттай барилгын төслүүдэд байгалийн гаралтай материалын хэрэглээг нэмэгдүүлэх, техникийн мэдлэг, туршлага солилцох, барилгын зураг төсөл, угсралт, ашиглалт, засвар үйлчилгээний чиглэлээр хамтран ажиллах юм.

Энэхүү санамж бичиг нь Финландын барилгын технологи, туршлагыг Монголын зах зээлийн онцлог, хэрэгцээтэй уялдуулан чанартай, эрчим хүчний хэмнэлттэй барилгын шийдлийг нэвтрүүлэх, иргэдийн амьдрах, суралцах, ажиллах таатай орчныг бүрдүүлэх, хоёр орны хувийн хэвшлийн урт хугацааны түншлэлийг бэхжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой юм.

“Бичура Энержи” ХХК болон “Полар Найт Энержи” компани хоорондын харилцан ойлголцлын санамж бичиг”-т “Бичура Энержи” ХХХ-ийн гүйцэтгэх захирал Батбаярын Эрдэнэдорж, “Полар Найт Энержи” компанийн Технологи хариуцсан захирал Маркку Илөнэн нар гарын үсэг зурав.

Санамж бичгийн хүрээнд талууд Монгол Улсад дулааны эрчим хүч хуримтлуулах технологийг нэвтрүүлэх боломжийг судалж, нүүрстөрөгчийн ялгарлыг бууруулах, эрчим хүчний үр ашиг, аюулгүй байдлыг сайжруулах, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлэх, үйлдвэрийн болон төвлөрсөн дулаан хангамжийн шийдлийг хөгжүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллана.

Энэхүү санамж бичиг нь Монгол Улсын эрчим хүчний шилжилтийг дэмжих, эрчим хүчний найдвартай байдлыг бэхжүүлэх, хоёр улсын цэвэр эрчим хүчний салбарын технологи, инновац, бизнесийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой юм.

Хиетаниеми цогцолборт цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүллээ

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх болон дагалдан яваа албаны төлөөлөгчид Хельсинки хотын Хиетаниеми цогцолборт орших Баатруудын загалмай болон Маршал К.Маннерхеймийн бунханд цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүллээ.

Хиетаниемийн цогцолборыг 1829 онд байгуулсан бөгөөд Финланд Улсын тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, аюулгүй байдлын түүхэнд гавьяа байгуулсан төрийн болон цэргийн зүтгэлтнүүд, дайчид, алдартай уран бүтээлчдийг оршоосон хүндэтгэлийн цогцолбор юм.

Маршал К.Маннерхейм-ыг орчин цагийн Финландын “эцэг” хэмээн хүндэтгэдэг.

Тэрээр Финландын тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгчдийн нэг байсан бөгөөд Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч, Ерөнхийлөгчөөр ажилласан төр, цэргийн нэрт зүтгэлтэн юм.

Үндэсний томоохон баяр, төрийн ёслолын үеэр төр, засгийнх нь тэргүүн болон тус улсад айлчилж буй гадаадын улс орны тэргүүн нар цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүлдэг уламжлалтай.

“Монгол-Финландын бизнес форум” болов

Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн төрийн айлчлалын хүрээнд “Монгол-Финландын бизнес форум”-ыг 10 дугаар сарын 23-ны өдөр Хельсинки хотноо зохион байгуулав.

Форумыг Монголын Үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим болон Финландын Худалдааны танхим хамтран зохион байгуулж, хоёр улсын төр, хувийн хэвшил, бизнесийн байгууллагын төлөөлөгчид оролцлоо.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгч Александер Стубб нар форумыг нээж үг хэллээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх хэлсэн үгэндээ, хоёр улсын уламжлалт найрсаг харилцааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулж, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, бизнес эрхлэгчдийн хамтын ажиллагааг бодит төсөл, хөтөлбөрөөр өргөжүүлэхийн ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэв.

Тэрбээр Монгол Улс эдийн засгаа төрөлжүүлэх, боловсруулах үйлдвэрлэл, сэргээгдэх эрчим хүч, дэд бүтцийн хөгжлийг дэмжихэд анхаарч байгааг дурдаж, Финландын дэвшилтэт технологи, инновац, мэдлэг туршлагыг эдгээр салбарт нэвтрүүлэх өргөн боломж байгааг тэмдэглэв.

Түүнчлэн “Цагаан алт”, “Хүнсний хувьсгал”, “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнүүдийн хүрээнд ноос, ноолуурын боловсруулалт, хүнс, хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй болон ногоон хөгжлийн чиглэлээр хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх боломжтойг онцлов.

Бизнес форумын хүрээнд Монгол Улсын бизнес, хөрөнгө оруулалтын орчин, Финландын компаниудын Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулах санхүүжилтын боломж, Монголын текстилийн салбарын өнөөгийн байдал, цаашдын хамтын ажиллагааны чиглэлээр илтгэл, танилцуулга хийв.

Форумын үеэр хоёр улсын байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдийн хооронд боловсрол, орон нутгийн хамтын ажиллагаа, барилга, эрчим хүч, худалдаа, бизнесийн түншлэлийг өргөжүүлэхэд чиглэсэн нийт зургаан санамж бичиг солилцов.

Тухайлбал, Монгол Улсын Хөвсгөл аймаг болон Финланд Улсын Лапланд бүс нутаг, Монгол Улсын Боловсролын яам болон “Eduten” компани, Боловсролын яам, “Heart and Mind Education” төрийн бус байгууллага болон Туркугийн их сургууль хооронд хамтын ажиллагааны санамж бичиг солилцов. Мөн Монголын “Honka Log Homes” ХХК болон Финландын “Honkarakenne Oyj”, “Бичура” ХХК болон “Polar Night Energy” компаниуд, түүнчлэн Монголын Үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим болон Финландын Худалдааны танхим хооронд хамтын ажиллагааны баримт бичиг солилцов. 

Форумын төгсгөлд хоёр улсын бизнес эрхлэгчдийн ганцаарчилсан уулзалт, харилцаа холбоо тогтоох арга хэмжээ зохион байгуулагдаж, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, технологи, үйлдвэрлэлийн чиглэлээр хамтран ажиллах боломжийн талаар санал солилцлоо.

Монгол-Финландын бизнес форум нь хоёр улсын бизнес эрхлэгчдийн шууд харилцааг өргөжүүлэх, шинэ түншлэл бий болгох, Финландын дэвшилтэт технологи, хөрөнгө оруулалтыг Монгол Улсын хөгжлийн тэргүүлэх салбаруудтай уялдуулах, худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэхэд чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ боллоо.

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Финланд Улс

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Финланд Улс 1963 оны 07 дугаар сарын 15-ны өдөр дипломат харилцаа тогтоосон. Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагаатай.

Монгол Улсаас Бүгд Найрамдах Финланд Улсад хавсран суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ц.Мөнх-Өлзий 2025 оны 04 дүгээр сарын 01-ний өдөр Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьсан.

