Одоогоос яг нэгэн зууны тэртээ буюу 1926 онд Улаанбаатар хотын үлгэр жишээ дунд сургуулиас сурлага, сахилга батаараа шалгарсан 35 хүүхэд залуус эрдэм сурахаар Герман, Франц улсыг зорин мордсон билээ. Ийнхүү Монгол Улс өрнө дахинд албан ёсоор оюутан сургаж эхэлсний 100 жилийн ой энэхүү 2026 онд тохиож байна.

Их зохиолч Д.Нацагдоржийн бичсэнээр “Хөдөөгийн байдал шалдар булдар, цагийн улирал ороо бусгаа”, хэдийгээр ардын хувьсгал ялаад таван жил өнгөрч байсан боловч зах хязгаар нутагт түгшүүртэй, буун дуу тасраагүй байсан тэр цагт тухайн үеийн төр засгийн удирдагчид хүүхэд залуусаа гуравдагч оронд сургаж, эрдэм мэдлэг эзэмшүүлэхээр шийдсэн нь тун зоримог алхам байв.

Манай 35 хүүхдийн 31 нь Герман улсад, дөрөв нь Франц улсад 1926-1930 онд төрөл бүрийн мэргэжлээр суралцсан бөгөөд өрнийн соёлтой танилцаж ахуйд нь ЗХУ болон Коминтерний шахалтаар эгүүлсэн татсан билээ.

“Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас эрдэнэ өвөртлөн ирэхээр” алсыг зорьсон тэдгээр хүүхдүүдийн дийлэнх нь улс төрийн галт шуурганд өртөж, зарим нь амь насаараа хохирсон гашуун түүхтэй. Гэвч тэд хожим Улс Монголынхоо тэргүүлэх сэхээтнүүд болж,  ажилласан салбар салбартаа анхдагчид болон алдар нэрээ мөнхөлжээ. 

Тэдний дундаас их зохиолч Д.Нацагдорж, Төрийн шагналт, Ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Төрийн хошой шагналт, зохиолч Д.Намдаг, Төрийн шагналт, гавъяат мал зүйч, академич Т.Аюурзана, Ардын багш Г.Батсүх, Гавьяат багш С.Бавуу, Монголкиноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, Б.Гомбо, геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн, зохиолч, орчуулагч Н.Наваан-Юндэн, номын сангийн ахмад ажилтан Д.Сурмаажав, Д.Цэрэнханд, аж үйлдвэрийн комбинатын ууган ажилтан Х.Юмбүү, утга зохиол судлаач Б.Содном, улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженер Ц.Баатарсэнгэ, М.Лувсаннамжил, герман-монгол толь бичиг зохиогч Ш.Цэвэг, анхны токарьчин Б.Сэдэд нарын зэрэг алдартнууд төрсөн билээ.

Өрнөдөд анхлан суралцсан сурагч оюутнуудын тухай түүхийг судлах, сурталчлах ажлыг социализмын он жилүүдэд санаатай бөгөөд санаандгүй байдлаар нуун дарж, зориуд үл хэрэгсэн орхиж ирсэн гашуун түүх бас бий.

Ардчиллын он жилүүдэд эл түүхийг судлах, сурталчлах ажил эрчимжсэн боловч ганц хоёр түүхчийн сайн дурын үүсгэл санаачлагын хэлбэртэй явж байснаа хүн нь бурхан болоход судалгаа нь зогссон нь тун харамсалтай.

Миний бие 2008 оноос хойш “Алс газар сурахаар одогсод”-ын тухай сэдвээр  судалгаа хийж эхэлсэн билээ. Өнгөрсөн хугацаанд “Алс газар сурахаар одогсод” нэртэй цуврал 3 ном бичиж хэвлүүлжээ. Мөн 2-3 удаа Эрдэм шинжилгээний хурал санаачлан зохион байгуулж, хэд хэдэн удаа гэрэл зургийн үзэсгэлэн дэглэн гаргасан билээ. Басхүү 10-аад удаа эрдэм шинжилгээний хуралд оролцож илтгэл хэлэлцүүлсэн байх юм.  

Энэ сэдвээр судалгаа хийдэг хүмүүсийн тоо сүүлийн жилүүдэд нэмэгдэж, хэд хэдэн хүн дагнан судалгаа хийн бүтээл туурвиж буйд би ихэд баярладааг.

1926-1930 онд Герман, Франц улсад суралцсан тэдгээр залуучууд бол их зохиолч Д.Нацагдоржийн бичсэнээр:

Хөдөөгийн уул талаар соёлыг тарих хүмүүс (1927 он) билээ.