Нобелийн шагналт зохиолч Вислава Шимборскагийн шүлгийн түүврийг “Хүлээх зуур тохиох амьдрал” нэрээр “Boobooks creative team”-аас монгол уншигчдадаа хүргэж байна.

Вислава Шимборска 1923 оны долоодугаар сарын 2-нд Польшийн Познань хотын ойролцоох Корник хотод төрсөн бөгөөд найман настайгаасаа өөд болтлоо Краков хотод амьдарчээ. Германы эзлэн түрэмгийллийн үед тэрээр Польшийн газар доорх сургуульд сурч, албадан хөдөлмөрт явахгүйн тулд төмөр замын ажилтнаар хэсэг хугацаанд ажиллав. Шимборска Ягеллоны их сургуульд социологийн хажуугаар Польш судлалын тэнхимд (төрөлх хэл, уран зохиол) суралцана. Түүний анхны шүлгүүд Ялалтын баярын дараахан буюу 1945 онд Краковын сонинд нийтлэгдэж, анхны яруу найргийн түүврүүд нь 1952, 1954 онуудад уншигчдын гарт очжээ. Шимборскагийн хэв маяг нь уламжлалт реалист, тэр ч байтугай хэсэг зуур социалист реалист ч болов. Шүлгүүдэд нь дайн, арми, эх орны сэдэв голлоно. 

1956 онд Познань хотод хөдөлмөрийн үймээн самуун дэгдэж, Владислав Гомулка засгийн эрхэнд гарч, нам, төрийн шинэчлэл эхэллээ. Эдгээр нь Польшийн хувьд “гэсэлтийн” жилүүд байв. Энэ үеэр, 1957 онд Шимборска “Йетиг дуудахуй” нэртэй гурав дахь шүлгийн түүврээ хэвлүүлжээ. 

Эдгээр жилүүдэд Шимборскагийн хэв маяг мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн. Тэрээр Баруун Европын орчин үеийн яруу найрагчдын онцлог шингэсэн чөлөөт шүлэг бичих боллоо. Гэхдээ Шимборскагийн шүлгүүд нь Польш болон Барууны яруу найрагчдын чөлөөт шүлгээс ялгаатай. Шимборска одоогоор арван зургаан түүвэр хэвлүүлжээ. Тэрээр англи, герман, франц, швед, япон, хятад, араб хэл рүү өргөн орчуулагдсан бөгөөд монгол хэлээр “Хүлээх зуур тохиох амьдрал” түүвэр хэвлэгдэн гарсан. Орос хэл дээрх анхны орчуулга нь 1960-аад оны сүүлээр “Гадаадын уран зохиол”, “Новый мир”, “Польшийн яруу найрагчид” (1978) түүвэрт багтжээ. Түүний зарим бүтээлийг Оросын нэрт яруу найрагчид Анна Ахматова, Давид Самойлов нар орчуулсан бол монгол хэл рүү Нац.Энхбаяр орчуулсан байна. Хатагтай Вислава өөрөө орос хэлээр чөлөөтэй ярих ба Баруун болон Зүүн Европын соёлын хооронд томоохон байр суурь эзэлнэ. 

ШИМБОРСКА ГЭЖ ХЭН БЭ?

1. 1943 онд, Германы эзлэн түрэмгийллийн үед Вислава Шимборска Герман руу албадан хөдөлмөрт явахаас зайлсхийн төмөр замд бичиг хэргийн ажилтан болов. Шимборска 20 настай, төмөр замын жирийн нэг ажилтан байв.

2. 1945 онд хэвлэгдсэн анхны шүлэг нь “Szukam słowa”-“Би үг эрнэм”. Редакторууд шүлгийг нь хэтэрхий урт гэж үзээд талыг нь хасчихсан гэдэг. Шимборскагийн анхны шүлэг редакторын хайчаар орсон нь энэ.

3. Залуу зандан насандаа тэр дайны дараах социалист тогтолцооны үзэл санаанд итгэж явжээ. 1952 онд хэвлэгдсэн анхны түүвэрт нь тухайн үеийн социалист реализмын нөлөө хүчтэй анзаарагдана. Хожим тэр үеийнхээ шүлгүүдээс татгалзаж, тэдгээрийг залуу насны эндүүрэл хэмээжээ. 1953 онд Сталиныг нас барсны дараа түүнд зориулан шүлэг бичиж тэр шүлгийнхээ төлөө хатуу шүүмжлүүлсэн удаатай. Энэ тухай хожим ярихдаа: “Тэр үед чин сэтгэлээсээ бичсэн. Өнөөдөр үүнийг ойлгоход хэцүү.” гэсэн утгатай тайлбар хийсэн байдаг. Энэ нь Шимборскагийн “би бүхнийг мэддэг” биш, “би андуурч болно” гэсэн оюуны зан чанартай холбоотой.

4. Тэр 1966 онд тухайн үеийн Польшийн эрх баригч намын гишүүнчлэлээсээ татгалзсан. Тухайн нөхцөлд энэ нь зориг шаардсан алхам байв. Шимборска эхнээсээ л бүхнийг зөв мэддэг суутан байсангүй, өөрийнхөө буруу байсныг амьдралынхаа явцад хүлээн зөвшөөрч чадсан хүн.