Бүгд Найрамдах Финланд Улсаас Монгол Улсад хавсран суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Микко Киннунен 2025 оны 04 дүгээр сарын 21-ний өдөр Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барьсан.

Энэхүү айлчлал нь Монгол Улсын Төрийн тэргүүний түвшинд 11 жилийн дараа Бүгд Найрамдах Финланд Улсад хийж буй айлчлал юм.

Бүгд Найрамдах Финланд Улсын 13 дахь Ерөнхийлөгч Александер Стубб 2024 оны 3 дугаар сарын 01-ний өдрөөс үүрэгт ажилдаа оржээ.

Александр Вучич нь тус улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаад сонгуульд намаа удирдаж оролцохын тулд албан тушаалаасаа хугацаанаасаа өмнө огцорсон байсан юм. 

1.

Уншигчид асууж байна. Өмнөх сурвалжилгууддаа шатсан машиныг газар дээрээс нь олон нийтэд харуулсан атлаа яагаад машин хажуу талаараа эргэчихсэн байна вэ. Энэ машинтай явж байсан хүмүүс онхолдсон юм биш үү хэмээн асууцгаажээ. Халхгол сумын цагдаагийн хэлтэс ямар нэгэн мэдээлэл өгөхөөс татгалзсан учраас өөр эх сурвалжуудаас тодруулж баталгаажуулах шаардлагатай байсныг ойлгоно биз ээ. Болсон явдал бол машин доод хэсгээсээ шатаж эхэлсэн учраас унтраах гэж оролдож байх явцдаа хоорондоо ярилцаад өөрсдөө нийлэн түлхэж,машиныг хажуу талаар нь унагасан болох нь гэрчүүдийн яриагаар баталгаажлаа. Тэгэхээр машин онхолдсон гэх хардлага батлагдахгүй байна. Одоо бид шатсан машинтай ноцолдохоос илүү хохиролдоо анхаарлаа хандуулах ёстой гэдгийг бүгдээрээ хаа хаанаа ойлгоцгооё.

Хохирлыг хэрхэн авч үзэх ёстой вэ гэдэг энэ ойлголт мэргэжлийнхний нарийн судалгаа, дүгнэлтэн дээр үндэслэгдэх ёстой. Тийм учраас Нөмрөгийн дархан цаазат газрын ургамлын аймгийг бүхэлд нь судалж, докторын зэрэг хамгаалсан судлаач И.Түвшинтогтохын байр суурийг хүргэе.

Түүний хийсэн судалгаанаас харахад Нөмрөгийн дархан цаазат газарт 806 зүйлийн гуурст ургамал бүртгэгдсэнээс, 85 зүйл нь зөвхөн энэ нутагт ургадаг юм байна. Үүний 29 зүйл нь нэн ховор, 34 зүйл нь ховор ургамал аж. Жишээлбэл, Cанчрын тунхуу, Cанчрын гэсэр, Ганболдын удвал, Валерийн тарна гэх өвөрмөц нэртэй дөрвөн зүйлийн цэцгийг гэхэд шинжлэх ухаанд шинээр бүртгэсэн анхны газар нь манай Нөмрөгийн ай сав юм байна. Үнэхээр бүхэлдээ онцгой ач холбогдолтой гэж үздэг нь ийм учиртай. Жишээ нь, Ганболдын удвал гэдэг нэр та бүхэнд содон сонсогдож байгаа байх. Aquilegia ganboldii гэх энэ ургамал нь холтсон цэцэгтэн овгийн удвал цэцэг. Монгол оронд ургадаг удвал цэцгийн таван төрлийн нэг нь. Эдгээр ургамлын тархцын 50 орчим хувь нь зөвхөн дорнод монголд ургадаг юм байна. Ийм л ариун дагшин нутгийн минь өв сан галд өртчхөөөд байгаа юм.

“Эдгээр нь зүгээр нэг статистик биш. Монгол орны дэлхийн бусад бүс нутгаас ялгарах өвөрмөц ургамлын аймаг, байгалийн ховор тогтоц энд хадгалагдан үлдсэний илрэл” юм шүү гэдгийг энэ эрдэмтэн анхааруулж байна. Тэгэхээр нэг сэтгүүлч уянгалж сүржигнэлээ гэж загнахаасаа илүү мэргэжлийн хүмүүс нь юуг онцолж, юунд харамсаж, ямар шаардлага тавьж байгааг хохирлын үнэлгээний явцад илүү тулхтай анхаарах ёстой юм.

Ургамал бүр экосистемд өөрийн гэсэн үүрэгтэй. Тодорхой бүтцээс бүрэлдсэн хөрс, тодорхой хэмжээсүүдийг агуулсан чийгшил, температурын өвөрмөц нөхцөлд зохирон ургадаг эдгээр ховор ургамлууд амьдрах орчноо алдчих юм бол үхэх, өөр газар тархан ургах, өмнөх тархцаа сэргээх боломжоор хязгаарлагдах зэрэг эрсдэлтэй гэж судлаач хэлж байна.

Тиймээс “Нөмрөгийн түймрийн дараа зөвхөн хэдэн га газар шатсаныг бус, ховор ургамлын тархац, популяцид ямар хохирол учирсныг тогтоох нь нэн чухал. Зөвхөн Нөмрөгт ургадаг 85 зүйлийн ургамал бий. Энэ тооны цаана байгалийн дахин давтагдашгүй үнэ цэн оршиж байдаг юм” гэсэн доктор И.Түвшинтогтохын үгээр энэ хэсгээ өндөрлөе.

Нөмрөгийн үнэ цэн зөвхөн ургамлаар хязгаарлагдахгүй. Ан амьтдын хувьд 57 зүйлийн хөхтөн, 263 зүйлийн шувуудын амьдрах орчин түйвээгдчихээд байна. Энэ бол монгол орны зүүн хязгаарын биологийн олон янз бүхий өвөрмөц байдлыг хадгалж үлдэхэд чухал үүрэгтэй нутаг гэдгийг мэргэжлийнхэн анхааруулж байна.

Би Нөмрөгийн дархан цаазат газрын дарга Д.Наранбаяртай дөнгөж түймрээс ирээд байхад нь уулзаж ярилцсан. Тэрбээр галд өртсөн ан амьтантай таараагүй, мөн өмнөд хөрш рүү амьтад дүрвээгүй хэмээн ярьж байсан. Харин мэргэжлийн судлаач хүн хэлэхдээ “Түймэр амьтдад зөвхөн шууд галын аюул учруулдаггүй. Үүр, ичээ, үржлийн орчин, идэш тэжээлийн эх үүсвэр, усанд хүрэх замыг нь ч сүйтгэдэг. Галаас зугтаж амжсан амьтад ч амьдрах орчноо алдсанаар цаашид эрсдэлтэй нүүр тулна” гэж онцолж байна билээ .

