Монгол Улс 2023 онд улс төрийн тогтолцоонд нэгэн чухал шинэчлэл хийсэн нь Улсын Их Хурлын гишүүдийн тоо 126 болж нэмсэн шийдвэр юм. Энэ шийдвэр нь зөвхөн тоон өөрчлөлт бус, парламентын төлөөлөх чадавхыг нэмэгдүүлэх зорилготой институцийн шинэчлэл юм. Ингэснээр хууль тогтоох байгууллага илүү олон өнцгөөс асуудлыг хэлэлцэх, иргэдийн төлөөллийг илүү бодитоор тусгах боломж нэмэгдэж байна.
Гэсэн хэдий ч олон нийтийн дунд “гишүүдийн тоо хэт олдсон”, “зардал нэмэгдсэн” гэх мэт шүүмжлэл өрнөж, зарим тохиолдолд улс орны тулгамдсан асуудлыг бүхэлд нь парламентын 126 гишүүнтэй холбон дүгнэх хандлага ажиглагдаж байна. Парламентын талаарх ийм шүүмж нь шинэ зүйл биш бөгөөд өмнөх 76 гишүүнийг ч шүүмжилж л байсан. Мөн төлөөлөх чадвар сул, асуудалд мэргэжлийн өнцөг харагдахгүй, эрүүл шүүмжлэл хүчтэй өрнөдөггүй байсан.
Парламентын төлөөлөх чадварыг нэмэгдүүлэх асуудал нь олон жилийн турш хэлэлцэгдэж ирсэн бөгөөд 2023 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр бодитой хэрэгжиж, УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгон нэмэгдүүлсэн. Тэгэхээр энэ шинэчлэлийн шалтгаан, ач холбогдлын талаар өөрийн байр сууриа илэрхийлье.
ГИШҮҮДИЙН ТООГ НЭМЭГДҮҮЛЭХ НЬ ШИНЭ САНАА БИШ
76 гишүүнтэй УИХ-ыг “давжаа” байна, гишүүдийн тоог нэмэгдүүлж УИХ-ын төлөөлөх чадварыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй гэж хуульчид, улс төр судлаачид үзэж, байр сууриа сүүлийн 20 орчим жил илэрхийлж ирсэн. Тэд УИХ-ын гишүүдийн тоог 23-аас 38-аар нэмэгдүүлэх санал гаргаж байсан.
Улс төр судлалд парламентын гишүүдийн тоо нь хүн амын тоотой уялдах ёстой гэж үздэг. Манай улсын хувьд энэ тоо 152 орчим байж болох тооцоо байдаг.
Өмнө нь УИХ дээр энэ асуудлыг хэд хэдэн удаа хэлэлцэж байсан ч хэлэлцэх хугацаа хомс, улс төрчдийн ойлголцол бүрдээгүй, иргэдийн дэмжлэг дутмаг зэрэг шалтгаанаар үр дүнд хүрч чаддаггүй байсан.
УИХ-ЫН ГИШҮҮДИЙН ТООГ НЭМЭГДҮҮЛЭХ ШАЛТГААН
1. Хүн ам, сонгогчдын тоо өссөнөөр УИХ-ын төлөөлөх чадвар буурсан. 1992 онтой харьцуулахад Монгол Улсын хүн ам 66 хувь, сонгогчдын тоо 85 хувиар өссөн. Энэ нь УИХ-ын нэг гишүүнд ногдох сонгогчдын тоо нэмэгдэж, гишүүн-сонгогчийн харилцаа сулрах нөхцөл бүрдсэн.
2. УИХ-ын гишүүний тойрогт хэт төвлөрч, хөрөнгө ихээр зарцуулах болсон нь парламентын төлөөллийн чанарт сөргөөр нөлөөлсөн. Энэ нь парламентын төлөөллийн чанарыг сулруулж хүйсийн тэнцвэргүй болсон.
3. УИХ-ын гишүүд тойргийнхоо сонгогчдод таалагдах, дахин сонгогдохын тулд орон нутгийн улс төр, нийгмийн шийдвэрт нөлөөлөх болсон. Зарим гишүүд Засгийн газрын бодлоготой зөрчилдөх, ашигтай нөхцлөөр тохиролцож эхэлсэн.
4. Парламентын бие даасан байдалд Засгийн газар нөлөөлөх болсон. УИХ-ын гишүүд сайдын албыг давхар хашсанаар Засгийн газрын бодлого УИХ-аар шууд батлагдахад давуу тал болж эхэлсэн. Энэ нь УИХ засгийн газраас өргөн барьсан бодлогыг олон талаас нь шүүн хэлэлцэх чадамжгүй болгож, шууд батлагдахад нөлөөлдөг болсон.
5. Гадаад орчны өөрчлөлт, геополитикийн нөхцөл байдлыг харгалзан төрийн чадавхыг нэмэгдүүлэх шаардлага гарсан. Учир нь сүүлийн жилүүдэд олон улсын нөхцөл байдал хурцдаж, гадаад орчны эрсдэл нэмэгдэх болсон. Иймд асуудлыг парламентаараа шийдвэрийг илүү өргөн хүрээнд хэлэлцэх боломж бүрдүүлэх нь аюулгүй байдлын ач холбогдолтой юм.
Энэ бүхнийг шийдвэрлэх боломжит арга нь УИХ-ын гишүүдийн тоог нэмэгдүүлэх байсан юм. Тиймээс 2022 онд 25 нам уриалга гаргаснаар УИХ 2023 онд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулснаар энэ асуудлыг шийдвэрлэсэн.
