МОНГОЛ ҮНДЭСТЭН БҮРЭН ЭРХТ УЛС БОЛОХ ЗАМД (1911 -1946)
Монголын түүх, олон улсын харилцааны судалгааны зохиол
396 хуудастай, 40 орчим түүхэн зурагтай
УБ., Анхны хэвлэл- 2005, хоёр дахь хэвлэл- 2007 он, Орос, Хятадад хэвлэгдсэн
Зохиогч; Түүхийн шинжлэх ухааны доктор О.Батсайхан
Шүүн нягталсан; Профессор З.Лонжид

***
ХХ зууны турш үндэстнийхээ тусгаар тогтнол, бие даасан байдлын төлөө монголчуудын явуулж ирсэн үйл ажиллагаа бол Монгол “Nation State” болохын төлөө тэмцэл байв. Эдүгээгийн Монгол Улс нь Чин улсын хүрээллээс гарч чадсан цорын ганц үндэстэн болсныг нотлох илэрхийлэл юм. Үүнд монголчуудын өөрсдийн санал санаачилга, хүч оролцоо ихээхэн боловч хойд хөрш Орос улсаас Алс Дорнодахин, түүний дотор Монголын талаар алсын хараатай бодлого явуулсны үр дүн болохыг архивын шинэ эх сурвалж, түүхэн баримтанд тулгуурлан тусгахыг хичээсэн. Монголын эх түүх хийгээд Дорнодахины түүх судлал сонирхогч хэн бүхэнд өгөөжтэй бөгөөд сонирхолтой болно.
Хиагтын гэрээ хэлэлцээний утга агуулгыг Монголын тусгаар тогтнолын цаашдын үйл явцтай холбож, 1945 оны ЗСБНХУ, АНУ, Их Британи гурван гүрний тэргүүн нарын уулзалтаар шийдвэрлэгдэх хэмжээний асуудал болсоныг улируулан авч үзсэн нь зохиолын нэг онцлог тал болсон байна. Хиагтын гурван улсын гэрээний үйлчилсэн цаг хугацаа хэдийн дуусгавар болсон авч түүний улбаа Монголын тусгаар тогтнолыг хөндсөн цаашдын үйл явдлууд дээр илэрсэн билээ. Ийм үйл явдлын тоонд тухайлбал, МАН-ын удирдагчид 1921 онд хувьсгалыг манлайлахдаа Монголын автономийг сэргээн, түлхэн унагаагдсан төр засгийг босгох явдлыг эн тэргүүний зорилт болгосон явдал, 1924 оны Зөвлөлт–Хятадын хэлэлцээрээр Монголыг Бүгд Найрамдах Хятад улсын суверенитет дор орших бүрэлдхүүн хэсэг гэсэн заалтыг үл зөвшөөрөхөө БНМАУ-ын Засгийн газар удаа дараа илэрхийлсэн байдал, 1945 оны гурван их гүрний Ялтын хэлэлцээрийн БНМАУ-ын статус-квог хэвээр хадгалах тухай заалт болон түүний үндсэн дээр Монгол Хятадын хоорондын харилцааг зохицуулсан зэрэг явдлыг оруулсан байна.
Энэхүү номд Монгол Улсын эзэн хаан Богд Жавзандамба хутагтаас Япон улсын Цог Жавхлант Эрхэмсэг эзэн хаанд илгээсэн захидал хийгээд Японы архивт буй Монголын түүхэнд холбогдох сурвалж, Зөвлөлт Холбоот Улсын тэргүүн И.Сталин лугаа Монголын төрийн тэргүүн, Ерөнхий сайд нарын хийсэн 21 удаагийн уулзалтын дэлгэрэнгүй протокол, Монголын тусгаар тогтнолын асуудлаарх АНУ, ЗХУ, Английн төрийн тэргүүн нарын уулзалтын заалт, ЗХУын тэргүүн И.Сталин болон Бүгд Найрамдам Хятад Улсын Ерөнхий сайд Сун Цзывэн нарын хэлэлцээрийн протоколууд зэрэг архивын шинэ сурвалжуудыг түлхүү ашиглажээ.
Сталин: Чамд би даруухан шиг хэлэх юм бол би Ар Монголыг яагаад авах гээд байна гэвэл цэрэг стратегийн байр сууринаас энэ хэсэг газрыг хэрэгтэй гэж үзээд байгаа юм шүү дээ.
Сун Цзы Вэн: Бид Гадаад Монголын асуудлыг одоо босгон авч ярихгүй байна, унтаж байгаа нохойг тайван орхицгоое.
Эдгээр үгсийг Сталин, Сун Цзы Вэн нар Монголын асуудлыг 1945 оны 7 дугаар сард хэлэлцэж байхдаа хэлж байжээ.