Манай зарим иргэд их түймрийн дараа ургамал илүү сайн ургадаг гэж хэлэх юм. Тийм ээ, өнгөн хэсгийн аливаад тэсвэртэй ургамлууд ургана. Дэлгэнэдэг дэлхий гэдгийг бид мэдэж байгаа. Гэхдээ агаарын дундаж температур нэмэгдэж, хуурайшилт ихсэхийн хэрээр нөхөн сэргэх хугацаа уртсаж, ургамлын аймгуудын амьдралд өөрчлөлт гардаг гэнэ.

Ялангуяа өргөн уудам талбай шатсан тохиолдолд эх ургамал буюу үрийн эх үүсвэр багасаж, ургамал өмнөх орон зайгаа эзлэн ургахад хүндрэл учирдаг гэж ойн газрын дарга тайлбарласан байна.

Энд нэг зүйлийг бид ойлгох хэрэгтэй. Хүмүүсийн хайхрамж болгоомжгүй үйлдлээс үүдсэн түймрийн хариуцлагыг бид байгальд даатгах ёсгүй юм. Байгаль өөрөө сэргэх чадвартай гээд мэдэмхийрээд байгаа хүмүүс хүний хариуцлагагүй үйлдлийн бурууг байгальд нь үүрүүлж үлдээх гээд байгаа юм уу гэх асуултыг сөргүүлээд тавимаар байна. Байгалийн экосистемийг сэргээх ажил ганц удаагийн арга хэмжээгээр ч шийдэгдчихдэг юм биш. Олон жилийн турш үргэлжлэх, асар их хөрөнгө мөнгө шаардагдах ажил. Тэгэхээр бид хохирлоо энэ бүгдийг цогцоор нь шингээж тооцох ёстой гэдэг дээр нэгдмэл байр суурьт хүрмээр байна.

2.

Дорнодын их талаар бодолтойгоо хамт буцаж явахад яагаад ч юм сэтгэл өвдөж, эзэн биегүй атлаа хөндүүрт автаад яваагаа өөрөө ч ойлгож ядан байнам.  

Биднийг залуухан сэтгүүлч явахад Дорнодод хайгуулын ажлаар яваа хятад мэргэжилтнүүдийн асуудал анх хөндөгдөж эхэлснийг санаж байна. Дорнод аймгийн Матад, Халхгол сумдын нутагт газрын тосны хайгуул, олборлолтын үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнөхөн гэсэн үг. Тэгвэл өнөөдөр төсөл аль хэдийн эхэлж, улмаар 20 орчим жил үргэлжилжээ. Гэсэн ч яагаад ч юм ард олны маань элгэнд тэврүүлсэн төсөл болж чадсангүй. Энэ л асуудал юм.

Учир нь ганцхан жишээ хэлэхэд өнөөдрийг хүртэл газрын тос олборлох бүхий л үйл ажиллагааны улмаас үүссэн асар их хэмжээний хог хаягдлыг хаана, хэрхэн хадгалж, хааш нь тээвэрлэж, яаж устгалд оруулж ирсэн нь тодорхой биш. Зөвхөн энэ асуудал гэхэд л манай иргэдийн дунд маш том хардлага үүсгэсэн хэвээр байна.

Үнэндээ Их Дорнодын ээрэм талаар минь элэг дэлүүгүй битүү цоолж суурилуулсан өрмүүд, тасралтгүй 24 цаг соруулан авч буй бидний баялаг, өгөхийн төлөө өрөө цөмлүүлэн тамирдсан газар нутгаа хараад сэтгэл зүрх харамсал харууслаар үерлэхгүй байхын аргагүй аж.

Би уул уурхайн мэргэшсэн сэтгүүлч биш. Тийм ч учраас энэ салбараас хөндий явдаг. Хоосон хийрхэл, хэтрүүлсэн төөрөгдлөөс хол явах ёстой салбар гэж үздэг. Гэхдээ яагаад ч юм Дорнодоос буцах зам минь шаналал зовууриар дүүрэн байлаа.

Дорнод аймгийн Халхгол болон Матад сумдын нутагт хэрэгжиж буй газрын тосны энэ төслийг хүмүүс яг ямар учиртай төсөл болохыг тэр бүр мэддэггүй.

Энэ бол БНХАУ-ын 100 хувийн Хөрөнгө оруулалттай "Петрочайна Дачин Тамсаг" ХХК-ын манайтай бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу Дорнод аймгийн Матад, Халхгол сумдын нутагт 20 орчим жил хэрэгжүүлж байгаа төсөл юм. Өнөөдөр ч Халхгол сумын нутаг дахь 21 дүгээр талбайгаас гэхэд өдөрт дунджаар 1100 тонн орчим түүхий нефть олборлож, Баянхошуу боомтоор БНХАУ- руу гарч байна. Тус төсөл хэрэгжсэн хугацаанд Монгол Улсын төсөвт 4–6 их наяд төгрөг төвлөрүүлсэн ч татварын маргаан сэлт ер тасардаггүй.

Төсөл хэрэгжиж буй аймаг маань ч бахь байдгаараа. Чойбалсан хот сайхан хот. Олон шинэ байшин барилга баригджээ. Одоо ч барьж л байна. Эндээс харахаар Дорнодыг байгалийн баялаг нь биш барилгын хэдэн компани нь авч яваа ч юм шиг.

“Петрочайна Дачин Тамсаг” энэ оны улсын төсөвт 231.5 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэхээр төлөвлөгдсөн. Том тоо гоё сонсогддог. Гэхдээ өнгөрсөн он жилүүдэд манай төсөв рүү оруулсан зургаан их наяд төгрөг хаачив. Яагаад Дорнодын зам нь ч, тал нь ч там хэвээрээ байгаа юм. Энэ бол өнөөдрийн асуулт.  

Энэ гэрээ бол 1990-ээд оны эхээр Монгол Улс газрын тосны салбарт байтугай юм юманд туршлагагүй, хууль эрх зүйн орчин маань ч бүрэлдэж бэхжээгүй байх үед байгуулсан гэрээ юм. Шууд хэлэхэд хөрөнгө оруулагч талд нуль ашиг, баялгаа өгч буй бидэнд бол балаг болон үлдсэн гэрээ. Баялаг эзэмшигч орон гэхэд дэндүү хөөрхийлөлтэй байна, бидний байр байдал.

Олборлолтын явцад их хэмжээний гүний ус ашиглаж ирсэн, орон нутгийн маань хөрс, зам харгуй, байгаль сүйдсэн гээд яривал өчнөөн юм бий. Ядаж өдий хүрэхэд яагаад Халх голын замыг бариад өгсөнгүй вэ. Дэндүү гомдмоор санагдахгүй байна гэж үү.

Матад болон Халхгол сумын нутагт нийт 1,544 орчим газрын тосны цооног өрөмдөж ашигласан. Газрын тосоо газарт ил асгаж, орчны хөрс усыг маань бохирдуулсан зөрчил удаа дараа гарч ирэв. Хэд хоног шуугьж байгаад бид тайтгардаг, харин айл авдгаан авч, зөөдгөөн зөөсөөр л байдаг.

Эцэст нь бид экологийн гүн гүнзгий сүйрэл, элгээ эмтлүүлсэн зовуурь тэврээд үлдэх нь нэгэнт тодорхой болжээ.