ЭНЭ ШИЙДВЭРЭЭС БИД ЮУ ОЛЖ АВСАН БЭ?
1. ПАРЛАМЕНТ ОЛОН УРГАЛЧ БОЛСОН. УИХ анх удаагаа 5 нам, эвслээс бүрдсэн. Энэ бол УИХ асуудлыг олон талаас хэлэлцэх боломж бүрдсэн. Өмнөх найман удаагийн парламентад дээд тал нь 4 нам, эвсэл сонгогдож байсан. Сонгуулийн мажоритар тогтолцоо нь УИХ-ын 1992, 2000, 2016, 2020 оны ээлжит сонгуулиудад “супер мажоритар олонх” бүрдэхэд нөлөөлж байсан. Мөн УИХ-ын 2012, 2024 оноос бусад бүх сонгуульд сонгогчдын 30-60 хувийн санал суудалгүй хоцорч байсан.
2. ПАРЛАМЕНТЫН ТӨЛӨӨЛӨХ ЧАДВАР НЭМЭГДСЭН. УИХ-д эмэгтэйчүүдийн, ахмад настны, залуусын, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн төлөөлөл тус тус нэмэгдсэн. Энэ бол парламент анх удаагаа олон талын төлөөлөлтэй, хүртээмжтэй болохын эхлэл юм. Тодруулбал, Монгол Улс анх удаа УИХ-ын гишүүдийн 25 хувь эмэгтэй, 2 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн төлөөлөл, ахмад настан, залуусын төлөөлөлтэй болсон. Мөн анх удаа казак үндэстнээс эмэгтэй гишүүнтэй болсон. Энэ дэвшлийг зарим олон улсын байгууллага, судлаачид “оролцоотой парламент” бүрдэж байгаа нь хүний эрх хэрэгжих, иргэдийн санал бодол бодлогод бодитоор тусаж, нийгмийн тогтвортой байдал болон ардчиллын чанарыг сайжруулах үндсэн нөхцөл болж байна.
3. ХАРААТ БУС МЭРГЭЖЛИЙН ГИШҮҮДТЭЙ БОЛСОН. УИХ тойрогт анхаарахгүй, хэний ч дарамтад орохгүй, хараат бусаар мэргэжлийн шийдвэр гаргадаг гишүүдтэй болсон. Энэ бол жагсаалтын ач холбогдол. Бид л буруутгаад байгаа болохоос тэд хэн нэгэнд таалагдах бус асуудалд мэргэжлийн үүднээс хандаж үндэсний хэмжээнд шийдэл гаргаж байна. Мөн сонгогчдод бодлогын сонголт хийх боломжийг олгож байна.
ШИНЭ БҮХЭНД СОРИЛТ ТУЛГАРДАГ
- УИХ-ын гишүүд тойрогт барьцаалагдаж шийдвэр гаргадаг байсан. Тэдний зорилго тойрогтоо л хөрөнгө хуваарилах байсан. Харин одоо жагсаалтын гишүүд асуудлыг үндэсний хэмжээнд харж, шинжлэх ухаанчаар хэлэлцэж байгаа нь тойргоос сонгогдсон гишүүдийн хувьд намын нэрээр сонгогдсон гэж дүгнэхэд, дайрахад хүргэж байна. Ер нь цаашид “бодлогын нам”-тай больё гэж бодож байгаа бол тойргийн улс төрөөс татгалзъя.
- УИХ-ын гишүүд иргэдээс холдлоо, ирж ажлаа тайлагнахгүй байна, би энэ хүнийг танихгүй гэсэн гомдол гарч байна. Энэ бол сонгогчид тойргийн улс төрөө санаж байгаа л үзэгдэл. Жагсаалтын гишүүд тойргийн сонгогчдын төлөө биш бүх ард түмнийг бодож л шийдвэр гаргаж байгаа. Тэгэхээр тань дээр биеээрээ очиж чадахгүй ч та бүхний төлөө шийдвэр гаргана гэдэгт итгэх хэрэгтэй.
- Цаашид Монгол Улс эрх зүйн шинэчлэлээсээ ухрахгүй байх, парламент өөрийнхөө төлөөлөх чадавхыг нэмэгдүүлэх, сонгуулийн зардлыг бууруулах, Алсдаа сонгуулийн хувь тэнцүүлэн сонгох аргыг нэмэгдүүлэх нь зөв.
Эцэст нь хэлэхэд, 126 гишүүнтэй шинэ парламент нь гишүүний эрх мэдлийг бууруулж, 76 “дарга” бус 126 төлөөлөгчтэй байх боломжийг бүрдүүлсэн чухал өөрчлөлт юм. Ингэснээр парламент илүү хүртээмжтэй болж, ард түмний төлөөллийг бодитоор илэрхийлэх институц болон хөгжих нөхцөл бүрдэж байна. Аливаа шинэчлэл шууд үр дүнгээ өгөхөд хугацаа хэрэгтэй.
Энэ Улсын Их Хурал нь нийт иргэдийн эрх ашгийг төлөөлөх, асуудлыг олон ургалч үзэл баримтлалын хүрээнд тал бүрээс нь хэлэлцэн, оновчтой шийдвэр гаргах үндсэн үүргээ илүү үр дүнтэй хэрэгжүүлэх боломжтой болж байна.
Улс төр судлаач, доктор Э.Гэрэлт-Од (МУБИС)
2026.04.15
0 сэтгэгдэл