5. Тэр маш цөөхөн шүлэг бичсэн. Шимборскагийн нийт хэвлэгдсэн шүлэг ойролцоогоор 350 хавьцаа. Өөрөөр хэлбэл, “өдөр бүр шүлэг бичиж, жил бүр ном гаргадаг” төрлийн яруу найрагч огтоос биш. Тэр маш удаан бичдэг байж. Тоогоор биш, чанараар амьдарсан яруу найрагч.

6. 1996 онд Нобелийн шагнал авснаа сонсоод Шимборска баяр хөөртэйгөөр хэвлэлийнхэн рүү гүйсэнгүй. Тэр үед тэр Польшийн Закопане уулан дахь амралтын газарт байж. Шагнал авсан тухайгаа сонсоод эхэндээ утасны дуудлагуудаас зайлсхийж, хоолоо тайван идэж дуусгахыг хүссэн гэдэг. Найзууд нь Нобелийг нь бүр “Стокгольмын эмгэнэл” гэж нэрлэдэг байжээ. Учир нь тэр нэг сарын дотор амьдралдаа өгч байгаагүй олон ярилцлага өгөх шаардлагатай болсон гэдэг.

7. Шимборска жижигхэн байрандаа элдэв сонин зүйл цуглуулдаг байж л дээ. Найзууд нь гэрийг нь бараг “шургуулганы ертөнц” гэж нэрлэнэ. Тэр 36 шургуулгатай шүүгээндээ хуучин ил захидал, жижиг тоглоом, хачин жигтэй эд зүйлс цуглуулна. Бүр Нобелийн медалиа хаана тавьснаа мартчихсан тул найзуудтайгаа хамт гэртээ хайж байсан тухай дурсамж бий.

8. 1960-аад оны сүүлээс жил бүр найзууддаа зориулж өөрийн гараар сонин, сэтгүүлийн хайчилбаруудаар эвлүүлэн ил захидал бүтээдэг болжээ. Жил бүрийн арваннэгдүгээр сард найзууддаа “Хэд хоног над дээр битгий ирээрэй. Би уран бүтээлч болох гэж байна.” гэж анхааруулна. Учир нь энэ үеэр байшингийнх нь шал тэр чигээрээ хайчилбаруудаар дүүрчихдэг байв. Ил захидлуудаа найзууддаа, уншигчиддаа явуулдаг байв. 

9. Шимборскагийн дүрийг дандаа гунигтай, философич эмгэн шигээр төсөөлж болохгүй. Тэр хошигнол, ёжлол, лимэрик шүлэгт маш дуртай. Найзууддаа захиа бичихдээ хүртэл энэ талын авьяасаа ашигладаг байсан гэдэг. Хар багын л хошин мэдрэмжтэй Виславаг сайн шүлэг бичвэл аав нь мөнгөөр шагнадаг байж. Нэг нөхцөлтэй: шүлэг нь заавал хөгжилтэй байх ёстой.

11. 1948 онд яруу найрагч Адам Влодектэй гэрлэж, 1954 онд салсан. Гэхдээ тэд нас барах хүртлээ найз нөхдийн харилцаатай байжээ. Дараа нь зохиолч Корнел Филиповичтэй олон жил хайр сэтгэлийн холбоотой байсан ч тэд гэрлээгүй, тусдаа амьдардаг байв. Тэдний харилцаа Филиповичийг 1990 онд нас барах хүртэл үргэлжилжээ.

12. 1996 оны Нобелийн лекцийнхээ эхэнд тэр “Илтгэлийн хамгийн хэцүү нь эхний өгүүлбэр гэлцдэг. За, ямартаа ч тэрийгээ хэлчихлээ” гэсэн маягийн хошигнолоор эхэлдэг. Нобелийн индэр дээр гарсан дэлхийн хэмжээний яруу найрагч өөрийгөө “суут хүн” гэж тайлбарлаагүй. Харин “Би мэдэхгүй” гэдэг хоёр үгийг хамгийн өндөрт тавьсан нь сонирхолтой. Түүний хэлснээр, шинэ асуулт төрүүлдэггүй мэдлэг удалгүй үхмэл мэдлэг болдог. Уншигч та Шимборскаг мэдэхгүй ч “Хүн гэдэг ер нь юу юм бэ?”, “Бидний мэддэг зүйл үнэхээр мэдлэг мөн үү?” хэмээн хааяахан боддог бол Шимборскагийн шүлгүүд танд танил дотно санагдаж магадгүй юм.

Шимборскагийн гайхалтай чанар бол эргэлзэж чаддаг явдал. Тэр бүхний хариуг мэддэг хүн шиг бичдэггүй. Харин мэдэхгүйгээ мэддэг хүн шиг бичдэг. Түүний шүлэг заримдаа хөгжилтэй. Заримдаа гунигтай. Заримдаа ёжтой. Гэхдээ хамгийн гол нь уншсаны дараа таны өөрийн бодол бага зэрэг өөрчлөгдсөн байдаг. Шимборскагийн шүлгийг уншихад “Энэ чинь миний бодож явсан зүйл байна шүү дээ” гэж бодох үе бий. Бас “Би ингэж огт бодож байгаагүй юм байна” хэмээн гайхах үе ч гарна. Түүний шүлэг бидэнд амьдралыг тайлбарлаж өгдөггүй. Харин амьдралыг дахин харах ухаарал өгдөг.

“Boobooks creative team” Вислава Шимборскагийн шүлгийн түүврийг “Хүлээх зуур тохиох амьдрал” нэрээр монгол уншигчдадаа хүргэж байна.

Эх сурвалж: Boobooks creative team