3.

Өнгөрсөн 20 жилд Дорнодын их тал маань халагламаар харьжиж, халуут ёс жаягаасаа ч халтиран алсарсан нь сонин. Тэрэндээ ч өөрсдөө гүн шигдсэн нь хамгийн том гуниг санагдав. Яйрч талхлагдсан замаар санжгануулж явахдаа хоорондоо хээв нэг “тамын 50-ыг өнгөрч явнаа” гэх мэтээр ярьцгаах болж. Замынхаа баримжааг “гунигийн 30”, “тамын 50” хэмээн хэлцдэг болтол төөрөгдөлдөө дасчээ, тэд.

Тэр бүү хэл “Меланжаас Дорнод” гэж бичсэн чиг заагчтай олон таарав. Утсаар ярихдаа мөн л Меланж өнгөрч явна, Меланж орчим гэж ирээд орилж сонсогдох нь хачирхалтай.

Меланж гэдэг нь Дорнод аймгийн Баянтүмэн сумын нутагт орших Хашаатын цав уурхайд хөрс хуулалтын үйл ажиллагаа эрхэлдэг, мөн д хятадуудын оролцоотой компани. Бас л арван хэдэн жил тонгочуулж яваа “айл”. Нүүрсний олборлолт, экспорттой холбоотой хэл үг дагуулсан мэдээллүүдэд нэр нь олонтаа дурдагдаж байсан газар. Меланж гэх энэ компанийг хилийн шугамнаас ердөө тавхан километрт уурхайн олборлолт хийдэг гэж нутгийнхан ярих юм. Хуулиар олборлолт явуулах нь байтугай мал бэлчихийг хориглосон газарт ямар ч саадгүйгээр асар олон техник хэрэгсэл оруулж ирсэн, ард нь "Алтай констракшн"-ы Х.Бат-Эрдэнэ, мөн МАН-ын улс төрийн нялхас байдаг гэж ч ярих юм.

Меланжийн хөндий гэтлээ манайжсан энэ “айл”-ын жинхэнэ ар талд хятадууд байдаг гэсэн хардлага Дорнодын тал нутгаар дүүрэн нисдэг. Меланж ийнхүү Дорнодод нутаг орны байршил баримжаа тодорхойлогч болтол суурьшсан байж болно. Харин монголчууд бид яахаараа ингэж тэнэгэртлээ харьждаг байна вэ. Бидний өвөг дээдэс уул ус, булаг шанд болгондоо гүн гүнзгий бэлгэдэл шингээсэн нэр сийлж үлдээсэн байдаг биш билүү.

Номун булаг, Баян улаан, Оргихын булаг, Уужмын хөндий, Өгсөхийн даваа, Дэлгэрэхийн тал гэх мэт утга гүн, бэлгэдэл ариун монгол нутгийн нэр ус энэ нутагт хаашаа орчихов оо. Өвгөдийнхөө тамгалж үлдээсэн тал нутгийг юу болгож орхих нь энэ вэ...Үүнийг л би харьжсан тал нутаг хэмээн онцолж байгаа юм.

Дорнодчууд улс төрийн сонголтоо эргэж харах, тунгаан эргэцүүлэх цаг болжээ. Ямар гээчийн нүүдлийн, хүнийрхүү, харийнхантай хавтгай сүлбэлдсэн, үнэт зүйлгүй, үзэл санаагүй нөхдүүдээр өөрсдийгөө төлөөлүүлж ирээ вэ. Сүүлийн арван хэдэн жилийн сонголтоо нэг хараарай. Тэд ядаж халхын цуутай нутаг Халхголын замаа яагаад  шийдчихсэнгүй вэ.

Эх нутгаа түймэрдүүлж, тонуулж, талаа там, тавилангаа түйтгэр болгож дууслаа шүү дээ.

Одоо зарим нь “түймэр яах вэ, гарч л байдаг, унтарч л байдаг” гээд том корпорацыг эвийлэн хошуу дэвсээд явцгааж байна. Хилийн цэрэг нь жижиг оврын ганц онгоц ч үгүй, явганаар гал нүдэж, морьтой хилээ эргэж, мотоциклтэй дов сондуул дундуур бүдчиж явахад шүү дээ...

Ингээд бодохоор инээх юм юу байна вэ. Монголчууд бид өөрсдийгөө болохоор зулгааж “иддэг”, өрөөлд болохоор зусардаж “унадаг” хямдхан улсууд болон хувирчээ. Мэдээж энэ үг маань хөрөнгө оруулагчдыг ташуурдаж хөөх тухай ойлголт биш гэдгийг эрхбиш оюунт хэсэг нь ойлгох биз ээ.

Бид зүгээр л үндэстний ухаалаг бодлоготой, хүн төрөлхтөнтэй нэг долгион дээр “тоглодог”, өөрсдийгөө хүндэтгэдэг эрхэм ёс зүйтэй улс баймаар байна. Бид жалганы хэрүүл зодоондоо жатгалуулж гүйцлээ шүү дээ.

Минчийтлээ уурласан би Меланжийн хөндийг туулан ийнхүү буцаж явна...

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч Бадамдоржийн Ганчимэг

10/21/2026

Нөмрөгийн Дархан цаазат сав газрыг нэлэнхүйд нь галд автуулсан их түймэр юунаас эхэлсэн бэ гэдэг асуулт зүй ёсоор тавигдаж таарна.

***

Үүрэн телефоны тэргүүлэх оператор болох Мобиком корпораци нь Дорнод аймгийн Халхгол сум болон Сүмбэр боомтын чиглэлд шилэн кабель татах, 4G сүлжээ оруулах дэд бүтцийн төслийг хэрэгжүүлсэн юм. Энэ нь Халхголын хилийн отрядын бүх заставыг Мобикомын өндөр хурдны сүлжээнд холбох төсөл байв. Алслагдсан бүс нутагт шилэн кабель суурилуулж, үүрэн холбооны 4G сүлжээг нэвтрүүлэх энэ төслийнх нь ажил 2026 оны 10 дугаар сарын эхээр дуусчээ. Уг төслийн ажлаа хүлээлгэж өгөөд явж байсан Мобиком корпорацийн удирдлагуудын автомашинд гал гарсны улмаас Нөмрөгийн дархан цаазат газарт хээрийн томоохон түймэр дэгдсэн харамсалтай үйл явдал болоод байна.

Галын тухай мэдээ хүлээж авсан заставынхан хэргийн талаар зохих газруудад анхны дуудлагыг өгсөн төдийгүй өөрсдөө гал унтраах үлээгүүрээ аван очиход тэр багийн таван машины нэг нь шатаж байжээ. Намрын хуурай өвсөнд авалцсан гал нэгэнт хүчрэгдэхээс өнгөрч, айж мэгдсэн, орилж хашгирсан хүмүүс хувцсаа тайлан нүдэж, чадах чинээгээрээ ноцолдож байсан гэнэ. Тэнд буюу яг гал гарсан анхны халуун цэг дээр байсан 14 хүн хэн хэн байсан бэ.

• Э.Гантулга Монгол Улсын боомтын захиргааны дарга
• Ц.Насанхүү Боомтын захиргааны төлөөлөгч
• Ясухиро Очи Мобиком корпорацийн гүйцэтгэх захирал
• Б.Отгончимэг Мобиком корпорацийн гүйцэтгэх захирал
• Б.Мөнхзориг Мобиком корпорацийн бизнес хариуцсан дэд захирал
• А.Даваасүрэн Мобиком корпораци Стратеги, Төслийн Удирдлагын албаны захирал
• Б.Ашима Мобиком корпораци инженер
• Л.Батболд Мобиком корпораци жолооч
• Б.Баярбаатар Мобиком корпораци жолооч
• Д.Энхмягмар жолооч
• Б.Оргилболд орон нутгийн иргэн
• Д.Даш Халх сумын эмнэлгийн эрхлэгч
• Б.Амар орон нутгийн иргэн
• З.Алтаннаран жолооч... эдгээр 14 хүн яг гал гарсан бүсэд хамт явж байжээ. Орон нутагт ямар нэгэн томоохон арга хэмжээ болоход сумын удирдлагууд, төрийн байгууллагуудын төлөөллүүд бүгд л дагалдан явдаг. Энэ жишгээр л хотоос очсон, хөдөөнөөс цугласан хэсэг хүмүүс нээлтийн арга хэмжээнд оролцсон аж.

Мобиком корпораци болсон үйл явдлын дараа мэдэгдэл гаргасан ч тэр нь олон нийтийнэгдүүцлийг улам дэвэргэх шиг болсон. Уг мэдэгдлийн агуулга, монголын нийгмийн сайн сайханд олон жил хөрөнгө оруулж ирснээ сануулсан, ерөнхийдөө сэрүүн өнгө аясүнэртүүлж байснаас болсон болов уу. Араас нь харин тус корпорацийн гүйцэтгэх захирал, ноён Ясухиро Очи монголчуудаас уучлал гуйн мэхийж, улмаар хохирлыг барагдуулах болно хэмээн мэдэгдээд байгаа юм. Мобикомын гаргасан мэдэгдэл тус корпорацийн албан ёсны сайтад тавигдаагүй байгаа болохоор та бүхэнд ахин уншуулж төвдсөнгүй.

Тэднийг тул агнахаар явсан, загасчилсан хэмээн хардаж байгаа ч үнэндээ амжаагүй болов уу. Бид Халхгол суманд ажиллаж байхдаа олон хүнтэй уулзаж, нийтийн хардлагад хариулт өгөхөөр тодруулга авсан ч нэг ч хүн тэднийг ан ав хийсэн талаар ямар нэгэн баримт өгүүлсэнгүй.

Биднийг “Гурван голын бэлчир”-т очиход мобиком корпорацийн удирдлагын унаж явсан "Nissan Patrol-Y62" маркийн автомашин газар дээрээ байсан юм. Уг машин шатсан байдалтай байсан бөгөөд 99-11 УНН гэх улсын дугаарын тэмдгийг нь авч явсан байв.

2026 оны дөрөвдүгээр сарын нэгний өдрөөс эхлэн монголын харилцаа холбооны ууган оператор болох “Мобиком Корпораци” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар томилогдон ажиллаж буй Ясухиро Очи гэж ингэхэд хэн бэ. Тэрбээр Японы нэр хүндтэй их сургуулиудын нэг Кэйо их сургуулийг (Keio University) социологи, соёл хоорондын харилцааны чиглэлээр төгссөн ажээ. Японы харилцаа холбооны томоохон компани болох KDDI-д борлуулалтын менежер, группийн менежер, ерөнхий менежер, корпорацийн борлуулалт хариуцсан захирлаар ажиллаж байсан, харилцаа холбоо болон технологийн салбарт 20 гаруй жил ажилласан туршлагатай мэргэжилтэн юм байна. Түүний тухай чөлөөт цагаараа ан ав хийдэг, ууж цэнгэдэг гэх мэт интертаймент мэдээлэл одоогоор байхгүй байна.

Нээлтийн арга хэмжээнд Халхгол сумын засаг даргын орлогч Д.Эрдэнэдэлгэр, бүс нутгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн У.Отгонбаяр, Дорнод аймгийн ИТХ-ын дарга Г.Цолмон нар оролцсон ч энэ баг шууд сумын төв рүү салан явцгаажээ. Гэвч олон нийт парламентын гишүүн У.Отгонбаярыг мобикомын багтай хамт явсан, гал түймэр гарахад тэнд байсан хэмээн хардаж байгаа юм. У.Отгонбаяр нь Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн төрсөн дүү учраас түүний нэр энэ сэдэв дотор тасралтгүй яваад байна гэж дүгнэх хүмүүс олон байгаа ч тэр сонгогчдыг төлөөлөн ажиллаж буй УИХ-ын гишүүн хүн гэдэг дээр иргэд илүү анхаарлаа хандуулж байгаа биз ээ. Тийм ч учраас гал гарахад газар дээр нь байсан хүмүүсээс олж уулзах гэж чамгүй хөөцөлдөв.

Одоогийн байдлаар гишүүн өөрөө гал гарсан хэрэгтэй ямар ч холбоогүй, тэр багтай хамт яваагүй хэмээн мэдэгдээд байгаа.

Халхгол суманд биднийг очиход Мобиком корпорацийн баг аль хэдийн буцсан байв. Тиймээс машин шатах үед яг хамт байсан нь олон гэрчийн яриагаар батлагдсан тул, сумын ерөнхий эмч Д.Дашийг олж уулзсан юм.

Халхголын эмнэлгийн эрхлэгч гэх нэлээд түгшсэн байдалтай, даруухан бор залуу намайг ороход сууж байв. Ингээд бид уулзлаа. Эмч маань видео бичлэг битгий хэл зураг ч даруулахыг зөвшөөрсөнгүй. Ингээд цөөн хором ярилцах боломж олгосон юм.

Сумын эмнэлгийн эрхлэгч, их эмч Д.Даш: Үнэхээр хэцүү байдаг юм байна

- Дархан Цаазат Нөмрөгийн бүс нутагт машин шатаж их түймэр дэгдээд байна. Гал алдсан газар дээр нь, тэр багтай хамт явж байсан 14 хүний нэг нь та юм байна. Яг юу болсон талаар мэдээлэл авахаар зорьж ирлээ.

- Таван машин явж байсан, би бол хамгийн арын машинд явж байсан л даа. Нэг машин маань нэлээн урд, бид цувааны ард. Мобиком группын тэр шатсан машин цувааны дунд хэсэгт явж байсан. Надаас бол нэг километр хэрийн зайтай. Нэг харахад араас нь утаа уугиж байхыг бид харсан. Тэгээд яав ийв болоод тойрог дээр зогссон. Арын хоёр дугуйны голоос л утаа олгойдоод эхэлсэн.

- Машины хамар шүргэсэн өндөр өвстэй газар шүү дээ. Тэгээд хуурай, хатсан, халчихсан өвс...

- Тийм. Нэг машинаа түрүүлээд давхиад явчихсан машин руугаа дуудах гээд явуулсан. Тэгээд үлдсэн хэд нь машинуудаа холдуулж тавиад л гартаа баригдсан хөнжил гудас, савтай ус юу байгаагаа барьцгаагаад л унтраах гээд нүдэж эхэлсэн. Машины шалавч, өмсөж явсан хүрэм юу байдгаа бариад л орцгоосон. Хоёр ширхэг галын хор байсан. Тэр маань юу болох билээ. Шороо цацаж үзсэн. Өвсөнд ассан гал хурдан яваад байсан болохоор машинтай зууралдах цаг үнэндээ байгаагүй. Өвснийхөө галыг л бүгдээрээ цохиод байсан. Харамсалтай нь салхины эргэлт маш хүчтэй болж ирсэн. Ингээд үнэхээр хүчрэх боломжгүй болсон.

- Түлэгдсэн, шархадсан хүн байгаа юу?

- Байхгүй. Түймэр ассан энэ өдрүүдийн долоо хоногт нь би өөрөө явсан. Маш олон хүн ажилласан болохоор тэдний аюулгүй байдалд анхаарах, заавар зөвлөмжөөр хангаж ажиллах ёстой. Арав гаруй бүлгийн 150 орчим хүн ажиллалаа. Дээр нь газрын хувьд хол, бартаа ихтэй. Ийм газар хүмүүс ажиллаж байгаа учраас тэнд хүмүүс эрсдэх аюултай. Зөвхөн түлэгдэлт гэхээсээ илүү тэр их утаан дотор хүмүүс явган ажиллаж байгаа болохоор хэцүү шүү дээ. Миний хувьд жолоочтойгоо хамт долоо хоног ажиллаад ирлээ.

- Таныг дөнгөж ирээд байхад ингэж төвөг удаж байгаад уучлаарай. Ер нь тэр гал гарсан өдөр таны явж байсан багт архи уусан, архидан согтуурсан явдал байсан уу?

- Үгүй. Архи дарс уусан, согтуу хөлчүү явсан юм огт байхгүй. Яагаад бас ийм худал мэдээллүүд түгэж байгааг гайхаж л байна. Үнэхээр бүгдээрээ маш их цочирдсон, сандарсан, гартаа таарснаа бариад л орцгоосон.

- Машин дэлбэрсэн үү?

- Хоёр гурван удаа түс тас гээд дугараад л байсан. Яг айхтар том дэлбэрэлт бол болоогүй. Үлээгч ирэнгүүт аваад цаашаа галаа хөөгөөд би явсан. Дараа нь дэлбэрсэн эсэхийг мэдэхгүй байна.

- У.Отгонбаяр гишүүн та нартай хамт явж байсан юм уу?

- Байгаагүй. Мобикомын улсуудыг нь танихгүй, гишүүнийг бол мэдэх учраас танина.

- Түүнийг байсан л гэж ярьцгааж байна.

- Мобикомын манай нутагт хэрэгжүүлж байгаа төслийн нээлт болсон байхгүй юу. Яг тэр нээлтийн арга хэмжээн дээр бол У.Отгонбаяр гишүүн байсан. Арга хэмжээ дуусаад шууд буцсан. Би хэдийгээр энд ажилладаг ч “Гурван голын бэлчир”-т анх удаа очсон юм. Утсаараа зураг дарж, байгалийн хосгүй сайхныг бишрээд ангайсан амьтан л мөрөөрөө явж байсан юм. Үнэхээр хэцүү байна.

Ингээд бидний яриа өндөрлөж шинэхэн, гоёхон эмнэлгээс гарлаа. Олон жилийн өмнө очиход Нутгийн ордон, Соёлын төв, эмнэлэг, цэцэрлэг бүхий энэ орчин байгаагүй. Сайхан орчин үүсчээ. Гэхдээ бүгд түймэрт яваад эл хуль.

Бид Халхгол суманд ажиллахдаа түймрийн голомтоос ирэх хүмүүсийг хүлээж нэг хоносон. Хоёр гурван хүнээс яриа авснаас сумын эмч яг тэр цэг дээр байсан хүн учраас энд яриаг нь орууллаа. Эмч залуу их айсан, сэтгэл санааны хувьд цохилтонд орсон нь илт байв.

Баруун гар нь түлэгдэлтээс үүдсэн шархтай, урьд өмнө үзээгүй гамшгийн газар олон хоног ажиллаад ирсэн түүнийг удаан ээрч төвдсөнгүй.

Гал авалцаж шатсан "Ниссан Патрол Y-62" тэр автомашин явж байх замдаа хоёроос гурван удаа зогсож доогуурх өвсөө авч байхыг ард явсан машины хүмүүс харсан байна. Техникийн бүрэн бүтэн байдал зэргийг шалгах ёстой газрууд нь шалгасан биз ээ.

Тэр газар бол машины хамар шүргэсэн, морьтой хүний хормой түрий тэр чигээрээ өвсний өнгө будаг болдог өндөр өвстэй газар. Дээрээс нь өвс маш их хатсан, хуурай, мөн халсан байж... Ийм орчинд гал нэг л дэгдвэл баригдахгүй. Хамгийн харамсалтай нь чийг юу ч байхгүй, салхины хурд өндөр байж...

“Гурван голын бэлчир” маань одоо бол үнс нурам хийссэн, гуниг харуусал бүрхсэн хөндий болсон. Юу үнэн, энэ үнэн.

Яг машин нь шатсан, түймэр анх дэгдсэн газар явж байсан Монгол Улсын Боомтын захиргааны дарга Э.Гантулга, Боомтын захиргааны Халхгол дахь төлөөлөгч Ц.Насанхүү гэдэг эрхмүүдийг харин бид хайгаад олсонгүй. Хотод суудаг дарга бол буцсан. Харин Халхголд бүртгэлтэй Ц.Насанхүү алга. Түүний нэр Дорнодоос дэгдээсэн мэдээллийн түймэр дундаас ч цухуйхгүй байгаа нь анхаарал татсан юм л даа.

Яагаад хайсан гэвэл Сүмбэр авто замын боомтын захиргаа нь Монгол Улсын зүүн хязгаар, Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутагт байрлах Сүмбэр боомтын үйл ажиллагааг нэгдсэн удирдлагаар хангах, хөгжүүлэх, дэд бүтцийн ашиглалт, засвар үйлчилгээг хариуцдаг төрийн байгууллага юм. Сүмбэр боомтыг өндөр хурдны шилэн кабелийн сүлжээнд албан ёсоор холбох ажлыг хамтран,хариуцан гүйцэтгэсэн газар шүү дээ. Монгол Улсын Боомтын захиргаа, Мобиком хоёр шинэ төслөө дуусгаад нээлтийг нь хийсэн гэсэн үг. Тус боомтын байршил нь Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутаг, Чойбалсан хотоос 460 км зайд оршдог. БНХАУ-ын Өвөр Монголын өөртөө засах орны Хянган аймаг, Рашаант хотын Рашаан боомттой хиллэдэг юм. Ангиллаараа бол Олон улсын зэрэглэлтэй, авто замын боомт. Үйл ажиллагаа нь түр буюу улирлын чанартай. Нэвтрүүлэх чадал нь өдөрт 50–80 тээврийн хэрэгсэл, 100–250 зорчигч нэвтрүүлэх хүчин чадалтай. Улирлын чанартай үйл ажиллагаа явуулдаг болохоор жилд дунджаар 76 хоног ажилладаг бөгөөд үндэсний баяр наадам болон бусад тэмдэглэлт өдрүүдээр Хилийн боомтын захиргааны шийдвэрээр түр хаагддаг. Анх байгуулагдсан зорилго нь хил дамнасан болон бүс нутгийн аялал жуулчлал, худалдааг хөгжүүлэх зорилготой. Халхгол сумын Боомтын захиргааны төлөөлөгч Ц.Насанхүү нь энэ сумын иргэдийн хурлын дарга байсан, засаг даргад өрсөлдөж байсан, эрх баригч намын орон нутаг дахь нөлөө бүхий тоглогчдын нэг.

Ц.Насанхүү ингээд сураггүй болохоор сумын цагдаагийн төлөөлөгчтэй уулзлаа. Гэвч тэр ярилцлага өгөхийг зөвшөөрсөнгүй. Хэрэг бүртгэлт төвд хийгдэж байгаа, би мэдээлэл өгөх ёсгүй гэх товчхон яриа бидний дунд болов.

Хүчний байгууллагынхны энэ байр суурийг хүндэтгэж үзэх ёстой юм. Цагдаа, Хилийн цэрэг гээд бүгд тушаал гүйцэтгэгчид. Тиймээс тугийн дор жагсаж, тушаалын дор амьдардаг гэсэн үг. Тэд юу ч ярих эрхгүй. Тэр бүү хэл өөрийгөө яаж ч хэлмэгдэж, хэрхэн хайр найргүйгээр гүтгэгдэж, сэтгэл санаа, нэр төрөөрөө хохирч байсан ч үг дугарах ёсгүй. Бичигдсэн хуулийг нь уншаагүй ч бие биетэйгээ толхилцон ажиллаж ирсэн хоёр тал бол нэг талаас эд, нөгөө талаас сэтгүүл зүй юм. Тэгэхээр тэднээс хариулт нэхэн ээрэх боломжгүй.

Дорнод аймгийн Халхгол суманд байрлах, Монгол Улсын баатар, маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит Хилийн цэргийн...дугаар отрядын дарга Хурандаа Б.Гантөгсийг хууль бусаар нэвтрэх зөвшөөрөл өгсөн гол буруутан хэмээн шошголоод олон нийтийн сүлжээ рүү шидэж өгчээ. Нэгэнт улайссан нийгмийн сэтгэл зүй тунгаах чадвараа алддаг. Энэ сиймхийг завсрын тоглогчид харин сүрхий ашиглах шиг боллоо.

Отрядын дарга энэ залуу бол Монголын Хилийн цэрэгт шинэ хүн биш. Түүнийг Хил нь ч, Халхгол нь ч мэднэ. Түүнээс яриа авахыг хүссэн ч тэрбээр “Надад юм ярих эрх ч, шаардлага ч байхгүй. Бид зөвшөөрөлгүйгээр хэвлэл мэдээлэлтэй харьцах эрхгүй” гэх товчхон хариултыг өгсөн юм.

Ер нь зөвшөөрөл олгох эрх түүнд байсан уу гэдгийг бид шалгаж үзэх ёстой учраас Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Хилийн тухай хууль, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хууль зэрэг холбогдох хуулиудыг сөхөж үзлээ. Өнөөдөр олон нийтийн сүлжээнд “өлгүүлж” байгаа хурандаа Хилийн тухай хуулийн дагуу л зөвшөөрөл олгож.

Мобиком компанийн захиргааны ажилтнаас албан бусаар тодруулахад тус группын гүйцэтгэх захирал Б.Отгончимэг аравдугаар сарын тавны өдөр албан бичгээр хүсэлт гаргасан юм байна. Хүсэлт нь Нөмрөгийн заставт шинээр тавигдсан Мобикомын сүлжээний тархалтыг шалгах, Нөмрөгийн үзэсгэлэнт байгальтай танилцах зорилгоор зөвшөөрөл хүссэн агуулгатай. Зөвшөөрлийг аравдугаар сарын 6-8-ны өдрүүд гэсэн хугацаатайгаар Халхголын …. дугаар отрядын дарга олгож. Үүссэн харилцаа энэ. Нөгөө талаас нь бол Халхгол сум болон Сүмбэр боомтын чиглэлд шилэн кабель татах, 4G сүлжээ оруулах дэд бүтцийн төслийг хэрэгжүүлсэн үйл явдал болсон гэдгийг ахин сануулъя. Энэ нь Халхголын хилийн отрядын бүх заставыг Мобикомын өндөр хурдны сүлжээнд холбох төсөл юм шүү дээ. Ийм үед Хилийн цэрэг зөвшөөрөл олгохгүй байх ёстой гэвэл энэ нь ямар ч логикгүй яриа юм. Ердөө л энэ.

Ташрамд нь бяцхан хазайхад Хилийн цэрэг бол онцгой, өвөрмөц алба. Хэн дуртай нь ноцож, бас эрхэлж, элдвээр авирлаж, мөн дур зоргоо асган халдаж байдаг алба бүр биш.

Манай орон нутгийнханд нэг увайгүй зан байдаг. Орон нутагтаа байгаа цэргийн ангиудаар юм л бол ажлаа хийлгэнэ. Гал усны гамшиг, зуд турхан бүхэл үед дайчилна. Хилийн цэрэг бол Монгол Улсын хилийн халдашгүй, дархан байдлыг хамгаалах үүрэг хүлээсэн тусгай хүчний алба гэдгийг сануулмаар байна. Бид аливаад буурь суурьтай хандаж баймаар байна. Хайчилж хяргаж болохгүй, халдаж дайрах ёсгүй юм бүхэндээ халддаг, бүр утга учиргүй ноцдог байдлаа хаа хаанаа бодох цаг иржээ.

Энэ зун нэгэн сумын төв рүү орж явтал нутгийнхны их шүтээн бүхий овоо, түүнийг тойрсон орчныг Хилийн цэргийнхэн цэвэрлэж, янзалж байхыг хараад үнэхээр дургүй хүрч билээ. Халуун наранд аялагчдын буудалладаг нурж буй модон асрыг нураагаад шинээр барьж, элдэв хог новшинд дарагдсан шүтээнийг нь хилчид цэвэрлэж байхыг харах үнэхээр гутмаар байсан. Тэр суманд очих болгондоо байж болох бүх хогоороо шүтээнээ булчихсан, асар нь өмхөрч, хог новш, халгайндаа дарагдаад унах дөхсөн байхыг хараад дургүй хүрдэг байсан юм. Орон нугийн удирдлагууд нь юугаа хийж байдаг юм бэ. Тэдний хог новштой хилийн цэрэг ноцолдох ёстой юм уу гэж бодогдоод, бүр шатаад явсан юм. Орон нутгийн удирдлагууд гэж ер нь хуйгаараа гишүүн дагаж давхидаг, нутаг орны иргэдээ хөсөр хаячихсан, иргэдийн хурлууд нь ах дүү амраг садангийн хэлхээтэй хэдэн хүн суучихаад жүжиж байдаг инээдмийн газрууд болон хувирчээ.

300 мянган гишүүнтэй хэмээн ханхалздаг манай яруу алдарт МАН тэднийг ийм л амьгүй албатууд болгон хувиргаж орхисон нь энэ. Халх гол ч ялгаагүй. Засаг даргаар хэдхэн хоногийн дараа батламжлагдах гэж байгаа гэх хадаг шиг намирсан нэг залуу сууж байх юм. Өмнө нь сумынхаа ИТХ-ын дарга байсан гэнэ. Тэр хүнд нутагт нь болж байгаа гамшиг бол ёстой өчүүхэн ч падлийгүй санагдсан. Бүр бүх хэлэмжээрээ шүү. Унтлагын ч юм шиг хос ногоон хувцастай, надтай тааралдсан цорын ганц түймрийн утаа ханхлуулаагүй, дээд гурилын мантуу шиг цэвцгэр дарга арын өрөөндөө хүүхдээ тоглуулсан шиг тийнхүү жарган суухтай таарсаан. Тэр намайг бушуухан засаг даргын орлогч эмэгтэйн өрөө рүү чиглүүлснээр би хатагтай Д.Эрдэнэдэлгэртэй уулзсан юм.

Сумын захиргаа болгонд нэг ийм ажил нь гарт нь орчихсон, бүх юмны учрыг олдог, яг таг, яс тас эмэгтэй дарга байдаг даа. Д.Эрдэнэдэлгэр тэдний нэг. Түймэрт 150 орчим хүн ажиллалаа. Гамшиг хохирол амслаа. Одоогийн байдлаар манайхаас гэхэд 26 сая төгрөгийн зардал гараад байна гэх мэтээр дуржигнуулснаар бидний цөөн хором дууссан.

Хилийн хуулийг нь уншихаар “Хил орчмын нутаг дэвсгэрийн төрийн болон нутгийн захиргааны байгууллага, иргэдэд туслалцаа үзүүлэх...” гэсэн заалт байдаг юм байна. Энэ заалтыг авч хаях хэрэгтэй санагдсан өдрүүд байлаа. Дампуу, зарчимгүй, шүтдэг шүтээндээ хүртэл хулхи ханддаг, архины шил, хог хаягдлаараа шүтээнээ булж хаяад явцгаадаг шигээ бүх юманд хуурамч, арчаагүй ханддаг манайхны чанар ядах юмгүй юм болгоноос илэрч байдаг нь хувь заяаны шоглоом юм даа. Тэд юм болгондоо Хилийн цэргийг хөдөлгөчих санаатай, хамаг ажлаа хийлгэдэг, хатуу хөтүүдээ туслуулдаг ч яг асуудал гарахад хэзээ ч хамгаалдаггүй. Бүр нийлээд зохиол бичин түрдэг. Ийм түрлэгүүд л монгол орноор дүүрэн түрхэрэв. Хөлд нь хүн чанар, ёс зүйгээхаяж өгөн дээр дооргүй алалдаж байна. Монголчуудын гэх ёс зүйтэй, нуруутай, нэг тийм сайхан “соёл” ер нь хэзээ тогтох юм бол доо.Битгий л удаасай билээ.

Энэ удаагийн томилолт маань ийнхүү гунигтайхан дууслаа. Эргээд очно, баян хангайдаа... Энгэр бэлээр нь алхана, гэхдээ энэ өдрүүд шиг халаглаж биш...

Ингээд сурвалжлагаа “Бид зүгээр нэг хэсэг газар шатсан тухай асуудал юм шиг энэ хэрэгт хандах ёсгүй юм. Монгол орны байгалийн унаган төрхөө хадгалж үлдсэн, эрдэнийн шигтгээ шиг цөөхөн газруудын маань нэг, дэлхийд ховор амьтдын амьдрах орчин, зөвхөн энэ нутагт л ургадаг ховор нандин ургамлын ханат өлгий маань гад өртлөө. Тиймээс түймрийн хамрах хүрээ, Монгол Улсад учирсан хохирлын бодит хэмжээг албан ёсны судалгаахийж, мэргэжлийн байгууллагуудын үнэлгээгээр тогтоох ёстойг иргэд байнга сануулах ёстой билээ. Бид зөвхөн ой, хээрийн бүсийнхээ хэсэгхэнийг алдаж байгаа юм биш. Байгалийн олон мянган жилийн хувьслын явцад бүрэлдсэн амьд ертөнцийн нэгээхэн хэсгийг алдах эрсдэлтэй нүүр тулж байна”гэсэн мэргэжлийн судлаачийн үгээр өндөрлөе.

Олон хоногийн их түймрийн голомтоос буцаж явна. Шатсан талыг, шархадсан хөндийг шархирч туулав.

Нөмрөгийн замд шанаа дагасан нулимс шиг тунгалаг Дэгээ гэж гол урсдаг. Жижигхэн хөөрхөн гүүр нь урлаг шиг... Дэгээ гол бол Халх, Нөмрөгийн сав газрын цуутай голуудын нэг юм. Хавтгай Өндөр уулаас эх аван Нөмрөгийн Дархан цаазат газрын хилийн гадна талаар зүүн хойш чиглэлтэйгээр урсан явсаар Халх голд ирж цутгадаг.

Залбирлаа шившсэн энэ голд заавал би иргэж очно. Ирэх зам, буцах зам хоёр яагаад ч юм ялгаатай байдаг. Ялгаа бол энэ орчлонгийн том балансуудын нэг билээ. Ийн буцаж явна би.

Дорнод монголын их тал, зол баяр, зовлон жаргалыг зоргоор нь шингээн орших амар амгалан, агуу их мэнэнгийн тал жаргах нарны туяан дор юуг ч үл ажран оршдогоороо оршин байна. Мэнэнгийн талыг туйлж биш, туулж бардаг.

Бодол шивнэн дүнсийж байдаг, бов бор тал минь. Болсон болоогүй, босож суусантай ханьсдаггүй, борвийг бохийлгож, богиныг уртасгаж, нарыг өөрөөсөө мандуулж, бас тэврэн жаргаадаг өнө мөнхийн буурал тал...Сэтгэлдээ би ийн шившин залбирч явав.

Мэнэнгийн Их тал минь...миний гунигийг ч бас аваад үлдээрэй...

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч Бадамдоржийн Ганчимэг

10/20/2026

Үргэлжлэл бий